ક્રિષ્ના કરે તો લીલા, અને આપણે કરીએ તો પાપ...
હા—આ વિચાર ખૂબ જ ચિંતનશીલ અને થોડો અસ્વસ્થ કરી નાખે એવો પ્રશ્ન છે.
પરંતુ તેને માત્ર “કૃષ્ણ કરે તો સાચું, બીજું કરે તો ખોટું” તરીકે જોવાથી વાત અધૂરી રહી જાય છે.
વાસ્તવિક પ્રશ્ન એ છે:
“એક જ કર્મનું મૂલ્યાંકન વ્યક્તિના નામથી થાય કે તેના હેતુ, પરિસ્થિતિ, અધિકાર અને પરિણામથી?”
આ વિચારને ઊંડાણથી સમજીએ.
કૃષ્ણ કરે તો લીલા, બીજું કોઈ કરે તો પાપ?
આપણે બાળપણથી સાંભળ્યું છે—
કૃષ્ણે માખણ ચોર્યું—એ માખણચોરની લીલા.
પણ કોઈ બીજાના ઘરમાંથી માખણ ચોરી લઈ જાય તો?
પાપ!
કૃષ્ણે ગોપીઓ સાથે રાસ કર્યો—રાસલીલા.
સામાન્ય માણસ એ જ કરે તો?
અનૈતિક સંબંધ!
કૃષ્ણે કુરુક્ષેત્રમાં યુદ્ધ કરાવ્યું—ધર્મયુદ્ધ.
બીજો માણસ યુદ્ધ કરાવે તો?
હિંસા અને ગુનો!
કૃષ્ણે કંસનો સંહાર કર્યો—અધર્મનો અંત.
બીજો કોઈ રાજાને મારી નાખે તો?
હત્યા!
તો શું ધર્મમાં બે અલગ નિયમો છે?
કૃષ્ણ માટે એક અને આપણા માટે બીજો?
અહીંથી જ સાચું ચિંતન શરૂ થાય છે.
૧. કૃષ્ણની “માખણચોરી” અને આપણી ચોરી
કૃષ્ણ માખણ ચોરી કરે છે, કારણ કે કથામાં એ માત્ર ભૌતિક ચોરી નથી.
તેમાં બાળકૃષ્ણની નિર્દોષતા, પ્રેમ, મમતા અને ભક્તિ સાથેનો સંબંધ દર્શાવવામાં આવે છે.
પરંતુ જો હું કોઈના ઘરમાં જઈને કહું—
“કૃષ્ણે પણ માખણ ચોર્યું હતું, એટલે હું પણ ચોરી કરી શકું!”
તો એ આધ્યાત્મિક સમજ નહીં, આપણા સ્વાર્થ માટે ધાર્મિક કથાનો ઉપયોગ કહેવાય.
કૃષ્ણની માખણચોરીમાંથી આપણને ચોરી કરવાની પરવાનગી નથી મળતી.
પણ એક સુંદર પ્રતીકાત્મક અર્થ લઈ શકાય:
માખણ = મનની શુદ્ધતા
ગોપીઓનું ઘર = ભક્તનું હૃદય
કૃષ્ણની ચોરી = ભગવાન ભક્તના શુદ્ધ હૃદયને પોતાનું બનાવી લે છે.
અટલે પ્રશ્ન “કૃષ્ણે શું કર્યું?” કરતાં વધારે મહત્વનો છે—
“કૃષ્ણની લીલામાંથી મારે શું શીખવું?”
૨. રાસલીલા અને સામાન્ય માણસની વાસના
કૃષ્ણની રાસલીલા વિશે વાત આવે ત્યારે સૌથી મોટો ગેરસમજનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
જો કોઈ સામાન્ય માણસ અનેક સ્ત્રીઓ સાથે સંબંધ રાખે તો સમાજ તેને યોગ્ય નહીં માને.
તો કૃષ્ણ માટે કેમ?
