ઓટલો
“સુખ-દુઃખનું સરનામું, યાદોનું ઘર.”
લેખક © રૂપેન પટેલ
ભાદરવા મહિનાનો આકરો તડકો ઢળવાની અણી પર હતો. ગોધૂલિ વેળાએ ઉડતી રાતી ધૂળમાં પછવાડે ડુંગરા કોતરીને નીકળતી ઓઝત નદીના કાંઠે વસેલું મોજપર ગામ સોનેરી રંગે રંગાઈ જતું. ગામના પાદરમાં પેસતાં જ વડલા અને પીપળાની ઘટાઓ વચ્ચે ઊભેલો જૂનો ચોરો ગામની શાન હતો. એ ચોરાની વચ્ચોવચ પથરાયેલો વિશાળ ચૂના-ઈંટોનો ઓટલો અને એની બરાબર બાજુમાં આકાશ ભણી ડોક કરતો પિત્તળની ભાતવાળો લાકડાનો ચબુતરો—આ બંને મોજપરનું ધબકતું હૃદય હતાં.
ચબૂતરે કબૂતરોની ઘૂઘવાટી ચાલતી હોય અને નીચે ઓટલે ગામ આખાનું મહાભારત મંડાતું હોય. સવાર પડે ને ઘોઘાબાપા હાથમાં લાકડી ટેકવીને ઓટલે પહોંચી જાય. એમની પાછળ પાછળ રામજી પટેલ, કરશન ડોસો અને ભીખો નાઈ પોતપોતાની હૂકો કે બીડીના ઠૂંઠા સંભાળતા ગોઠવાઈ જાય. ઓટલો એટલે કોઈ સિમેન્ટનો ઢગલો નહોતો, એ તો ચાર પેઢીઓના સુખ-દુઃખનું સરનામું હતો. કોનાં દીકરાના લગ્ન લેવાયા, કોની ભેંસ વિયાણી, ક્યા ખેતરમાં કપાસનો ઉતારો કેવો આવ્યો, અને દિલ્હીની ગાદીએ કોણ બેઠું—આ બધી પંચાત આ ઓટલાના ખોળે જીવતી થતી. વટેમાર્ગુ આવે તો આ ઓટલા પર વિસામો લે, તરસ્યો પાણી પીએ અને પંખીઓ ચબૂતરે દાણા ચણીને ઓટલાની ધારે બેસી કલરવ કરે.
પણ સમયને ક્યાં કોઈની મમતાની પડી હોય છે?
ધીમે ધીમે મોજપરનું રૂપ બદલાવા લાગ્યું. નવી પેઢી ભણી-ગણીને સુરત, અમદાવાદ ને મુંબઈ ભેગી થઈ ગઈ. ગામમાં ઘર બંધ થવા માંડ્યા અને ડેલીઓ પર મોટાં તાળાં લટકવા લાગ્યાં. ગામમાં બચ્યા માત્ર વડીલો, ક્યારેક કાગળિયાંની રાહ જોતી આંખો અને આ સૂનો થતો જતો ઓટલો.
એવામાં એક દિવસ તાલુકા મથકેથી મોટા સાહેબોની ગાડીઓ આવી પહોંચી. સાથે નકશાઓ અને ફીત લઈને એન્જિનિયરો ઉતર્યા. ગામના સરપંચનો જુવાન દીકરો મનીષ પણ છાતી ફુલાવીને એમની ભેગો ફરતો હતો. વાત એમ હતી કે સ્ટેટ હાઈવેને ગામના પાદર પાસેથી પહોળો કરીને 'ફોર લેન' જેવો ડામરનો મોટો રસ્તો બનાવવાનો હતો. રસ્તો મંજૂર થયો પણ નકશામાં ચોરો અને એનો ઓટલો બરાબર રસ્તાની અડફેટે આવતા હતા.
પંચાયતની ડેલીએ મીટિંગ મળી. મનીષે ઉત્સાહમાં આવીને ટેબલ પર હાથ પછાડ્યો, "જોવો બાપા, આ રસ્તો નીકળશે ને એટલે આપણી જમીનોના ભાવ આસમાને ચડશે! મોટી ગાડીઓ સીધી ગામમાં આવશે. વિકાસ જોઈતો હોય તો આ જૂનો ઓટલો તોડવો જ પડશે. રસ્તામાં મોટો નડતર રૂપ છે."
ખૂણામાં બેઠેલા ઘોઘાબાપાએ પોતાની ધ્રૂજતી લાકડી જમીન પર ટેકવી અને ઊભા થયા. એમની કરચલીવાળી આંખોમાં સદીઓનો અનુભવ બોલતો હતો. એમણે ધીમા પણ મક્કમ અવાજે પૂછ્યું, "એલા મનીષિયા, કોના સારુ આ પહોળા ડામર પાથરવા છે તારે? આખું ગામ તો હિજરત કરી ગયું છે. જુવાનિયાઓ સુરત-અમદાવાદના પાંજરે પુરાઈ ગયા છે. વસ્તી ઘટે છે, ખોરડાં ખાલી પડ્યાં છે, તો પછી આ રસ્તા મોટા કરીને શું કરવાના? કોના માટે? આ ઓટલો કોઈ પથ્થર નથી, આ ગામના જીવતરનો મેળો છે. એને ન અડાય બાપ!"
