અમદાવાદનો ઇતિહાસ – પોલો અને દરવાજાઓનો વારસો
અમદાવાદ શહેર તેની પ્રાચીન સંસ્કૃતિ, કિલ્લેબંધી, દરવાજાઓ અને પોલ પ્રણાલી માટે વિશ્વવિખ્યાત છે. જૂના અમદાવાદને એક સમય કોટથી ઘેરાયેલું શહેર માનવામાં આવતું હતું. આ કોટમાં પાંચ મુખ્ય દરવાજા અને અનેક નાના દરવાજાઓ હતાં. શહેરની સુરક્ષા માટે કોટની દીવાલો મજબૂત બનાવવામાં આવી હતી અને રાત્રે દરવાજા બંધ કરવામાં આવતા.
જૂના અમદાવાદમાં કુલ ૧૨ મુખ્ય દરવાજાઓ હતા:
દિલ્હી દરવાજો
દરિયાપુર દરવાજો
કાળુપુર દરવાજો
સારંગપુર દરવાજો
રાયપુર દરવાજો
આસ્ટોડિયા દરવાજો
જામાલપુર દરવાજો
ખાનજહાન દરવાજો
રાયખડ દરવાજો
ગણેશબારી દરવાજો
ખાનપુર દરવાજો
શાહપુર દરવાજો
આ દરવાજાઓના નામ તેમની આસપાસ આવેલા વિસ્તારોના નામ પરથી પડ્યા હતા. કોટની અંદર અનેક પોલો વિકસિત થઈ, જે સમાજજીવન અને સુરક્ષાનું અનોખું મોડેલ હતું.
અમદાવાદની પ્રખ્યાત પોલો
જૂના શહેરમાં આવેલી કેટલીક ઐતિહાસિક પોલો:
બંગલાની પોલ
મંડવાની પોલ
માણેકવાડો
ગળાગોપીની પોલ
પરબની પોલ
ભાટિયારવાડાની પોલ
કોશીવાડાની પોલ
આજા પટેલની પોલ
રંગીલા પોલ
નાહાની રંગીલા પોલ
નગીના પોલ
નવઘરી
વડસરાની પોલ
નાડિયાવાડાની પોલ
નવી પોલ
આકડેશ પોલ
કીડી ખાડો
ભોઈવાડાની પોલ
પરતીગરાની પોલ
ધાંડીગરાની પોલ
ચીકણી પોલ
હજારી પોલ
બંડેરી પોલ
કાયસ્થવાડો
લાલાવસાની પોલ
લાલા પટેલની પોલ
રતન પોલ
શેઠની પોલ
ચૌમખાની પોલ
પોલોની વિશેષતા
પોલો માત્ર રહેઠાણના વિસ્તારો નહોતા, પરંતુ સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનના કેન્દ્રો હતાં. દરેક પોલમાં:
મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર
ચબૂતરા
મંદિરો અથવા ધાર્મિક સ્થળો
સામુહિક ચોક
વરસાદી પાણીના સંગ્રહની વ્યવસ્થા
સુરક્ષા માટે રાત્રે બંધ થતી વ્યવસ્થા
હતી.
પોલોમાં વિવિધ જાતિ, વ્યવસાય અને સમાજના લોકો રહેતા હતા. સોની, સુથાર, કડિયા, ભાટીયા, નાગર, વાણિયા, મુસ્લિમ કારીગરો વગેરે પોતાના વ્યવસાય અનુસાર અલગ અલગ પોલોમાં વસતા.
વારસાની અનમોલ ધરોહર
અમદાવાદની પોલો આજે પણ શહેરની ઓળખ છે. તેમની સંકડી ગલીઓ, કોતરણીવાળા હવેલીઓ, ઝરોખા, ચબૂતરા અને સામાજિક એકતાની પરંપરા અમદાવાદના સમૃદ્ધ ઇતિહાસની સાક્ષી આપે છે.
અમદાવાદ માત્ર એક શહેર નથી, પરંતુ દરવાજાઓ, પોલો, હવેલીઓ અને સાંસ્કૃતિક વારસાથી સમૃદ્ધ જીવંત ઇતિહાસ છે.
બંગલાની પોલ
ઉત્તર અમદાવાદની આ પ્રાચીન પોલ તેના જૂના લાકડાના કોતરણીવાળા મકાનો માટે જાણીતી છે. અહીં વેપારી અને બ્રાહ્મણ પરિવારો વસતા હતા.
માંડવી ની પોલ
જૂના શહેરના વેપારી વિસ્તારમાં આવેલી આ પોલમાં કાપડ અને અનાજના વેપારીઓનું પ્રભુત્વ હતું. પોલમાં સુંદર હવેલીઓ જોવા મળે છે.
