ગામના છેડે એક નાનું, જૂનું મકાન હતું. ચૂનાથી સફેદ કરેલી દીવાલો હવે પીળાશ પકડી ગઈ હતી અને દરવાજાની બાજુમાં તુલસીનો કુંડો હતો. એ ઘરમાં કાશીબા એકલી રહેતી હતી.
કાશીબાની ઉંમર સિત્તેરની આસપાસ હશે. વાળ સંપૂર્ણ સફેદ, હાથમાં નાજુક કંપારી અને આંખો… આંખો જાણે વર્ષોથી કોઈની રાહ જોતાં થાકી ગઈ હોય એવી. ગામના લોકો એમને પ્રેમથી “ધરડી આંખોવાળી કાશીબા” કહેતા. ધરડી એટલે ઊંડે ઉતરી ગયેલી, સમયની કરચલીઓમાં છુપાઈ ગયેલી આંખો.
દરરોજ સવારમાં કાશીબા સૌથી પહેલાં ઘરની ઓટલી સાફ કરતી. પછી તુલસીને પાણી ચડાવતી અને દરવાજા પાસે બેસી રહેતી. રસ્તા પર આવતા-જતા દરેક માણસને એની નજરથી માપતી. કોઈ બસનો અવાજ આવે તો એ ધીમેથી ઊભી થઈ જતી. કોઈ બાઈક ઘરની સામે ધીમું થાય તો એના હોઠ પર આશાનું નાનું સ્મિત આવી જતું.
પણ પછી બાઈક આગળ નીકળી જતી, બસ ગામના સ્ટેન્ડ તરફ વળી જતી અને કાશીબા ફરી ઓટલી પર બેસી જતી.
“બા, રોજ કોની રાહ જુઓ છો?” પાડોશની નાની છોકરી કાવ્યા એક દિવસ પૂછતી આવી.
કાશીબાએ હળવું સ્મિત કર્યું.
“મારા દીકરા નીરવની.”
“એ ક્યાં છે?”
“શહેરમાં છે બેટા. બહુ મોટું કામ કરે છે. બહુ વ્યસ્ત રહે છે.”
કાવ્યાએ નિર્દોષતાથી પૂછ્યું, “એ તમને મળવા નથી આવતો?”
આ પ્રશ્ન સાંભળતાં જ કાશીબાની આંખોમાં પાણી ચમક્યું. પણ એણે તરત જ ચહેરો ફેરવી લીધો.
“આવશે… જરૂર આવશે. એને બસ સમય નથી મળતો.”
કાવ્યાને સમજાયું નહીં કે સમય ન મળવો એટલે શું. એ તો રોજ શાળાએથી આવીને મમ્મીને ભેટી પડતી. રાત્રે પપ્પા આવે ત્યારે દોડીને દરવાજો ખોલતી. તેને લાગતું કે જો કોઈને પ્રેમ હોય તો સમય આપવો જ પડે.
કાશીબાનો એક જ દીકરો હતો—નીરવ. નાનપણથી જ ખૂબ હોશિયાર. ગામની સરકારી શાળામાં ભણતો, પણ સપના મોટા હતા. કાશીબાના પતિ હસમુખભાઈ ખેડૂત હતા. વરસાદ સારો પડે તો ઘરમાં સુખ, નહિતર કરજ અને ચિંતા. છતાં બંનેએ નક્કી કર્યું હતું કે નીરવને ભણાવવામાં કોઈ કમી નહીં રાખે.
“મારો દીકરો શહેરમાં મોટી નોકરી કરશે,” હસમુખભાઈ ગર્વથી કહેતા.
“પછી આપણું પણ નસીબ બદલશે.”
કાશીબા પોતાના હાથની બે સોનાની બંગડીઓ વેચીને નીરવને કોલેજમાં મોકલ્યો હતો. નીરવ જ્યારે શહેર જતો ત્યારે બા એની થેલીમાં થેપલા, અથાણું અને ગોળ મૂકી દેતી.
“ત્યાંનું ખાવાનું ફાવે નહીં તો આ ખાજે,” એ કહેતી.
નીરવ હસીને કહેતો, “બા, હું હવે બાળક નથી રહ્યો.”
પણ રાત્રે હોસ્ટેલમાં એકલો હોય ત્યારે એ જ થેપલા ખાઈને તેની આંખો ભીની થઈ જતી. એને ઘરની યાદ આવતી. બાના હાથની સુગંધ આવતી. પિતાની થાકેલી પણ સંતોષભરી આંખો યાદ આવતી.