કારણ કે રાસને માત્ર ભૌતિક પ્રેમકથા તરીકે જોવામાં આવે તો તેનો આધ્યાત્મિક અર્થ ખોવાઈ જાય છે.
ભક્તિ પરંપરામાં ગોપીઓનું કૃષ્ણ પ્રત્યેનું આકર્ષણ આત્માનું પરમાત્મા પ્રત્યેનું આકર્ષણ માનવામાં આવે છે.
અર્થાત્—
શરીરનું નહીં, આત્માનું મિલન.
એટલે રાસલીલાને સામાન્ય માનવીના વર્તન માટે “લાઇસન્સ” બનાવવું જોખમી છે.
કૃષ્ણની કથા અનુસરવાની નથી; સમજવાની છે.
૩. કૃષ્ણે સંહાર કર્યો તો “સર્જનલીલા”?
અહીં તમારો વિચાર સૌથી ઊંડો બને છે.
કૃષ્ણે કંસનો સંહાર કર્યો.
મહાભારતમાં અધર્મ સામે યુદ્ધની દિશા આપી.
આપણે તેને ધર્મની સ્થાપના તરીકે સમજીએ છીએ.
પણ કોઈ વ્યક્તિ પોતાની વ્યક્તિગત દુશ્મની માટે કોઈની હત્યા કરે અને કહે—
“હું પણ તો અધર્મનો નાશ કરી રહ્યો છું!”
તો સમાજ તેને સ્વીકારી શકે નહીં.
શા માટે?
કારણ કે સંહાર અને હત્યા દેખાવમાં એકસરખા હોઈ શકે, પરંતુ હેતુ અને નૈતિક સંદર્ભ અલગ હોઈ શકે છે.
આ બહુ મહત્વનું સિદ્ધાંત છે:
“કર્મ એકલું નૈતિક નથી હોતું; કર્મ પાછળનો હેતુ, અધિકાર, પરિસ્થિતિ અને પરિણામ પણ મહત્વના છે.”
ડૉક્ટર શરીર કાપે છે—ઓપરેશન.
કોઈ બીજો એ જ રીતે શરીર કાપે—હિંસા.
પોલીસ કોઈને બળપૂર્વક પકડે—કાયદાની કાર્યવાહી.
સામાન્ય માણસ એ જ કરે—અપહરણ અથવા હુમલો.
એટલે માત્ર બહારથી દેખાતી ક્રિયા જોઈને નિર્ણય કરી શકાતો નથી.
૪. તો શું “કૃષ્ણ કરે એટલે સાચું”?
ના.
આ સૌથી મહત્વની વાત છે.
જો આપણે કહીએ—
“કૃષ્ણે કર્યું એટલે સાચું.”
તો આપણે ધર્મને સમજ્યા નથી; આપણે માત્ર વ્યક્તિપૂજા કરી છે.
વધુ ઊંડી સમજ એવી છે—
“કૃષ્ણ શું કરે છે તે કરતાં, કૃષ્ણ શા માટે કરે છે અને તેમાંથી કયો ધર્મનો સિદ્ધાંત બહાર આવે છે તે સમજવું.”
કૃષ્ણનું જીવન માત્ર અનુસરવા માટે નથી.
તે વિચારવા માટેનું જીવન છે.
૫. “લીલા” શબ્દનો અર્થ પણ સમજવો જોઈએ
“લીલા” એટલે ભગવાને જે કર્યું તેને આપણે ગમે તે રીતે યોગ્ય ઠેરવી દઈએ એવું નથી.
લીલા એટલે દિવ્ય દૃષ્ટિએ થયેલી ક્રિયા—જેમાં સામાન્ય માનવીય સ્વાર્થથી આગળનો અર્થ શોધવામાં આવે છે.
પરંતુ આ અર્થઘટનામાં પણ સાવચેતી જરૂરી છે.
નહીંતર માણસ પોતાની દરેક ભૂલને નામ આપી શકે:
ગુસ્સો કર્યો—“મારી લીલા.”
