મીલોના ભૂંગળાથી મેટ્રો સુધીની એક લાગણીસભર સફર
બાલ્કનીનો કાચ સરકાવીને રતિલાલ બહાર આવ્યા. સામે જ સાબરમતી નદીના કિનારે પથરાયેલો આધુનિક રિવરફ્રન્ટ સાંજના નવપલ્લવિત પ્રકાશમાં ઝળહળી રહ્યો હતો. સાંજનો એક ઠંડો પવન ચહેરાને સ્પર્શી ગયો. આ પવનમાં શિકાગોની એ હાડ થીજવતી, અજાણી બરફીલી ઠંડી નહોતી, જ્યાં માણસ બહાર નીકળે તો માણસને જ શોધતો રહે. આ તો એમના પોતાના અમદાવાદની માટીની સુગંધ હતી, જેમાં ગમે તેટલો કોંક્રિટ ભળે તોય પોતાપણું વરતાઈ આવતું હતું. બરાબર સામેથી કોઈ પણ પ્રકારના અવાજ વગર, એક લલચાવતી સ્પીડ સાથે મેટ્રો ટ્રેન કાચના બ્રિજ પરથી પસાર થઈ ગઈ. રતિલાલે હાથમાં પકડેલી સ્વીઝ ઘડિયાળ તરફ જોયું. સમય પાંચ વાગ્યાનો હતો, પણ એક જોરદાર આંચકા સાથે એમનું મન પચાસ વર્ષ પાછળ ધકેલાઈ ગયું.
'કેવો સમય હતો!' રતિલાલ મનોમન હસ્યા. પગમાં ઘસાયેલા પ્લાસ્ટિકના ચંપલ, હાથમાં કાપડની થેલીમાં ભરેલું એલ્યુમિનિયમનું ટિફિન અને કરિયર પર ટિફિન બાંધીને કાળઝાળ ગરમીમાં મિલના ભુંગળા ભેગા થવા દોડતી એમની એ સેકન્ડ-હેન્ડ હર્ક્યુલસ સાયકલ! સાયકલની ચેઈન ઉતરી જાય ત્યારે આખા હાથ કાળા ગ્રીસવાળા થતા. એ પછી સમય બદલાયો ને આવી પેલી લાલ કલરની AMTS બસ. ત્રણ દરવાજા, કાલુપુર અને લાલ દરવાજાના રૂટ! બસ સ્ટોપ પર ભીડ જોઈને ચાલુ બસે પાછળના સળિયા પકડીને લટકી જવાની એ મથામણ. કંડક્ટરનો એ તીણો અવાજ— "આગળ ખસો... ટિકિટ લો..." આજે એ ધુમાડા કાઢતી લાલ બસો આધુનિકતાના ધુમ્મસમાં ક્યાંક વિલાઈ ગઈ હતી અને તેની જગ્યા આ સી-થ્રુ કાચવાળી, વાતાનુકૂલિત સ્માર્ટ મેટ્રોએ લઈ લીધી હતી.
"દાદા, પેલા શાંતિલાલ દાદા ને કિશોરભાઈ નીચે ગેટ પાસે આવી ગયા છે. હું ચા મૂકું?" કેરટેકર રમેશે રૂમમાંથી પૂછ્યું.
"હા રમેશ, એકદમ કડક આદુ, ઈલાયચી ની ચા મૂક. આજે વાતો લાંબી ચાલશે," રતિલાલે નીચે નજર કરી. બંને દોસ્તો સોસાયટીના સિક્યોરિટી કેબિન પાસે ડિજિટલ એન્ટ્રી કરાવીને લિફ્ટ તરફ વધતા દેખાયા . થોડી જ વારમાં ઘરનો ડોર બેલ વાગ્યો. શાંતિલાલ અને કિશોરભાઈ અંદર આવ્યા. બંનેના હાથમાં વોકિંગ સ્ટિક હતી, પણ આંખોમાં જુવાની જેવો ઉત્સાહ હતો.
"કેમ રતિલાલ! આજે તો બાલ્કનીમાંથી જ મોરચો માંડ્યો છે ને?" કિશોરભાઈએ હસતા હસતા સોફા પર બેઠક જમાવી.
રતિલાલે ખુરશી ફેરવીને મિત્રો તરફ જોઈ કહ્યું :"અરે કિશોર, મોરચો નહીં, આ તો સામે વહેતી સાબરમતીને જોઉં છું. પાણી કેવું મસ્તી નું બંને કાંઠે વહે છે!"