માણેકવાડો
માણેકચોક નજીક આવેલો વિસ્તાર. અહીં સોની, ઝવેરી અને વેપારી સમાજના લોકો રહેતા હતા. શહેરના વેપારનું મહત્વનું કેન્દ્ર ગણાતું.
ગળાગોપીની પોલ
વૈષ્ણવ પરંપરાથી જોડાયેલી પોલ. અહીં નાના મંદિરો અને પરંપરાગત ચબૂતરા જોવા મળે છે.
પરબની પોલ
જૂના સમયમાં સામાજિક અને ધાર્મિક ઉત્સવો માટે જાણીતી પોલ. રહેવાસીઓ વચ્ચે એકતા અને સહકારની પરંપરા મજબૂત હતી.
ભાટિયારવાડાની પોલ
ભાટિયા સમાજના વેપારીઓ અને ઉદ્યોગકારોનું નિવાસસ્થાન. અહીં કેટલીક ઐતિહાસિક હવેલીઓ આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે.
કોશીવાડાની પોલ
કારીગરો અને હસ્તકલા સાથે સંકળાયેલા પરિવારોની વસતી ધરાવતી પોલ. પરંપરાગત કારીગરી માટે જાણીતી.
હાજા પટેલની પોલ
પટેલ સમાજના પ્રભાવવાળી પોલ. જૂના સમયમાં કૃષિ અને વેપાર સાથે જોડાયેલા પરિવારો અહીં રહેતા.
રંગીલા પોલ
તેના રંગીન ઘરો અને કળાત્મક સ્થાપત્ય માટે જાણીતી. નામ જ તેની વિશિષ્ટતા દર્શાવે છે.
નગીના પોલ
ઝવેરી અને કિંમતી રત્નોના વેપારીઓની વસતીને કારણે આ નામ પડ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે.
નવી પોલ
જૂની પોલોની સરખામણીમાં પાછળથી વિકસેલી વસાહત. વેપારી અને મધ્યમવર્ગીય પરિવારોનું નિવાસ.
નાડિયાવાડાની પોલ
નાડિયા અથવા વણકર સમાજ સાથે સંકળાયેલી વસાહત. પરંપરાગત વ્યવસાયો માટે જાણીતી.
ભોઈવાડાની પોલ
ભોઈ સમાજના લોકોની વસતી. સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક રીતે સમૃદ્ધ વિસ્તાર.
ધાંડીગરાની પોલ
મુસ્લિમ અને હિંદુ બંને સમુદાયોની સંયુક્ત વસાહત ધરાવતી ઐતિહાસિક પોલ.
ચીકણી પોલ
સાંકડી ગલીઓ અને નજીક નજીક આવેલા ઘરો માટે જાણીતી. જૂના શહેરની પરંપરાગત રચનાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ.
હજારી પોલ
અહીં આવેલ પ્રાચીન દરવાજા અને ધાર્મિક સ્થળોને કારણે ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવે છે.
ભંડેરી પોલ
શહેરના વેપાર માર્ગો સાથે જોડાયેલી પોલ. વેપારીઓ અને કારીગરોની વસતી હતી.
કાયસ્થવાડો
કાયસ્થ સમાજના પરિવારોનું નિવાસસ્થાન. શિક્ષણ અને વહીવટી ક્ષેત્રે યોગદાન માટે જાણીતું.
લાલાવસાની પોલ
વૈષ્ણવ અને વેપારી પરિવારોની વસતી ધરાવતી શાંત અને સુવ્યવસ્થિત પોલ.
રતન પોલ
આજે પણ અમદાવાદના પ્રખ્યાત બજાર વિસ્તારોમાંની એક. કાપડ અને રેડીમેડ કપડાંના વેપાર માટે પ્રસિદ્ધ.
શેઠની પોલ
સમૃદ્ધ વેપારીઓ અને મહાજનોની હવેલીઓ ધરાવતી ઐતિહાસિક પોલ.
ચૌમખાની પોલ
ચાર દિશામાં રસ્તાઓ જતા હોવાથી આ નામ પડ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. પોલનું આયોજન વિશિષ્ટ છે.
અમદાવાદની પોલોની વિશેષતા
કોતરણીવાળા લાકડાના મકાનો
ચબૂતરા અને પક્ષીઓ માટે દાણા-પાણીની વ્યવસ્થા
સામૂહિક ચોક
પોલ દરવાજા અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા
મંદિરો, દેરાસરો અને મસ્જિદો
વરસાદી પાણીના સંગ્રહની પરંપરા
પડોશી સંબંધો અને સામૂહિક જીવનશૈલી
આ પોલ સંસ્કૃતિના કારણે જ અમદાવાદનું જૂનું શહેર 2017માં UNESCO દ્વારા વિશ્વ ધરોહર શહેર તરીકે માન્યતા પામ્યું હતું.
આશિષ