પૈસા ખાધા—“પરિસ્થિતિ હતી.”
કોઈને દુઃખ આપ્યું—“કર્મનું પરિણામ.”
અન્યાય કર્યો—“મારો ધર્મ.”
આ આધ્યાત્મિકતા નથી.
આ તો આત્મછેતરપિંડી છે.
૬. સાચો પ્રશ્ન: “કોણે કર્યું?” નહીં, “શા માટે કર્યું?”
ધારો બે માણસ છે.
એક માણસ કોઈને નુકસાન પહોંચાડે છે કારણ કે તેને ઈર્ષ્યા છે.
બીજો માણસ કોઈ કઠિન નિર્ણય લે છે કારણ કે ઘણા લોકોનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે.
બંનેની બહારની ક્રિયા કદાચ કઠોર દેખાય.
પરંતુ બંનેનો હેતુ, જવાબદારી અને પરિણામ અલગ હોઈ શકે.
એટલે નૈતિકતાનું ગણિત માત્ર:
કર્મ = સારું/ખરાબ
એટલું સરળ નથી.
તેમાં ઉમેરાય છે:
હેતુ + પરિસ્થિતિ + જવાબદારી + અધિકાર + પરિણામ + ધર્મ
અને પછી નૈતિક મૂલ્યાંકન થાય છે.
૭. કૃષ્ણનું સૌથી મોટું શિક્ષણ કદાચ અહીં છે
કૃષ્ણ આપણને માત્ર “આ કરો” અને “આ ન કરો” કહેતા નથી.
તેઓ આપણને વિવેક શીખવે છે.
અર્જુન સામે પ્રશ્ન હતો—
“યુદ્ધ કરવું કે નહીં?”
કૃષ્ણે માત્ર એટલું નથી કહ્યું કે—
“યુદ્ધ કરો.”
તેમણે કર્મ, આત્મા, ધર્મ, આસક્તિ, કર્તવ્ય અને પરિણામ વિશે સમજાવ્યું.
એટલે ગીતા આપણને કર્મની નકલ નહીં, કર્મ પાછળની બુદ્ધિ શીખવે છે.
૮. અહીંથી એક ખૂબ જ સુંદર જીવનમંત્ર મળે છે
કોઈ મહાન વ્યક્તિએ કંઈ કર્યું એટલે આપણે એ જ ક્રિયા કરવાની જરૂર નથી.
મહાન માણસનું વર્તન નહીં, તેનું તત્વજ્ઞાન શીખવું જોઈએ.
કૃષ્ણ પાસેથી—
માખણચોરી નહીં, નિર્દોષતા અને પ્રેમ શીખીએ.
રાસલીલાની નકલ નહીં, પરમાત્મા પ્રત્યેનું સમર્પણ શીખીએ.
કુરુક્ષેત્રની હિંસા નહીં, ધર્મ માટે ઉભા રહેવાની હિંમત શીખીએ.
કંસવધ નહીં, અન્યાય સામે સંઘર્ષ શીખીએ.
કૃષ્ણની રાજનીતિ નહીં, પરિસ્થિતિ પ્રમાણે યોગ્ય નિર્ણય લેવાની બુદ્ધિ શીખીએ.
અને સૌથી મહત્વનું—
કૃષ્ણ જેવો બનવાનો અર્થ કૃષ્ણની દરેક ક્રિયા કરવાની નકલ કરવી નથી.
કૃષ્ણ જેવો બનવાનો અર્થ છે—
પરિસ્થિતિ ગમે તેવી હોય, છતાં ધર્મ, કર્તવ્ય, કરુણા અને વિવેક સાથે નિર્ણય લેવાનો પ્રયાસ કરવો.
૯. એક કડવો પ્રશ્ન
આપણે ઘણી વખત ધર્મનો ઉપયોગ પોતાના વર્તનને સાચું સાબિત કરવા કરીએ છીએ.