રામજી પટેલે પણ સૂર પુરાવ્યો, "સાચી વાત છે ઘોઘાની. રસ્તો થોડોક વાંકો વાળી લ્યો. પણ આ ઓટલો અને બાજુનો ચબુતરો ન તોડાય. આ તો આપણા પૂર્વજોની ધરોહર છે."
પણ જુવાનીના જોશ અને વિકાસના નશા આગળ વડીલોનો અવાજ ડૂબી ગયો. મનીષ અને એના જેવા ચાર-પાંચ જુવાનોએ મોઢું મચકોડ્યું, "ડોસાઓનો જીવ જૂની રૂઢિઓમાં જ ભરાઈ રહ્યો છે. આ દુનિયા ક્યાં પહોંચી ગઈ ને તમે ઓટલા પકડીને બેઠા છો!"
બીજે જ દિવસે સવારે જેસીબી મશીનનો કર્કશ અવાજ પાદરમાં ગુંજી ઊઠ્યો. મશીનના લોખંડી પંજાએ ઓટલાના પથ્થરો પર ઘા કર્યો ત્યારે જાણે આખા ગામની છાતી પર ઘા વાગ્યો. ચૂનાના પોપડા ઊડ્યા, વર્ષો જૂની લીંપણની સુગંધ ધૂળમાં મળી ગઈ. બાજુના ચબુતરા પર બેઠેલાં કબૂતરો ફફડીને આકાશમાં ઊડી ગયાં અને મોજપરના ચોરે વર્ષોથી જીવતો એક આખો ઇતિહાસ કણ-કણ થઈને જમીનદોસ્ત થઈ ગયો. ઘોઘાબાપા આંખમાં આંસુ સાથે પોતાની લાકડી પકડીને ઘરની ઓસરીમાં બેસી રહ્યા. એમણે એ દિવસે અન્નનો દાણો પણ ન લીધો. ઓટલો તૂટી ગયો અને ત્યાં કાળોતરા સાપ જેવો પહોળો, કાળો ડામરનો ચમકતો રોડ બની ગયો.
પરંતુ કુદરત પાસે માણસના દરેક અહંકારનો હિસાબ હોય છે.
વર્ષ ૨૦૨૦ બેઠું અને દુનિયા પર કાળ બનીને કોરોના ત્રાટક્યો. શહેરોમાં લોકડાઉન લાગી ગયાં. ફેક્ટરીઓ બંધ થઈ ગઈ, હીરાના કારખાના ઠપ્પ થયા, દુકાનોનાં શટર પડી ગયાં અને આભાસી સમૃદ્ધિના મહેલો એક ઝાટકે તૂટી પડ્યા. શહેરોમાં શ્વાસ રૂંધાવા લાગ્યા. ફ્લેટોની નાની-નાની ઓરડીઓ જેલ જેવી લાગવા માંડી. લોકો ભૂખ્યા-તરસ્યા, જીવ બચાવવા માટે પોતાના વતન તરફ ભાગ્યા.
જે પહોળા રસ્તાઓ પર થઈને જુવાનો ગામ છોડીને ભાગ્યા હતા, એ જ રસ્તાઓ પર ધૂળ ઉડાડતી બસો, ટેક્સીઓ અને પગપાળા ચાલીને જુવાનો પોતાના પરિવાર સાથે મોજપર પાછા ફર્યા. ગામની ધૂળે ફરી પોતાના સંતાનોને વહાલથી આવકાર્યા.
પણ ગામમાં આવીને ક્વોરેન્ટાઇનના દિવસો વિત્યા પછી જુવાનોને શહેરોની એ ગૂંગળામણમાંથી મુક્ત થઈને ચોરે ભેગા થવાનું મન થયું. સાંજ પડી. મનીષ, એના મિત્રો અને પરત ફરેલા કેટલાય જુવાનો પાદરે આવ્યા. એમની નજર ટેવ મુજબ ચોરા તરફ ગઈ—પણ ત્યાં કશું નહોતું!
ત્યાં માત્ર કાળો ડામર ધગતો હતો. ન બેસવાની કોઈ જગ્યા, ન કોઈ છાંયડો. જ્યાં વર્ષોથી એક મોટો ઓટલો હતો અને જેના પર આખું ગામ સમાઈ જતું હતું, ત્યાં આજે માત્ર સૂનકાર હતો. બાજુનો ચબુતરો પણ અવાવરૂ થઈ ગયો હતો, ચણ નાખવાવાળું કોઈ નહોતું એટલે પંખીઓ પણ વિખરાઈ ગયાં હતાં.
ત્યારે મનીષ અને બીજા છોકરાઓને ભાન થયું કે એમણે વિકાસના નામે શું ગુમાવી દીધું હતું!
