🛰️🚀 પ્રકરણ ૬૩: અંતરીક્ષમાં ભારતની ત્રીજી આંખ, ઈસરોનો ઐતિહાસિક ઈમેજિંગ સેટેલાઈટ અને અય્યર પરિવારનું સાયન્સ સેશન!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"જ્યારે આખો દેશ ગાઢ નિંદ્રામાં પોઢી રહ્યો હતો, ત્યારે શ્રીહરિકોટાના વૈજ્ઞાનિકો અંતરીક્ષના અંધારામાં દેશની સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિનો નવો સૂરજ ઉગાડી રહ્યા હતા! ૩૬,૦૦૦ કિલોમીટરની ઊંચાઈએથી દર ૩૦ મિનિટે ભારતની પળેપળની તસવીર લેતો આ ઉપગ્રહ સાબિત કરે છે કે ભારતનું મસ્તક હવે વિશ્વમાં સૌથી ઊંચું છે!"
એક ખુશનુમા અને ઉત્સાહભરી સવારે આનંદનગર સોસાયટીના એસી ક્લબ હાઉસમાં ભારે ચહલપહલ જામી હતી. ક્લબ હાઉસના મોટા પ્રોજેક્ટર સ્ક્રીન પર ઈસરોના રોકેટ લૉન્ચિંગનો એક ભવ્ય વિડિયો લૂપમાં ચાલી રહ્યો હતો.
આજે સોસાયટીના વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક માઈન્ડ અને ઈસરોના ભૂતપૂર્વ પ્રોજેક્ટ કન્સલ્ટન્ટ રહી ચૂકેલા કાર્તિક અય્યર અને એમનાં ધર્મપત્ની મીનાક્ષી અય્યરના આગ્રહથી સોસાયટીની નવી પેઢી માટે એક વિશેષ 'અંતરીક્ષ સંવાદ સત્ર' યોજાયું હતું.
હોલમાં આગળની હરોળમાં સોસાયટીના માણેક લાલ, રૂસ્તમ દારૂવાલા, કેશવ ભટ્ટ, મદન લાલ શર્મા, અવધેશ શર્મા અને મનોહર જોશી અખબાર હાથમાં રાખીને ગોઠવાયા હતા.
તેમની પાછળ સોસાયટીની આખી બાળ અને કિશોર સેના ઉત્સુકતાથી બેઠી હતી: વિવાન, કાવ્યા, ગુરુનુર, ઓમ, શોર્ય, ઈશાન, ક્રિશ, કિયારા, રિયાન, મીરાં, ઝારા, અનુશ્રી, અચ્યુત, અનાયા, રુદ્ર, આરવ, તનિષ્કા, એલીના, મિશ્રી, અન્વી અને આન્યા!
માણેક લાલે હાથમાં રહેલા અખબારનું મુખ્ય પાનું ઊંચું કરીને મોટેથી વાંચ્યું:
"ઐતિહાસિક • ઈસરોએ દેશનો પહેલો ઈમેજિંગ ઉપગ્રહ છોડ્યો: સેટેલાઈટ લૉન્ચ; દર ૩૦ મિનિટે દેશની તસવીરો ખેંચી શકાશે!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં કહ્યું, "પરવરદિગાર! કાર્તિકભાઈ, વહેલી સવારે ૨:૫૫ વાગ્યે જ્યારે આખો દેશ ઘોરતો હતો ત્યારે શ્રીહરિકોટામાંથી ૧૬,૫૦૦ વૈજ્ઞાનિકોએ આ કમાલ કરી નાખી બાવા! જરા આખી વાત અમારા આ આનંદનગરના બચ્ચાંઓને દેશી ભાષામાં સમજાવો!"