શાંતિલાલે ચશ્મા સરખા કર્યા, "તારી વાત સાચી છે રતિલાલ. પણ આ નદીને આવી જોવાની આપણને ટેવ ખરી? આપણી નદી તો કેવી હતી? યાદ છે, ઉનાળો આવે એટલે સાવ કોરીધાકોર! ધોમધખતો તડકો અને નદીના પટમાં ઉડતી રેતી. એ રેતીમાં જ્યારે 'જેમિની સર્કસ' ના તંબુ તણાતા, ત્યારે આખું અમદાવાદ નદીમાં ઉમટતું."
રતિલાલે ચાની ગરમાગરમ ચુસ્કી લીધી. આદુનો સ્વાદ જીભ પર ઓગળ્યો અને મગજની નસોમાં સ્મરણોની સ્વિચ ચાલુ થઈ ગઈ. મનોમન એમને દેખાયું—નાનો દીકરો આંગળી પકડીને રેતીમાં પગ ખૂંપાવતો ખૂંપાવતો રડી રહ્યો હતો કારણ કે એને પેલો મોટો ફુગ્ગો જોઈતો હતો. જાદુગર કે. લાલ ના અજાયબ ખેલો થતા. 'છોકરીના બે ટુકડા કરવાનો ખેલ' જોઈને રાત્રે ઊંઘ નહોતી આવતી. અને આજે? એ રેતી પર કોંક્રિટના લોખંડી પાયા ચણાઈ ગયા હતા, લોઅર પ્રોમેનાડ અને અપર પ્રોમેનાડ બની ગયા હતા. સર્કસના જોકર અને જાદુગરના ડુગડુગીયાની જગ્યાએ આજે સ્પીડ-બોટ, ક્રૂઝ રેસ્ટોરન્ટ અને આધુનિક વોટર સ્પોર્ટ્સના અવાજો ગુંજતા હતા.
"ખોવાઈ ગયા રતિ દાદા ?" રમેશે આવીને ટેબલ પર ચાના કપ ગોઠવ્યા.
"ના રે, આ તો સરખામણી કરતો હતો," રતિલાલે ચાનો કપ હાથમાં લીધો. "શાંતિલાલ, સામે પાર પેલા પંદર-વીસ માળના 'સ્કાયસ્ક્રેપર્સ' જુઓ. સૂરજના છેલ્લા કિરણો એ કાચની ઇમારતો પર કેવી રીતે ચમકે છે! આ બિલ્ડિંગો જોઈને મારા હાથ આપોઆપ ખિસ્સા તરફ જાય છે, જાણે આજેય એમાં ભાડાની પેલી લીલી ડાયરી પડી હોય!"
કિશોરભાઈએ ચાની ચુસ્કી મારીને લાંબો શ્વાસ લીધો, "હા યાર! આપણી જવાની એ ભાડાના મકાનો અને ચાલની સિંગલ રૂમમાં જ ઘસાઈ ગઈ ને! ઓઢવા જઈએ તો પગ બહાર નીકળે એવી ઓરડીઓ. સવારે ચાર વાગ્યે આખી ચાલીના લોકો એક જ કોમન નળ પર ડોલો લઈને લાઈનમાં ઊભા રહેતા. પાણી માટે થતી એ લડાઈઓ, એ ગાળાગાળી... પણ તોય સાંજે તો બધા ઓટલે બેસીને સુખ-દુઃખની વાતો વહેંચતા. આજે આ ગગનચુંબી ટાવરોમાં માણસ પચ્ચીસમા માળે ફ્લેટ લઈને રહે છે, પણ બાજુના ફ્લેટમાં કોણ રહે છે એની એને ખબર નથી હોતી."
