બંટવારા 1947
-રાકેશ ઠક્કર
સની દેઓલની ફિલ્મ ‘બંટવારા 1947’ (જે પહેલા ‘લાહૌર 1947’ તરીકે ચર્ચામાં હતી) બોક્સ ઓફિસ અને ક્રિટિક્સ વચ્ચે એક અત્યંત રસપ્રદ તેમજ વિભાજિત કરનારો વિષય બની ગઈ છે. રાજકુમાર સંતોષીના નિર્દેશન અને આમિર ખાનના પ્રોડક્શન હેઠળ બનેલી આ ફિલ્મ માટે એક તરફ ‘ગદર’ અને ‘બોર્ડર’ જેવી ધમાકેદાર અને માસ-એક્શન ફિલ્મોની આશા રાખીને સિનેમાઘરો તરફ દોડી જતી જનતા છે, તો બીજી તરફ અસગર વજાહતના પ્રખ્યાત નાટક ‘જિસ લાહૌર નઈ દેખ્યા વો જન્મ્યા હી નઈ’ પર આધારિત એક ઊંડા અને સંવેદનશીલ નાટકને પડદા પર જોનારા પ્રેક્ષકો છે.
આ બે અલગ-અલગ દ્રષ્ટિકોણના કારણે જ ફિલ્મનું મૂલ્યાંકન માત્ર સારા કે ખરાબમાં વહેંચવાને બદલે એક જટિલ સમીક્ષા માગી લે છે. 2026 ના સમયમાં જ્યારે ‘આવારાપન 2’ કે ‘ધુરંધર’ જેવી હાઈ-વોલ્ટેજ અને આધુનિક સિનેમેટિક અનુભવ આપતી ફિલ્મોનો ક્રેઝ જોવા મળી રહ્યો છે, ત્યારે 90ના દશકની શૈલીનું આ રેટ્રો ડ્રામા પ્રેક્ષકોને થિયેટર સુધી ખેંચવામાં થોડું પાછળ પડતું દેખાય છે. ફિલ્મના ટ્રેલર અને સની દેઓલની હાજરીને કારણે ‘ગદર 2’ જેવી જ તોડફોડ અને દેશભક્તિના માસ એક્શનની અપેક્ષા રખાઈ રહી હતી, પરંતુ હકીકતમાં આ ફિલ્મ તેની સાવ ઉલટી દિશામાં ચાલે છે. આ એક ઈમોશનલ અને ફિલોસોફિકલ ફેમિલી ડ્રામા છે જે દેશના ભાગલા કરતાં પણ વધુ માણસના મન અને માનવતાના ભાગલાની વાત કરે છે.
સની દેઓલના ચાહકો માટે આ રોલ એક બહુ મોટો સરપ્રાઈઝ અને રિસ્ક સાબિત થાય છે, કારણ કે તેઓ અહીં એક આક્રમક રાષ્ટ્રવાદી નેતા કે એક્શન હીરો બનવાના બદલે એક શાંતિપ્રિય અને માનવતા માટે લડનારા મુસ્લિમ વ્યક્તિનું પાત્ર ભજવે છે. તેમના અને શબાના આઝમી વચ્ચેના દ્રશ્યો ખૂબ જ ભાવુક અને હૃદયસ્પર્શી બન્યા છે. શબાનાને ફિલ્મમાં પૂરતો સ્ક્રીન ટાઈમ મળ્યો છે અને તેમણે પોતાના અભિનયથી આખા પ્લોટને મજબૂતી આપી છે. જે લોકો એવું માનતા હતા કે સની માત્ર ચીસો પાડીને કે એક્શન કરીને જ સ્ક્રીન પર પ્રભાવ પાડી શકે છે, તેમને આ ફિલ્મમાં તેમનો એક અલગ જ ગંભીર અને સંવેદનશીલ અભિનય અવતાર જોવા મળે છે. તેમ છતાં કેટલીક જગ્યાએ એવું પણ લાગે છે કે ક્લાઈમેક્સ સિવાય સમગ્ર ફિલ્મ દરમિયાન સનીનો ગેટઅપ કે બોડી લેંગ્વેજ એક પરંપરાગત મુસ્લિમ પાત્ર સાથે પૂર્ણપણે સુસંગત નથી લાગતી.
