💻⚡ પ્રકરણ ૬૨: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો પાવર, પાણી-વીજળીનો વપરાશ અને હરેશ ભટ્ટ-દેવાંશનું 'ડેટા સેન્ટર' મંથન!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"આપણે સ્માર્ટફોન પર એક સવાલ પૂછીએ કે વિડિયો બનાવીએ એ ક્ષણભરમાં સ્ક્રીન પર ચમકી જાય છે, પણ પડદા પાછળ સર્વરને ઠંડા રાખવા માટે લાખો લિટર પાણી અને કરોડો યુનિટ વીજળી હોમાય છે! વિજ્ઞાન જ્યારે કૃત્રિમ બુદ્ધિની પાંખે ઉડે છે, ત્યારે કુદરતી સંસાધનોનું જતન કરવું એ માનવજાત માટે સૌથી મોટો પડકાર બની જાય છે!"
ઓક્ટોબર મહિનાની એક સોનેરી સવારે આનંદનગર સોસાયટીના ગાર્ડન ચોકમાં સિનિયર સિટિઝન મંડળી જામી હતી.
વડીલ માણેક લાલ, રૂસ્તમ દારૂવાલા**, મદન લાલ શર્મા, અવધેશ શર્મા અને મનોહર જોશી મગનકાકાની ગરમાગરમ આદુવાળી ચા પીતાં બેઠા હતા. તેમની સાથે હરેશ ભટ્ટ પણ અખબાર હાથમાં લઈને બેઠા હતા.
હરેશ ભટ્ટે ચશ્મા સરખા કરતાં અખબારના પાના પર આંગળી મૂકી અને કહ્યું, "માણેકકાકા, રૂસ્તમજી! જરા આ હેડલાઇન સાંભળો તો ખરા! મોટા અક્ષરે છપાયું છે: 'ડેટા સેન્ટર; ૫ વર્ષમાં ૭ ગણી વીજળી, ૧૧ ગણું પાણી અને ૫ કરોડ ચોરસ ફૂટ જમીનની જરૂર પડશે!'"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, "પરવરદિગાર! હરેશભાઈ, આ ડેટા સેન્ટર એટલે શું કોઈ નવો ફેક્ટરી પ્લાન્ટ છે? કમ્પ્યુટરમાં ડેટા સાચવવા માટે વળી આટલી બધી વીજળી અને પાણી કેમ જોઈએ બાવા?"
મદન લાલ શર્માએ પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી, "આપણે તો માનીએ છીએ કે બધું ઓનલાઇન થાય એટલે કાગળ બચે અને પર્યાવરણ સુધરે. પણ આ તો ઉલટું પાણી અને લાઈટના વપરાશનો મોટો બોજ ઊભો થાય છે!"
બરાબર એ જ સમયે લેપટોપ બેગ ખભે ભરાવીને જોબ પર નીકળેલા આઈટી એન્જિનિયર દેવાંશ જોશી અને ઓટોમોબાઇલ ટેકનોલોજીના જાણકાર રોહન દેશમુખ ગાર્ડન પાસેથી પસાર થઈ રહ્યા હતા.
માણેક લાલે લાકડી ઊંચી કરીને બૂમ પાડી, "એ દેવાંશ, રોહન! જરા અહીં આવો તો. તમે બંને ટેકનોલોજીના ખેલાડી છો. આ હરેશભાઈ કહે છે કે આખી દુનિયામાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની રેસ ચાલે છે, અને એના માટે ભારતભરમાં અબજો રૂપિયાના ડેટા સેન્ટર્સ બની રહ્યા છે. આખી માયાજાળ શું છે જરા દેશી ભાષામાં સમજાવો!"
દેવાંશ જોશીએ સ્મિત સાથે બેગ બાજુ પર મૂકી અને બેંચ પાસે બેઠો:
"જુઓ માણેકકાકા! આપણે મોબાઈલમાં જે કંઈ ગૂગલ સર્ચ કરીએ છીએ, ઓનલાઈન ટ્રાન્ઝેક્શન કરીએ છીએ કે ChatGPT જેવા AI ટૂલ્સ પાસે એક સેકન્ડમાં નિબંધ કે કોડ લખાવીએ છીએ, એ બધો ડેટા કોઈ જાદુથી હવામાં પ્રોસેસ નથી થતો. એના માટે હજારો હાઈ-એન્ડ સર્વર્સ અને સુપર-કમ્પ્યુટર્સ ચોવીસેય કલાક સતત ચાલતા રહે છે, જેને 'ડેટા સેન્ટર્સ' કહેવાય છે."
રોહન દેશમુખે ઉમેર્યું, "અને અંકલ, જ્યારે આ સુપર સર્વર્સ સતત ગણતરીઓ કરે ત્યારે એ ભયંકર ગરમ થઈ જાય છે. જો એમને ઠંડા ન રાખવામાં આવે તો સર્વર બળી જાય! એટલે એમને ઠંડા રાખવા માટે લાખો લિટર પાણી કૂલિંગ સિસ્ટમમાં વપરાય છે અને વિશાળ સેન્ટ્રલ એસી ચલાવવા પ્રચંડ વીજળી જોઈએ છે!"
હરેશ ભટ્ટે અખબારમાંથી રસપ્રદ અને ચોંકાવનારા આંકડા રજૂ કર્યા:
"અહેવાલ મુજબ દેશમાં અત્યારે ડેટા સેન્ટર્સ ૮ ટેરાવોટ વીજળી વાપરે છે, જે ૨૦૩૦ સુધીમાં વધીને ૫૭ ટેરાવોટ (૭ ગણી) થઈ જશે! ૧ ગીગાવોટનું ડેટા સેન્ટર વર્ષભરમાં અમેરિકાના ૭.૧ લાખ ઘરો જેટલી વીજળી વાપરે છે."