૩૬,૦૦૦ કિમી ઊંચી 'જીઓ-આઈ'
મીનાક્ષી અય્યરે હાથમાં માઈક લીધું અને ચહેરા પર ગૌરવભર્યું સ્મિત લાવીને શરૂઆત કરી:
"બાળકો અને વડીલો! આપણે રોજ ગૂગલ મેપ્સ કે વેધર એપ્સ જોઈએ છીએ, એ સામાન્ય રિમોટ સેન્સિંગ સેટેલાઈટ્સ પૃથ્વીથી માત્ર ૫૦૦ થી ૮૦૦ કિલોમીટરની નીચી કક્ષામાં ફરતા હોય છે. એ સેટેલાઈટ્સ કોઈ એક જગ્યા પરથી ઝડપથી પસાર થઈ જાય, એટલે એ જ જગ્યાનો બીજો ફોટો લેવા માટે દિવસો સુધી રાહ જોવી પડતી હતી.
પરંતુ ૪ સપ્ટેમ્બરે ઈસરોએ જે ઉપગ્રહ લૉન્ચ કર્યો છે તે ભારતનો પહેલો જિઓ-સિંક્રૉનસ ઈમેજિંગ સેટેલાઈટ છે!"
સાયન્સ સ્ટુડન્ટ આન્યાએ તુરંત પૂછ્યું, "મીનાક્ષી આંટી, જીઓ-સિંક્રૉનસ એટલે શું? એ સામાન્ય કરતાં કઈ રીતે અલગ છે?"
કાર્તિક અય્યરે સ્ટેજ પર ગ્લોબ હાથમાં લઈને સમજાવ્યું, "આન્યા, આ ઉપગ્રહ પૃથ્વીથી પૂરા ૩૬,૦૦૦ કિલોમીટરની અતિ ઊંચી કક્ષામાં સ્થાપિત થયો છે! પૃથ્વી પોતાની ધરી પર જે ગતિએ ફરે છે, બરાબર એ જ ગતિએ આ ઉપગ્રહ પણ ફરે છે. એટલે કે એ આકાશમાં એક જ જગ્યાએ ભારત અને આપણી સરહદો પર સ્થિર રહીને ચોવીસેય કલાક આપણી ઉપર નજર રાખશે!"
અચ્યુત, ઓમ અને વિવાને આંખો મોટી કરીને પૂછ્યું, "એટલે એ અંતરીક્ષમાં ઊભો રહીને સતત ફોટા પાડશે?"
"બિલકુલ!" કાર્તિકભાઈએ કહ્યું, "સમગ્ર દેશનો હાઈ-રિઝોલ્યુશન ફોટો દર ૩૦ મિનિટે મળશે, અને જો કોઈ સંવેદનશીલ સરહદી વિસ્તાર કે તોફાનવાળો વિસ્તાર હોય તો તેના ફોટા દર ૫ મિનિટે ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન પર આવી જશે!"
મીનાક્ષી અય્યરે સ્લાઈડ બદલીને ઉપગ્રહના ૩ સૌથી મોટા વ્યવહારુ ફાયદા સમજાવ્યા: "જ્યારે સમુદ્રમાં વાવાઝોડું આકાર લેતું હોય, નદીઓમાં પૂર આવતું હોય કે ઉત્તરાખંડ-હિમાચલ જેવા પહાડી વિસ્તારોમાં જંગલમાં આગ લાગે કે વાદળ ફાટે, ત્યારે સેટેલાઈટ દર ૫ મિનિટે તસવીર મોકલશે. જેથી વહીવટી તંત્ર સમયસર લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડી શકશે અને હજારો જાનમાલ બચાવી શકાશે."
"ખેતરોમાં ઊભેલા પાકની સ્થિતિ કેવી છે, જમીનમાં ભેજ કેટલો છે અને કયા વિસ્તારમાં પાકને રોગ લાગ્યો છે, તેનું સચોટ આકલન અંતરીક્ષમાંથી થશે. ખેડૂતને ક્યારે સિંચાઈ કરવી તેની આગોતરી માહિતી મળશે."
"આ લૉન્ચિંગ સમયે નૌકાદળ અને વાયુસેનાના ઉચ્ચ અધિકારીઓની ઉપસ્થિતિ દર્શાવે છે કે આ સેટેલાઈટ આપણી દરિયાઈ સીમાઓ અને પર્વતીય સરહદો પર દુશ્મનની કોઈપણ શંકાસ્પદ હિલચાલને સેકન્ડોમાં પકડી પાડશે!"