સમય ઝડપથી પસાર થયો. નીરવને શહેરમાં સારી નોકરી મળી. પછી લગ્ન થયા. પત્ની નેહા પણ ભણેલી, શહેરમાં મોટી કંપનીમાં કામ કરતી. શરૂઆતમાં નીરવ દર મહિને ગામ આવતો. કાશીબા માટે સાડી લાવતો, પિતા માટે ચંપલ. ઘરમાં હાસ્ય ગુંજતું.
પણ હસમુખભાઈના મૃત્યુ પછી બધું બદલાતું ગયું.
એક રાત્રે હસમુખભાઈને છાતીમાં દુખાવો થયો. ગામથી શહેરની હોસ્પિટલ દૂર હતી. નીરવને ફોન કર્યો ત્યારે તેણે કહ્યું હતું, “બા, હું મીટિંગમાં છું. તમે એમ્બ્યુલન્સ બોલાવો, હું સવારે આવીશ.”
પણ સવાર થવા પહેલાં જ હસમુખભાઈ ચાલ્યા ગયા.
નીરવ આવ્યો ત્યારે અગ્નિસંસ્કારની તૈયારી થઈ રહી હતી. તે પિતાના પગ પાસે બેસીને ખૂબ રડ્યો. કાશીબાએ તેના માથા પર હાથ ફેરવ્યો, પરંતુ અંદરથી કંઈક તૂટી ગયું હતું. તેને ખબર હતી કે દીકરો ખરાબ નથી. બસ શહેરની દોડમાં એટલો ફસાઈ ગયો છે કે સંબંધોની ધીમી ધબકન સાંભળવાનું ભૂલી ગયો છે.
હસમુખભાઈ ગયા પછી નીરવનું ગામ આવવાનું ઓછું થવા લાગ્યું. પહેલાં મહિને એકવાર, પછી ત્રણ મહિને, પછી તહેવારોમાં. પછી ફક્ત ફોન.
“બા, હું બહુ વ્યસ્ત છું.”
“બા, નેહાની તબિયત સારી નથી.”
“બા, બાળકોની પરીક્ષા છે.”
“બા, આવતા મહિને ચોક્કસ આવીશ.”
દર વખતે કાશીબા કહતી, “કોઈ વાત નહીં બેટા. તું ખુશ રહે, એ જ ઘણું છે.”
પણ ફોન મૂક્યા પછી એ ઓટલીમાં આવી બેસતી. રસ્તો ખાલી હોય છતાં આંખો રસ્તા પર જ અટકી રહેતી.
ગામમાં એક દિવસ સમાચાર આવ્યા કે નીરવને વિદેશમાં મોટી તક મળી છે. કાશીબાએ સાંભળ્યું ત્યારે ગર્વથી છાતી ફુલાવી.
“મારો દીકરો વિદેશ જશે,” એ સૌને કહેતી.
“એ બહુ મહેનત કરે છે.”
પરંતુ એ જ રાત્રે એણે ઘરના જૂના કબાટમાંથી નીરવનું બાળપણનું ફોટો કાઢ્યું. ફોટામાં નાનો નીરવ ધૂળમાં રમતો હતો, ઘૂંટણ છોલાયેલું, આંખોમાં શરારત. કાશીબા ફોટો સામે જોઈને ધીમેથી બોલી,
“તું એટલો દૂર કેમ જતો રહ્યો બેટા? શહેર પણ ઓછું પડ્યું કે શું?”
નીરવ વિદેશ ચાલ્યો ગયો. શરૂઆતના દિવસોમાં દર અઠવાડિયે વિડિયો કૉલ કરતો. બાળકો દાદીને “હેલો દાદી” કહેતા. કાશીબા ફોનને આંખ પાસે લાવીને એમના ચહેરા જોઈને ખુશ થઈ જતી.
“કેટલા મોટા થઈ ગયા!”
“હા બા, તમે આવો ને અમારી પાસે,” નીરવ કહેતો.
કાશીબા હસીને કહેતી, “મારે આ ગામ છોડીને ક્યાં જવું? તારા બાપુજીની યાદ અહીં છે, તુલસી અહીં છે, આ ઓટલો અહીં છે.”
પણ થોડા મહિના પછી વિડિયો કૉલ પણ ઓછા થયા. સમયનો ફરક, કામનો ભાર, બાળકોની શાળા—કારણો ઘણા હતા. કાશીબાને હવે ફોન વાગે તો હૃદય ધબકતું. ક્યારેક બે-ત્રણ દિવસ કોઈ ફોન ન આવે તો એ પોતે કૉલ કરતી.
