✍️📖 પ્રકરણ ૫૧: કલમ, અભિવ્યક્તિ અને સંસ્કૃતિનો સેતુ: આનંદનગરમાં 'હિન્દી દિવસ' મહોત્સવ!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"અંગ્રેજી એ દુનિયા સાથે વ્યવહાર સાચવવાની બારી હોઈ શકે, પણ માતૃભાષા અને રાષ્ટ્રભાષા એ પોતાના મૂળિયાં અને સંવેદના સાથે જોડાવાનું હૃદય છે! ભાષા એ માત્ર બોલવાના શબ્દો નથી, પણ પેઢીઓથી ચાલી આવતી સંસ્કૃતિ અને સંસ્કારોનો ધબકારો છે!"
સપ્ટેમ્બર મહિનાની ૧૪મી તારીખની એક શાંત અને સુગંધિત સવારે આનંદનગર સોસાયટીના ક્લબ હાઉસમાં સાહિત્યિક માહોલ જામ્યો હતો. દર વર્ષની જેમ આજે સોસાયટીમાં 'હિન્દી દિવસ' નિમિત્તે વિશેષ પરિસંવાદ અને વક્તવ્યનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
સ્ટેજ પર કબીર, તુલસીદાસ, મુનશી પ્રેમચંદ અને રામધારી સિંહ દિનકરના પુસ્તકોની સુંદર પ્રદર્શની ગોઠવવામાં આવી હતી.
આગળની હરોળમાં સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલ, રૂસ્તમ દારૂવાલા,કેશવ ભટ્ટ, મનોહર જોશી, સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ અને પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા બિરાજમાન હતા. હોલમાં 'આનંદ ગૅંગ'ના બાળકો—આર્શવ, અનાયા, રુદ્ર, આરવ અને આન્યા પણ ઉત્સુકતાથી બેઠા હતા.
કાર્યક્રમના સંચાલક તરીકે શાળાના આદર્શ પ્રિન્સિપાલ સંદીપ ચેટર્જી માઈક પર આવ્યા.
તેમણે પ્રભાવશાળી અવાજમાં શરૂઆત કરી, "આનંદનગરના સાહિત્યપ્રેમી પરિવારો! ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૯ના રોજ આપણી બંધારણ સભાએ હિન્દીને સંઘની સત્તાવાર ભાષા તરીકે સ્વીકારી હતી. આજે આપણે કોઈ ભાષાને ઊંચી કે નીચી સાબિત કરવા નથી મળ્યા, પરંતુ ભારતની વૈવિધ્યપૂર્ણ ભાષાઓ વચ્ચે સ્નેહ અને સંવાદનો સેતુ બાંધવા માટે એકઠા થયા છીએ."
સંદીપ ચેટર્જીએ મંચ પર આમંત્રિત કર્યા B-બ્લોકના રહેવાસી મોનિકા પાટીલને. મોનિકાબેન આમ તો પૂર્ણકાલીન હોમમેકર હતાં, પરંતુ અંગ્રેજી સાહિત્યમાં માસ્ટર્સ ડીગ્રી ધરાવતાં હોવાથી અંગ્રેજી ભાષાના પ્રખર જાણકાર અને ઉત્કૃષ્ટ વક્તા હતાં.
મોનિકા પાટીલે ખૂબ જ સહજ અને સંતુલિત શૈલીમાં પોતાની વાત મૂકી:
"આજના આધુનિક યુગમાં આપણે ઘણીવાર એવા ભ્રમમાં જીવીએ છીએ કે ફ્લૂઅન્ટ અંગ્રેજી બોલવું એ જ બુદ્ધિમત્તાની નિશાની છે. અંગ્રેજી એ વિજ્ઞાન, ગ્લોબલ બિઝનેસ અને ટેકનોલોજી સાથે તાલ મિલાવવાનું અત્યંત ઉપયોગી સાધન છે, એમાં કોઈ બેમત નથી. પરંતુ જ્યારે લાગણી, સંવેદના, પારિવારિક સંસ્કારો અને કવિતાની વાત આવે, ત્યારે એ હૃદયનો ભાવ આપણને આપણી માતૃભાષા કે રાષ્ટ્રભાષામાં જ સાંપડે છે.
હું ઘરમાં મારા બાળકો સાથે અંગ્રેજી પુસ્તકો વાંચું છું, પણ સાથે પ્રેમચંદની વાર્તાઓ અને કબીરના દોહા પણ સમજાવું છું. ભાષા એ પ્રતિષ્ઠાનો અહંકાર નથી, સંવાદનું માધ્યમ છે. જેમ આપણને આપણી મા વહાલી હોય તેમ માતૃભાષા અને દેશની ભાષાઓ પ્રત્યે આદર હોવો એ આપણા ગૌરવની વાત છે!"