જ્યારે આપણને અનુકૂળ હોય ત્યારે કહીએ—
“કૃષ્ણે પણ આવું કર્યું હતું.”
પણ જ્યારે કૃષ્ણ કહે છે—
“અહંકાર છોડો.”
ત્યારે?
જ્યારે કૃષ્ણ કહે છે—
“ફળની આસક્તિ છોડો.”
ત્યારે?
જ્યારે કૃષ્ણ કહે છે—
“ધર્મ માટે ઊભા રહો.”
ત્યારે?
જ્યારે કૃષ્ણ કહે છે—
“મન પર વિજય મેળવો.”
ત્યારે?
અહીં આપણે ઘણી વાર કૃષ્ણને ભૂલી જઈએ છીએ.
એટલે કદાચ સૌથી મોટી વિસંગતિ એ છે કે—
આપણે કૃષ્ણની લીલા યાદ રાખીએ છીએ, પણ કૃષ્ણની ગીતા ભૂલી જઈએ છીએ.
૧૦. અંતિમ વિચાર
“કૃષ્ણ કરે તો લીલા અને બીજું કોઈ કરે તો પાપ”—આ વાક્યને આપણે એક પ્રશ્ન તરીકે રાખીએ તો ખૂબ સુંદર છે.
પરંતુ તેનો જવાબ કદાચ આ છે:
કૃષ્ણ માટે નિયમ અલગ નથી; કૃષ્ણની કથાનો સંદર્ભ અલગ છે.
અને આપણા માટે સૌથી મોટો પાઠ એ છે કે—
કોઈ કાર્યને માત્ર કરનારના નામથી સાચું કે ખોટું ન ગણવું.
કર્મ પાછળનો હેતુ શું છે?
પરિસ્થિતિ શું છે?
મારો અધિકાર શું છે?
મારી જવાબદારી શું છે?
મારા નિર્ણયથી કોને લાભ અને કોને નુકસાન થશે?
અને સૌથી અગત્યનું—
શું આ કાર્ય મારા અહંકારમાંથી આવી રહ્યું છે કે ધર્મબુદ્ધિમાંથી?
કદાચ આ જ પ્રશ્ન માણસને “ભક્ત”માંથી “ચિંતક” બનાવે છે.
અને અંતે એક વાક્ય:
“કૃષ્ણની લીલા સમજ્યા વગર તેની નકલ કરવી મૂર્ખામી છે;
કૃષ્ણની લીલામાં છુપાયેલો ધર્મ સમજવો એ જ સાચી ભક્તિ છે.”
કૃષ્ણને અનુસરવા કરતાં પહેલાં, કૃષ્ણને સમજીએ.
કારણ કે કૃષ્ણની સૌથી મોટી લીલા કદાચ તેમની વાંસળી કે માખણચોરી નહીં—પણ માણસના મનને પ્રશ્ન પૂછવાની કળા શીખવવી છે.
“પાપ”ને માત્ર ધાર્મિક નિયમ તોડવો અથવા ભગવાનથી ડરવાની બાબત માનીએ તો તેનો અર્થ બહુ નાનો થઈ જાય છે. ઊંડા અર્થમાં પાપ એટલે એવું વિચાર, વાણી કે કર્મ, જે જાણપૂર્વક પોતાના સ્વાર્થ માટે બીજાને અન્યાય, દુઃખ કે નુકસાન પહોંચાડે અને પોતાના અંતરાત્માને પણ નીચે ખેંચે.
સરળ ભાષામાં:
જે કર્મથી બીજાના હકનું હનન થાય, અન્યાય થાય, છેતરપિંડી થાય અથવા કોઈ નિર્દોષને અનાવશ્યક દુઃખ પહોંચે—અને જે કર્મ આપણે જાણતા હોવા છતાં કરીએ—તે પાપ તરફ જાય છે.
પાપના ૫ સ્તર
1. વિચારનું પાપ
કોઈને નુકસાન કરવાની દ્વેષભરી ઈચ્છા, ઈર્ષ્યા, કપટ અથવા હિંસક ભાવના રાખવી.