વાતો ચાલતી રહી, પણ રતિલાલનું મન એમના આંતરિક મનોજગતના ઊંડાણમાં સરી પડ્યું. ચાનો કપ હોઠે અડાડતા અડાડતા એમણે આખો ભૂતકાળ એક ક્ષણમાં જીવી લીધો. કાપડની મિલમાં આખો દિવસ કાળી મજૂરી, એ મશીનોનો કાન બહેરા કરી દે તેવો ગડગડાટ, અને પરસેવે રેબઝેબ થઈને સાંજે ઘરે આવવું. પત્ની શાન્તા ચૂલા પર રોટલા ઘડતી હોય. એ વખતે એક જ સપનું હતું—દીકરાને ભણાવવો છે. એ સપનું પૂરું કરવા માટે રતિલાલે કેટલાય રવિવારો રવિવારી બજારમાં જૂની સાયકલના પાર્ટ્સ કે સસ્તા પુસ્તકો શોધવામાં વિતાવ્યા હતા. દીકરો ભણ્યો, હોશિયાર નીકળ્યો અને ફોરેન જતો રહ્યો. પણ જ્યારે સુખના દિવસો આવ્યા, ત્યારે શાન્તા અડધે રસ્તે સાથ છોડી ગઈ. શાન્તાના અવસાન પછી એ ચાર દીવાલો ડસવા દોડતી હતી. દીકરો એમને વહાલથી અમેરિકા લઈ ગયો. ન્યૂજર્સીના એ મોટા આલીશાન બંગલામાં બધું જ હતું—સેન્ટ્રલ હીટિંગ, મોટો ટીવી, દેશ-વિદેશની વાનગીઓ. પણ રતિલાલનું હૃદય ત્યાં ધબકતું બંધ થઈ ગયું હતું. સવારે દીકરો અને વહુ કામે જાય, એટલે આખું ઘર સ્મશાન જેવું શાંત થઈ જતું. બારી બહાર જુઓ તો માત્ર ધોળી બરફની ચાદર અને સુમસામ રસ્તા. કોઈ પાડોશી ડોકું પણ ન ડોકાવે. કોઈ રામ-રામ કરવા વાળું ન મળે. દીકરો અને વહુ એમની આ માનસિક સ્થિતિ સમજી ગયા. તેમણે એક મોટો અને હિંમતભર્યો નિર્ણય લીધો—રતિલાલને પાછા એમના વતનમાં, એમની માટીમાં મોકલવાનો. અને એ પણ કેવી સરપ્રાઈઝ! રતિલાલને એમ કે જૂના કોઈ સાધારણ મકાનમાં ગોઠવણ કરી હશે, પણ દીકરાએ તો સીધો આ રિવરફ્રન્ટ ફેસિંગ, કરોડોની કિંમતનો આધુનિક ફ્લેટ એમના નામે બુક કરાવી દીધો હતો. સાથે આ ભલો રમેશ કેરટેકર તરીકે રાખ્યો જે દીકરાની જેમ પગ દબાવી આપે અને સમયસર દવા-ચા આપે. રતિલાલ મનોમન ખુશ થયા. ભલે તેઓ આજે એકલા હતા, પણ તેઓ અટૂલા નહોતા. તેમની પાસે આઝાદી હતી, પોતાનું આકાશ હતું.
"રતિલાલ, ક્યાં ખોવાઈ જાઓ છો વારે ઘડીએ?" શાંતિલાલે એમના ખભે હાથ મૂક્યો.
"અરે કંઈ નહીં, પેલો સામે દેખાતો મોલ જુઓ છો?" રતિલાલ ઝબકીને વર્તમાનમાં આવ્યા અને આંગળી ચિંધી. "ત્યાં અત્યારે કરોડોની લાઈટો ઝબકે છે. ગ્લાસની લિફ્ટ ઉપર-નીચે થાય છે. લોકો એસીમાં ટ્રોલીઓ લઈને બ્રાન્ડેડ કપડાં ખરીદે છે. પણ મને તો એ જોઈને આપણી જૂની કેલિકો મિલ, અશોક મિલ ને અરવિંદ મિલની જાહોજલાલી યાદ આવે છે. જ્યારે મિલની શિફ્ટ છૂટતી ને, ત્યારે હજારો મજૂરો સાયકલો લઈને રસ્તા પર પૂરની જેમ ઉમટતા. એ મિલોના ભૂંગળાનો અવાજ એટલે આખા અમદાવાદનો ધબકાર! આજે એ મિલોના ભૂંગળા શાંત થઈ ગયા અને એ કાટ ખાઈ ગયેલી જમીનો પર મલ્ટિપ્લેક્સ અને સ્માર્ટ મોલ ચણાઈ ગયા."
"સાચી વાત છે," કિશોરભાઈએ ઉમેર્યું. "હવે તો શાકભાજી લેવા પણ લોકો પેલા કાચના સુપર માર્કેટમાં જાય છે. ક્યાં ગઈ આપણી કાલુપુરની હોલસેલ માર્કેટ? જ્યાં એક રૂપિયાના બટાકા માટે આપણે આખી માર્કેટ ગજવતા. અને પેલી રવિવારી બજાર! ગુજરી બજારમાં જઈને જૂની ઘડિયાળો, એન્ટિક સિક્કા અને કપડાંના ઢગલામાંથી રસીદ શોધવાનો જે આનંદ હતો, એ આ ફિક્સ પ્રાઈઝવાળા મોલમાં ક્યાંથી મળે?"
સાંજ વધુ ઘેરી બની રહી હતી. એસ.જી. હાઈવે અને આસપાસની ફ્લાયઓવર બ્રિજની લાઈટો ચાલુ થઈ ગઈ હતી. લાઈટોની એ લાંબી કતાર જાણે કોઈ હીરાનો હાર હોય તેવી લાગતી હતી.