“હેલો બેટા, બધું સારું છે ને?”
“હા બા, હું પછી કૉલ કરું. હમણાં થોડી મીટિંગ છે.”
“સારું, સારું. કામ પહેલા.”
એ પછી લાંબો સમય ફોન શાંત રહેતો.
એક વરસાદી બપોરે કાવ્યા કાશીબાના ઘરે દોડી આવી. તેના હાથમાં શાળાની ચિત્રકામની નોટબુક હતી.
“બા, આજે ટીચરે કહ્યું કે ‘મારું પ્રિય વ્યક્તિ’ દોરો. મેં તમારું ચિત્ર દોર્યું છે.”
કાશીબાએ નોટબુક લીધી. ચિત્રમાં કાશીબા ઓટલી પર બેઠેલી હતી. બાજુમાં તુલસીનો કુંડો અને સામે લાંબો રસ્તો. કાવ્યાએ કાચા અક્ષરે લખ્યું હતું—“મારી કાશીબા.”
ચિત્ર જોઈને કાશીબા રડી પડી.
કાવ્યા ગભરાઈ ગઈ. “બા, ખરાબ દોર્યું?”
“ના બેટા,” કાશીબાએ તેને ભેટી લીધી. “ખૂબ સુંદર દોર્યું છે. બસ, આ ચિત્રમાં તું એક વસ્તુ ભૂલી ગઈ.”
“શું?”
“મારી આંખો.”
કાવ્યાએ ધ્યાનથી જોયું. ખરેખર તેણે આંખો બહુ નાની દોરી હતી.
કાશીબા બોલી, “મારી આંખો મોટી દોરજે. કારણ કે એમાં બહુ બધું રહે છે—તારા કાકાનું બાળપણ, મારા પતિની યાદ, અને રાહ…”
કાવ્યા એ શબ્દ સમજી ન શકી. પણ તેણે બીજા દિવસે ફરી ચિત્ર દોર્યું. આ વખતે કાશીબાની આંખો મોટી હતી—જાણે કોઈ દરવાજો હોય અને અંદર આખું જીવન છુપાયેલું હોય.
થોડા દિવસ પછી કાશીબા બીમાર પડી. શરૂઆતમાં તાવ, પછી નબળાઈ. ગામના ડૉક્ટરે કહ્યું કે ઉંમર પ્રમાણે ધ્યાન રાખવું પડશે. પાડોશીઓ મદદ કરતા, કાવ્યાની મા ખીચડી બનાવી આપતી. પરંતુ કાશીબા વારંવાર એક જ વાત પૂછતી.
“નીરવને કહ્યું?”
પાડોશી રમેશભાઈએ નીરવને ફોન કર્યો.
“ભાઈ, બાની તબિયત થોડી ખરાબ છે. શક્ય હોય તો વાત કરી લેતા.”
નીરવે ચિંતા વ્યક્ત કરી.
“હું કાલે કૉલ કરું છું. હમણાં અહીં રાત થઈ ગઈ છે.”
પરંતુ બીજા દિવસે ઓફિસની તાકીદની મીટિંગ આવી ગઈ. પછી એક પ્રેઝન્ટેશન. પછી બાળકોની સ્કૂલનો કાર્યક્રમ. દિવસો પસાર થઈ ગયા.
કાશીબાને ખબર નહોતી કે દીકરાએ કૉલ કેમ કર્યો નથી. છતાં એ કોઈને દોષ ન આપતી.
“એ વ્યસ્ત હશે,” એ કહેતી.
એક સાંજે કાશીબા ઓટલી પર બેઠી હતી. વરસાદ બંધ થઈ ગયો હતો. ભીની માટીની સુગંધ હવામાં હતી. સૂર્ય ડૂબતો હતો અને રસ્તા પર પીળો પ્રકાશ પડતો હતો.
કાવ્યા એની પાસે આવી.
“બા, તમે અંદર ચાલો. ઠંડી લાગી જશે.”
“થોડી વાર બેસવા દે,” કાશીબાએ કહ્યું. “આજે મને લાગે છે કે નીરવ આવશે.”
“તમને દરરોજ એવું જ લાગે છે.”
કાશીબા હસી. “હા. મા માટે દીકરો ક્યારેય મોડો નથી હોતો. એ આવે, એટલે સમય સાચો.”
એ જ સમયે દૂરથી એક કાર આવતી દેખાઈ. ગામમાં વિદેશી નંબર પ્લેટવાળી કાર બહુ ઓછી આવતી. કાર ધીમે ધીમે કાશીબાના ઘરની સામે આવીને ઊભી રહી.