મોનિકાબેનની આ વ્યવહારુ અને ઊંડી સમજણ સાંભળીને ક્લબ હાઉસમાં બેઠેલી મહિલાઓ—જાગૃતિ પટેલ, સોનાલીબેન અને પરિઝાદ દારૂવાલાએ તાળીઓનો ગડગડાટ કરી દીધો.
ત્યારબાદ યુનિવર્સિટીના સાહિત્યના પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જી સ્ટેજ પર આવ્યા.
બંગાળી ભાષાના ઉત્તમ જાણકાર હોવા છતાં સૌરવબાબુ હિન્દી સાહિત્યના ઊંડા અભ્યાસુ હતા. તેમણે માઈક હાથમાં લઈને રામધારી સિંહ 'દિનકર'ની પંક્તિઓ લલકારી:
"કલમ, આજ ઉનકી જય બોલ... જલા અસ્થિયાઁ બારી-બારી, ચિટકાઈ જિન્હને ચિનગારી..."
પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જીએ કહ્યું, "મિત્રો, ભારત દેશની સુંદરતા એની ભાષાકીય વિવિધતામાં છે. ગુજરાતી હોય, બંગાળી હોય, તમિલ હોય કે મરાઠી—બધી જ સરિતાઓ ભારતીય સંસ્કૃતિના સાગરમાં મળે છે. હિન્દી ભાષા એ માત્ર ઉત્તર ભારત પૂરતી સીમિત નથી, એ દેશના ખૂણે-ખૂણે વસતા સામાન્ય માણસને જોડતી સોનેરી કડી છે.
જ્યારે ગુજરાતની ધરતી પરથી પૂજ્ય મહાત્મા ગાંધીજીએ રાષ્ટ્રભાષા તરીકે હિન્દીના પ્રચાર-પ્રસારની હાકલ કરી હતી, ત્યારે એમનો હેતુ આખા દેશને એક તાંતણે બાંધવાનો હતો. આપણે જેટલી સહજતાથી નવી વૈશ્વિક ભાષાઓ શીખીએ, એટલી જ નિષ્ઠાથી આપણા સાહિત્ય અને ભાષાઓનું ગૌરવ જાળવવું એ આપણી નૈતિક ફરજ છે."
સૌરવ મુખર્જીના પ્રવચન બાદ પ્રિન્સિપાલ સંદીપ ચેટર્જીએ 'આનંદ ગૅંગ'ના બાળકોને મંચ પર બોલાવ્યા.
આર્શવ અને અનાયાએ કબીરના પ્રખ્યાત દોહા રજૂ કર્યા:
"એસી બાની બોલિયે, મન કા આપા ખોય, ઔરન કો સીતલ કરૈ, આપહુ સીતલ હોય..."
નાના રુદ્રએ હરિવંશરાય બચ્ચનની કવિતા "કોશિશ કરને વાલોં કી કભી હાર નહીં હોતી" ની પંક્તિઓ ઉત્સાહથી બોલીને આખા હોલને મંત્રમુગ્ધ કરી દીધો.
કાર્યક્રમના અંતે સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલે ઊભા થઈને બંને વક્તાઓ—મોનિકા પાટીલ અને પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જીનો આભાર માન્યો. માણેક લાલે કહ્યું, "મોનિકા દીકરી અને સૌરવબાબુએ આજે ભાષાનો સાચો મહિમા સમજાવ્યો છે. માણસ ગમે તેટલી ભાષાઓ શીખે, પણ એના સંસ્કારોમાં નમ્રતા હોવી જોઈએ."
દ્વારકાના કેશવ ભટ્ટે સૌને આશીર્વાદ આપ્યા. કાર્યક્રમ બાદ ક્લબ હાઉસમાં ગરમાગરમ ચા અને સમોસાની જયાફત સાથે ભાષા અને સંસ્કૃતિનો આ મેળાવડો અત્યંત સાર્થક રીતે સંપન્ન થયો.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"ભાષા એ માણસની ઓળખ છે અને સાહિત્ય એ એનો આત્મા છે! અંગ્રેજી આપણને દુનિયાના વ્યવહારમાં સક્ષમ બનાવે છે, પણ આપણી માતૃભાષા અને હિન્દી આપણને પોતાની માટી સાથે જોડી રાખે છે. કોઈ એક ભાષાને પકડી રાખીને બીજી ભાષાનો તિરસ્કાર કરવો એ સંકુચિતતા છે, જ્યારે બધી જ ભાષાઓનો આદર કરવો એ ભારતીયતા છે. આજે મોનિકા અને સૌરવે જે સમજણ આપી એ આનંદનગરના બાળકો માટે જીવનભરનું ભાથું બની રહેશે. સંવાદ મીઠો હોય તો દરેક ભાષા અમૃત જેવી જ લાગે છે!"