2. વાણીનું પાપ
ખોટું બોલવું, અપમાન કરવું, બદનામી કરવી, અફવા ફેલાવવી અથવા મીઠી વાતમાં છેતરવું.
3. કર્મનું પાપ
ચોરી, છેતરપિંડી, શોષણ, અન્યાય, હિંસા વગેરે.
4. ફરજ ન બજાવવાનું પાપ
ક્યારેક ખોટું કરવું જ પાપ નથી; જ્યારે સાચું કરવું આપણી જવાબદારી હોય છતાં આપણે ચૂપ રહીએ, તે પણ નૈતિક ભૂલ બની શકે.
5. જ્ઞાન હોવા છતાં ખોટું કરવું
આ સૌથી મહત્વનું છે.
ભૂલથી થયેલી ભૂલ અને જાણીને કરેલો અન્યાય એકસરખા નથી.
પણ એક મહત્વનો પ્રશ્ન: “શું દરેક ખરાબ પરિણામ પાપ છે?”
ના.
એક ડૉક્ટર દર્દીને બચાવવા માટે ઓપરેશન કરે અને દર્દીને દુઃખ થાય—એ પાપ નથી.
માતા બાળકને ભવિષ્ય માટે ઠપકો આપે—એ પણ જરૂરી નથી કે પાપ હોય.
કોઈ વ્યક્તિને બચાવવા માટે કઠોર નિર્ણય લેવો પડે—તે બહારથી કઠોર દેખાય, પણ હેતુ અને પરિસ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ છે.
એટલે:
કર્મનું મૂલ્યાંકન માત્ર પરિણામથી નહીં, પરંતુ હેતુ, પરિસ્થિતિ, રીત, અધિકાર અને પરિણામ—બધાથી થવું જોઈએ.
“કૃષ્ણ કરે તો લીલા, આપણે કરીએ તો પાપ” સાથે તેનો સંબંધ
અહીં ખૂબ સુંદર ચિંતન છે.
કૃષ્ણે કંસનો સંહાર કર્યો.
પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાની દુશ્મની માટે કોઈની હત્યા કરે અને કહે કે “હું પણ અધર્મનો નાશ કરું છું”, તો તે યોગ્ય ઠરતું નથી.
શા માટે?
કારણ કે કૃષ્ણની કથાનો સંદર્ભ, હેતુ અને ધર્મની જવાબદારી અલગ છે.
આપણે ભગવાનની ક્રિયાની નકલ નહીં કરવી; તેમાંથી રહેલો ધર્મ સમજવો.
એક સરળ “પાપ ટેસ્ટ”
કોઈ કામ કરતાં પહેલાં પોતાને પાંચ પ્રશ્ન પૂછો:
① હું આ કેમ કરું છું?
② જો મારી સાથે આવું થાય તો મને યોગ્ય લાગશે?
③ આથી કોઈ નિર્દોષને અન્યાય થશે?
④ હું આ કામ છુપાવીને કરવું કેમ ઈચ્છું છું?
⑤ આ કામ પછી મારું અંતરાત્મા શાંત રહેશે?
જો પાંચેય પ્રશ્નોના જવાબ આપણને અસ્વસ્થ કરે, તો થોભીને ફરી વિચારવું જોઈએ.
સૌથી સુંદર વ્યાખ્યા
“પાપ એ માત્ર ભગવાનનો ડર નથી; પાપ એટલે અંતરાત્માની વિરુદ્ધ જઈને કરેલો અન્યાય.”
અને કદાચ પુણ્યની પણ એટલી જ સુંદર વ્યાખ્યા છે:
“જેમાં બીજાનું હિત, ન્યાય, કરુણા અને સત્ય હોય—અને જેના પછી અંતરાત્મા શાંત રહે—તે પુણ્ય તરફનું પગલું છે.”
આશિષ ના આશિષ