દરવાજો ખૂલ્યો.
સફેદ શર્ટમાં, થાકેલા ચહેરા સાથે નીરવ બહાર આવ્યો.
કાશીબાની આંખો એક ક્ષણ માટે સ્થિર થઈ ગઈ. પછી એ ઊભી થવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગી, પરંતુ શરીરે સાથ ન આપ્યો. નીરવ દોડીને એની પાસે આવ્યો.
“બા…”
એ એક શબ્દમાં વર્ષોની દૂરી, પસ્તાવો અને પ્રેમ બધું હતું.
કાશીબાએ કંપતા હાથથી દીકરાનો ચહેરો પકડી લીધો.
“તું આવી ગયો?”
“હા બા. હું આવી ગયો.”
“ખરેખર આવ્યો છે કે ફોનમાં દેખાય છે?”
નીરવ રડી પડ્યો. એણે બાના પગ પાસે માથું મૂકી દીધું.
“મને માફ કરી દે, બા. હું બહુ મોડો થઈ ગયો.”
કાશીબાએ તેના માથા પર હાથ ફેરવ્યો. એ જ હાથ, જેણે ક્યારેક તેને તાવમાં રાતભર ઝૂલાવ્યો હતો. એ જ હાથ, જેણે તેની ફી માટે બંગડીઓ વેચી હતી. એ જ હાથ, જેણે દરેક વિદાયમાં આશીર્વાદ આપ્યા હતા.
“મોડો તો થયો,” કાશીબાએ ધીમેથી કહ્યું, “પણ આવ્યો તો છે ને? બસ, હવે ફરી આટલો મોડો ન થતો.”
નીરવ ઘરમાં ગયો ત્યારે એને બધું એ જ મળ્યું—પિતાનો જૂનો લાકડાનો ખુરશી, દીવાલ પર પરિવારનો ફોટો, રસોડામાં મસાલાની સુગંધ, અને કબાટમાં તેની બાળપણની વસ્તુઓ.
એને સમજાયું કે આ ઘર ક્યારેય માત્ર મકાન નહોતું. આ ઘરમાં કોઈએ વર્ષો સુધી તેના માટે પોતાનું જીવન સાચવી રાખ્યું હતું.
રાત્રે નીરવે બાને કહ્યું, “બા, હવે તમે મારી સાથે ચાલો. હું તમને એકલી નહીં રાખું.”
કાશીબા થોડું મૌન રહી. પછી બોલી,
“હું તારી સાથે થોડા દિવસ આવીશ. પણ આ ઘર બંધ નહીં કરવું. કારણ કે કદાચ ક્યારેક તું પાછો આવવા માંગે… અને તને લાગે કે તારી મા ઓટલી પર બેઠી હશે.”
નીરવે બાની આંખોમાં જોયું. એ ધરડી આંખોમાં હવે પણ રાહ હતી, પણ સાથે એક અજોડ શાંતિ પણ હતી.
બીજા દિવસે સવારે નીરવ તુલસીને પાણી ચડાવતો હતો. કાશીબા ઓટલી પર બેઠી હતી અને કાવ્યા સામે રમતી હતી.
કાવ્યા બોલી, “બા, હવે તો તમારા દીકરા આવી ગયા. હવે તમે રસ્તા પર કેમ જુઓ છો?”
કાશીબા હસીને બોલી,
“હવે હું રસ્તો નથી જોતી બેટા. હવે હું જીવન જોऊં છું.”
થોડી વાર પછી એણે નીરવ તરફ જોયું. નીરવ તુલસી પાસે માથું નમાવી રહ્યો હતો. કાશીબાની આંખોમાં આંસુ આવ્યા, પણ આ વખતે એ આંસુ રાહના નહોતા.
એ આંસુ પૂર્ણતાના હતા.
ધરડી આંખોમાં વર્ષોનો દુઃખાવો હતો, પણ એ જ આંખોમાં ક્ષમાનો પ્રકાશ પણ હતો. કારણ કે મા ક્યારેક દુઃખી થાય છે, ક્યારેક તૂટી પણ જાય છે, છતાં દીકરો પાછો આવે ત્યારે એના હૃદયમાં સૌથી પહેલાં પ્રેમ જ ઊભો રહે છે.
અને કદાચ એ જ માની આંખોની સૌથી મોટી વાત છે—એમાં રાહ ક્યારેય પૂરી થતી નથી, ફક્ત પ્રેમ વધુ ઊંડો બનતો જાય છે.