બેસવું ક્યાં? સાંજની ઠંડી હવા માણવી ક્યાં? સુખ-દુઃખની વાતો વહેંચવી ક્યાં? આખરે, ઘરમાંથી જૂની ચાદરો, ગોદડાં અને કંતાન લાવીને જુવાનોએ રસ્તાની સાઈડમાં, ધૂળ પર પાથર્યાં. એ ધૂળમાં પલાંઠી વાળીને બેઠા ત્યારે જમીનમાંથી નીકળતી ગરમી સીધી શરીરમાં ભોંકાતી હતી.
એ જ વખતે સામેથી ઘોઘાબાપા લાકડી ટેકવતા ટેકવતા નીકળ્યા. જુવાનોને ધૂળમાં ચાદરા પાથરીને બેઠેલા જોઈને એમની આંખોમાં કરુણા છલકાઈ આવી. એમણે કોઈ મહેણું ન માર્યું, માત્ર એટલું જ બોલ્યા, "કેમ છો છોકરાવ? સુખમાં તો આભ પણ નાનું પડે, પણ દુઃખ આવે ત્યારે ધરતીનો આ છેડો જ સાંભરે ને બાપ?"
મનીષની આંખો શરમથી ઝૂકી ગઈ. એ ઊભો થયો અને ઘોઘાબાપાના પગ પકડી લીધા. "બાપા, અમારી બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ હતી. અમે સિમેન્ટ અને ડામરને પ્રગતિ માની બેઠા, પણ આ ઓટલો તો અમારો જીવ હતો. વડીલોનો આસરો હતો. અમને માફ કરો."
ગામના બીજા જુવાનો પણ ભેગા થઈ ગયા. સૌની આંખો ઊઘડી ગઈ હતી. શહેરમાં લાખો રૂપિયા કમાયા પછી પણ જે શાંતિ નહોતી મળી, એ શાંતિ આ ગામના ચોરે હતી અને એ ચોરો જ એમણે પોતાના હાથે ઉજાડી નાખ્યો હતો.
બીજા જ દિવસથી મોજપરનું ચિત્ર બદલાયું. કોઈ સરકારી ગ્રાન્ટની રાહ જોયા વગર, ગામના જુવાનોએ જાતે કોદાળી અને પાવડા હાથમાં લીધા. જે મનીષે જેસીબી બોલાવ્યું હતું, એ જ મનીષ માથે તગારા ઉપાડીને ઈંટો ઢોવવા લાગ્યો. રસ્તાની બાજુમાં, વડલાના છાંયડા હેઠળ ફરીથી પાયા ખોદાયા. લાલ ઈંટો ગોઠવાઈ, સિમેન્ટ અને રેતીનો માલ બન્યો. વડીલો ઓસરીમાં બેસીને માર્ગદર્શન આપતા હતા અને યુવાનો પરસેવો પાડીને ચણતર કરતા હતા.
સાથે સાથે બાજુના ચબુતરાને પણ નવો રંગરોગાન કરવામાં આવ્યો. ઉપર નવી છત નંખાઈ.
પંદર દિવસની રાત-દિવસની મહેનત પછી ચોરે ફરીથી એક ભવ્ય, વિશાળ અને આહલાદક ઓટલો તૈયાર થઈ ગયો. આ વખતે એ માત્ર પથ્થરનો નહોતો, એમાં ગામની એકતા અને પશ્ચાત્તાપનો ગારો પુરાયો હતો.
પૂર્ણિમાની સાંજ હતી. આખો ઓટલો ગાયના છાણ અને માટીથી લીંપાયો હતો. આખા ગામે ભેગા મળીને ચબૂતરે અક્ષત અને જુવારની ચણ નાખી. ક્ષણભરમાં તો ક્યાંકથી સેંકડો કબૂતરો અને ચકલીઓ આવીને કલરવ કરવા લાગ્યાં. વર્ષો પછી મોજપરનો ચોરો ફરી જીવંત બન્યો હતો.
ઓટલાની વચ્ચોવચ ઘોઘાબાપા અને ગામના વડીલો બિરાજમાન હતા. જુવાનો એમની આસપાસ પગથિયે બેઠા હતા. ઠંડો પવન વડલાના પાંદડામાંથી પસાર થઈને સૌના ચહેરાને સ્પર્શી રહ્યો હતો.
મનીષે ઘોઘાબાપાના હાથમાં ચાનો કૂલ્લડ આપતાં કહ્યું, "બાપા, હવે સમજાયું કે રસ્તા ગમે તેટલા પહોળા થાય, પણ જો બેસવાનો ઓટલો ન રહે ને, તો માણસ અંદરથી સાંકડો થઈ જાય છે. ઓટલો એ માત્ર બેસવાની જગ્યા નથી, એ તો આપણી સંસ્કૃતિ, આપણા વડીલોનો આશીર્વાદ અને આપણો સાચો આસરો છે."
ઘોઘાબાપાએ સ્મિત કર્યું, એમણે ઓટલાની લીંપેલી જમીન પર વહાલથી હાથ ફેરવ્યો અને ચબૂતરેથી ઊડતી એક હોલી સામે જોઈ રહ્યા. મોજપર ગામના ચોરે ફરી એકવાર માણસાઈનો મેળો ભરાઈ ચૂક્યો હતો.