આ સાંભળીને શોર્ય, ઈશાન, ક્રિશ, રિયાન અને આરવે તાળીઓનો ગડગડાટ કરી મૂક્યો!
નાના રુદ્રે કુતૂહલથી પૂછ્યું, "કાર્તિક અંકલ! ૩૬,૦૦૦ કિલોમીટર ઉપરથી આ સેટેલાઈટ આપણી સોસાયટીના ગ્રાઉન્ડમાં મારો છગ્ગો પણ જોઈ શકશે?"
આ નિર્દોષ સવાલ પર કિયારા, મીરાં, ઝારા, અનુશ્રી, તનિષ્કા, એલીના, મિશ્રી, અન્વી અને કાવ્યા ખડખડાટ હસી પડી.
કાર્તિક અય્યરે હસીને કહ્યું, "ટીનીયા, તારો છગ્ગો તો નહીં, પણ જ્યારે આપણા દેશ પર કોઈ મુસીબત આવશે ત્યારે આ સેટેલાઈટ આખા દેશનું રક્ષણ કરનારી સુરક્ષા કવચ જરૂર બનશે!"
સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલે પોતાની લાકડી જમીન પર ટેકવીને ઊભા થતાં કહ્યું:
"કાર્તિક અને મીનાક્ષી, આજે તમે અમારા બાળકોને જે જ્ઞાન આપ્યું છે તે કોઈ પાઠ્યપુસ્તકમાં નથી મળતું. એક જમાનો હતો જ્યારે ભારત સાયકલ પર રોકેટના પાર્ટ્સ લઈ જતું હતું, અને આજે એ જ ભારતના વૈજ્ઞાનિકો ૩૬,૦૦૦ કિમી ઉપર દેશની આંખ બેસાડી રહ્યા છે! આપણા દેશના વૈજ્ઞાનિકો તપસ્વી ઋષિઓ જેવા છે, જે નિઃસ્વાર્થ ભાવે રાષ્ટ્રની સેવા કરે છે."
કેશવ ભટ્ટે આશીર્વાદ આપતાં કહ્યું, "જે દેશમાં જ્ઞાન, વિજ્ઞાન અને દેશભક્તિનો ત્રિવેણી સંગમ થાય, એ દેશ વિશ્વગુરુ બને જ!"
કાર્યક્રમના અંતે મીનાક્ષી અય્યરે બાળકો માટે બનાવેલ ગરમાગરમ ફિલ્ટર કોફી સૌને પીરસ્યા. આનંદનગરના ક્લબ હાઉસમાં આજના દિવસે વિજ્ઞાનનો ગૌરવવંતો ઉત્સવ ઉજવાઈ ગયો!
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"જે રાષ્ટ્ર પોતાના વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકો પર ગર્વ કરે છે, એનું ભવિષ્ય હંમેશાં સુરક્ષિત રહે છે! ૩૬,૦૦૦ કિલોમીટરની ઊંચાઈએથી ભારતની ધરતીનું રક્ષણ કરતો ઈસરોનો આ નવો ઉપગ્રહ માત્ર ધાતુ અને સિલિકોન ચિપ્સનું યંત્ર નથી, પણ ૧૪૦ કરોડ ભારતીયોના આત્મવિશ્વાસનું પ્રતિબિંબ છે. આજે જ્યારે આનંદનગરના નાનાં-નાનાં ભૂલકાંઓ સ્ક્રીન પર રોકેટ જોઈને દેશ માટે કંઈક કરી છૂટવાના સપનાં જોતાં હતાં, ત્યારે મને ખાતરી થઈ ગઈ કે આપણી આવતીકાલ આકાશ કરતાં પણ વધુ ઊંચી ઉડાન ભરશે. વિજ્ઞાન જ્યારે માનવજાત અને માતૃભૂમિની સેવામાં જોડાય છે, ત્યારે સાચો ઈતિહાસ રચાય છે!"