ફિલ્મના કલાકારોના પરફોર્મન્સ અને કાસ્ટિંગ વિશે વિવેચકોના બે સ્પષ્ટ ભાગ પડી જાય છે. એક તરફ જ્યાં પ્રીતિ ઝિન્ટાનો લાંબા સમય પછી થયેલો ભાવનાત્મક કમબેક ખૂબ જ પ્રભાવશાળી અને આકર્ષક લાગી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ અલી ફઝલનો નાનો પણ મજબૂત રોલ ફિલ્મમાં મોટો ઈમ્પેક્ટ છોડી જાય છે. શબાના ફિલ્મની સાચી કરોડરજ્જુ સાબિત થાય છે. સની દેઓલના પુત્ર કરણ દેઓલની કાસ્ટિંગ પણ બિનજરૂરી અને નબળી જણાય છે, જ્યાં અનુભવની સ્પષ્ટ કમી દેખાઈ આવે છે. વિલન પાત્રોની બાબતમાં પણ રાજકુમાર સંતોષીની જૂની ફિલ્મો જેવો દમ જોવા મળતો નથી. સંતોષીની ‘ઘાતક’ કે ‘દામિની’ જેવી ફિલ્મોમાં અમરીશ પુરી કે ડાંગર જેવા આઈકોનિક અને ભયાનક ખલનાયકો રહેતા હતા, જેના કારણે હીરોનો સંઘર્ષ ઉભરીને આવતો હતો. તેની સરખામણીમાં ‘બંટવારા 1947’ના વિલન અત્યંત ફિક્કા અને નબળા સાબિત થાય છે, જેના લીધે મુખ્ય નાયકનો સંઘર્ષ ઘણી જગ્યાએ ઓછો અસરકારક લાગે છે.
એ. આર. રહેમાનનું સંગીત ફિલ્મના વાતાવરણ અને ઈમોશન્સને ચોક્કસપણે સાથ આપે છે. ગીતોના બોલમાં ઊંડાણ અને અર્થ છે, પરંતુ વર્તમાન યુગના હાઈ-બીટ કે ટ્રેન્ડિંગ મ્યુઝિકની સરખામણીએ આ સંગીત થિયેટરમાં ચાર્ટબસ્ટર ધમાકો કરી શકતું નથી. કેટલાકનું માનવું છે કે રહેમાનનું બેકગ્રાઉન્ડ સ્કોર ભાવનાત્મક ક્ષણોને મજબૂત બનાવે છે, પણ સામાન્ય પ્રેક્ષકોને થિયેટર સુધી ખેંચવા માટે તે પૂરતું સાબિત નથી થતું.
વાર્તામાં હિન્દુ-મુસ્લિમ ભાઈચારા અને શાંતિનો સંદેશ આપવાનો જે પ્રયાસ કરાયો છે તે સરાહનીય છે, પરંતુ કેટલાંક સીન્સમાં આ સંદેશ બહુ બળજબરીથી ઘૂસાડવામાં આવ્યો હોય તેવું મહેસૂસ થાય છે. આ ઉપરાંત, વિભાજન સમયે મહિલાઓ સામે થયેલા કેટલાક અત્યાચારોના દ્રશ્યો ખૂબ જ ભયાનક અને ડિસ્ટર્બિંગ છે, જે ફિલ્મને સંપૂર્ણ રીતે માસ-એન્ટરટેઈનર બનતા અટકાવે છે.
‘બંટવારા 1947’ કોઈ મસાલા એક્શન ફિલ્મ નથી, પરંતુ આખી ફેમિલી સાથે બેસીને જોઈ શકાય તેવો એક સાચો અને ગંભીર પારિવારિક ઈમોશનલ ડ્રામા છે. ખાસ કરીને ઘરના વડીલો, માતાઓ અને દાદી-નાની પેઢીના લોકોને આ ફિલ્મની સંવેદનાઓ ખૂબ જ સ્પર્શી જશે અને તેઓ કદાચ આંસુ પણ નહીં રોકી શકે. ફિલ્મ નિર્માણ અને વાર્તાની નૈતિકતામાં કોઈ મોટી ખામી નથી પરંતુ અત્યારના ઓડિયન્સ ટેસ્ટ અને ‘ધુરંધર’ જેવી ફિલ્મોના સ્પર્ધાત્મક યુગમાં આવી ફિલ્મ થિયેટરમાં કેટલી ટકી શકશે તે મોટો પ્રશ્ન છે. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર કરોડો રૂપિયા છાપે કે ન છાપે, પરંતુ સની દેઓલે પોતાની પરંપરાગત હીરોગીરીની ઈમેજ બાજુ પર મૂકીને એક અર્થપૂર્ણ વાર્તા પસંદ કરવાની જે હિંમત દર્શાવી છે તે માટે ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં આ પ્રોજેક્ટને હંમેશા યાદ રાખવામાં આવશે.