"૧ ગીગાવોટ ડેટા સેન્ટરને રોજ આશરે ૧.૫ કરોડ લિટર પાણી જોઈએ! દેશના ૪૮% ડેટા સેન્ટર માત્ર મુંબઈમાં અને ૨૪% ચેન્નાઈમાં છે, જેનાથી ત્યાં પાણી અને ગ્રીડ પર મોટું દબાણ સર્જાઈ રહ્યું છે."
"૨૦૩૦ સુધીમાં ડેટા સેન્ટર્સ માટે ૪.૫ થી ૫ કરોડ ચોરસ ફૂટ જમીન જોઈશે. દરિયાકિનારાના વિસ્તારો વધુ પસંદ થાય છે કારણ કે સમુદ્રી કેબલથી ગ્લોબલ હાઈ-સ્પીડ ઈન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી ઝડપી મળે છે."
"મહારાષ્ટ્ર, યુપી, તેલંગાણા અને આંધ્રપ્રદેશ જેવા રાજ્યો ડેટા સેન્ટર્સ આકર્ષવા માટે વીજળી વેરામાં ૧૦૦% છૂટ, જમીન પર સબસિડી અને સ્ટેમ્પ ડ્યુટી માફી આપી રહ્યા છે!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, "અરે બાવા, જો આટલું બધું રોકાણ થાય તો રોજગારી કેટલી મળે?"
દેવાંશે વાસ્તવિકતા સમજાવી, "રૂસ્તમ અંકલ, આમાં રોકાણ અબજો ડોલરનું છે પણ સ્થાયી રોજગારી બહુ ઓછી હોય છે. ૧૦ ગીગાવોટ ક્ષમતા પાછળ માંડ ૨૫ થી ૪૦ હજાર પ્રત્યક્ષ નોકરીઓ મળે છે, કારણ કે મોટાભાગનું કામ ઓટોમેટેડ અને રોબોટિક હોય છે. જોકે બાંધકામ અને લોજિસ્ટિક્સમાં પરોક્ષ રોજગારી દોઢ-બે લાખ લોકોને ચોક્કસ મળે છે."
માણેક લાલે પોતાની લાકડી જમીન પર ટેકવીને ઊંડો વિચાર વ્યક્ત કર્યો:
"દેવાંશ બેટા, આ ટેકનોલોજીની પ્રગતિ દેશ માટે અનિવાર્ય છે, કારણ કે જો ભારત પોતાના ડેટા સેન્ટર્સ નહીં બનાવે તો આપણો તમામ સંવેદનશીલ ડેટા વિદેશી કંપનીઓના હાથમાં જતો રહેશે. પણ જો AI ના ચક્કરમાં ખેડૂતોનું પાણી અને સામાન્ય નાગરિકોની વીજળી ડેટા સેન્ટરો ગળી જાય, તો એ વિકાસ કેવો?"
રોહન દેશમુખે હસીને સકારાત્મક ઉપાય બતાવ્યો, "માણેકકાકા, તમારી ચિંતા વ્યાજબી છે. એટલે જ હવે ઘણી કંપનીઓ સોલાર અને વિન્ડ જેવી ગ્રીન એનર્જી પર ડેટા સેન્ટર્સ ચલાવવાની શરત રાખી રહી છે, તેમજ વપરાયેલા પાણીને રિસાયકલ કરીને ફરી કૂલિંગમાં વાપરવાની ટેકનોલોજી અપનાવી રહી છે."
હરેશ ભટ્ટે સંમતિ દર્શાવતાં કહ્યું, "સાચી વાત છે. દેશમાં ડેટાની સુરક્ષા પણ સચવાય અને પ્રકૃતિનું સંતુલન પણ ન ખોરવાય એ જ સાચી વિજ્ઞાન નીતિ હોવી જોઈએ."
આ ગંભીર ચર્ચા પૂરી થતાં જ મગનકાકા બીજી કીટલી ચા લઈને આવ્યા. મનોહર જોશીએ હળવાશથી કટાક્ષ કર્યો, "દેવાંશ, તારા સુપર-કમ્પ્યુટરને ઠંડુ રાખવા ભલે ૧.૫ કરોડ લિટર પાણી જોઇતું હોય, પણ અમારા મગજને ચાલુ રાખવા માટે તો મગનકાકાની આ અડધી રકાબી ગરમ ચા જ કાફી છે!"
આ સાંભળીને માણેક લાલ, રૂસ્તમજી, હરેશ ભટ્ટ, રોહન અને દેવાંશ બધા જ ખડખડાટ હસી પડ્યા. ટેકનોલોજી અને પર્યાવરણની સવારની આ ચર્ચા જ્ઞાનવર્ધક બની રહી.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"આજની દુનિયામાં 'ડેટા એ નવું ઓઇલ' ગણાય છે, પણ એ ડેટાને સાચવવા માટે જો ધરતી માતાના અસલી અમૃત સમાન જળ અને ઉર્જાનો બેફામ ભોગ લેવાય તો એ વિચારવા જેવી બાબત છે! આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માનવજીવનને સરળ બનાવવા માટે છે, પ્રકૃતિને ગૂંગળાવવા માટે નહીં. ભારત ટેકનોલોજીમાં અગ્રેસર બને એ દરેક નાગરિકનું ગૌરવ છે, પણ સાથોસાથ સૂર્યઊર્જા અને વોટર રિસાયક્લિંગ જેવા ઉપાયો ફરજિયાત બનવા જોઈએ. જ્યાં સુધી વિજ્ઞાન સાથે વિવેક જોડાયેલો રહેશે, ત્યાં સુધી વિકાસ ક્યારેય વિનાશ નહીં બને!"