"અને ખાણીપીણીની તો વાત જ ના પૂછો," રતિલાલ ફરીથી યાદોની ગલીઓમાં સરી પડ્યા, આ વખતે મિત્રો સાથે મોટેથી બોલતા બોલતા. "દીકરો મને અમેરિકામાં મોટા-મોટા કાફે અને આલીશાન લાઈટિંગવાળી રેસ્ટોરન્ટ્સમાં લઈ જતો. પણ મારું ગળું રુંધાતું. ત્યાં બિલકુલ શાંતિથી છરી-કાંટા વડે ખાવાનું. મને તો આપણું માણેકચોક યાદ આવતું! રાત્રે બાર વાગ્યે સોનીબજાર બંધ થાય અને દાગીનાના ઓટલા પર ખાણીપીણીની લારીઓ ગોઠવાય. એ ભીડ, એ બોમ્બે ભાજી પાઉં, પાણી પુરી ને ચાટ ની સુગંધ, ગોટી સોડાનો 'ભચડંગ' કરતો અવાજ, ફાફડા જલેબી નો ચટાકો! અજાણ્યા માણસ સાથે એક જ બેંચ પર લપસીને બેસવાનું ને ખાવાનું. એમાં જે જીવંતતા હતી, એ આ આધુનિક કાફે કલ્ચરમાં ક્યાંય નથી."
રાત જામી ગઈ હતી. સાબરમતીના શાંત પાણી પર આસપાસની ગગનચુંબી ઈમારતો અને રિવરફ્રન્ટની રંગબેરંગી લાઈટોના લાંબા પ્રતિબિંબો નાચી રહ્યા હતા. અમદાવાદ હવે હેરીટેજ સિટીમાંથી ગ્લોબલ મેગા સિટી બની ગયું હતું.
શાંતિલાલ અને કિશોરભાઈ ઊભા થયા, "ચાલ રતિલાલ, હવે નીકળીએ. કાલે પાછા આ જ સમયે મળીશું. 'આજ કેવી ને કાલ કેવી' ની અધૂરી વાતો પૂરી કરવા."
"ચોક્કસ, ચોક્કસ. સાચવીને જજો," રતિલાલ તેમને દરવાજા સુધી મૂકવા ગયા.
મિત્રોના ગયા પછી ઘરમાં ફરી પાછી શાંતિ છવાઈ ગઈ. પણ આ શાંતિ અમેરિકાની એ કાતિલ એકલતા જેવી નહોતી. આ તો એક તૃપ્ત માણસના મનની શાંતિ હતી. રતિલાલ ફરીથી બાલ્કનીમાં આવીને ઊભા રહ્યા. તેમણે આકાશ તરફ જોયું. નદીના ઠંડા પવન વચ્ચે તેમની નજર આસમાને સ્થિર થઈ, અને સામે શાન્તાનો ચહેરો હવામાં ધૂંધળો આકાર લેતો હોય એવો ભાસ થયો.
તેમણે હાથમાં પકડેલો ઠંડી ચાનો કપ રેલિંગ પર મૂક્યો અને મનોમન ઊંડા ભાવથી સંવાદ માંડ્યો, "શાન્તા, જો આપણો દીકરો કેટલો લાયક નીકળ્યો! તને યાદ છે, જવાનીના એ દિવસો જ્યારે તું સોસાયટીના કોમન નળ પર સવારે ચાર વાગ્યે અંધારામાં પાણી ભરવા ઊભી રહેતી? તારા એ હાથના છાલા, મારો એ આખો દિવસ મિલના ગરમ મશીનો વચ્ચેનો પસીનો... આપણો એ સંઘર્ષ આજે એળે નથી ગયો. આજે આ ભવ્ય ફ્લેટની બારીમાંથી જ્યારે હું આ ચમકતું અમદાવાદ જોઉં છું ને, ત્યારે મને એમાં આપણી કાળી મજૂરીની સુગંધ આવે છે. હા, આજે તું મારી સાથે શારીરિક રીતે નથી, દીકરો સાત સમંદર પાર એની નવી દુનિયામાં વ્યસ્ત છે... હું આ આલીશાન ઘરમાં સાવ એકલો છું, પણ સાચું કહું તો શાન્તા, હું બહુ જ ખુશ છું, બહુ જ તૃપ્ત છું. મારી પાસે આ ચાર દીવાલોની મુંઝવતી એકલતા નથી, પણ મારી પાસે મારું આખું બદલાયેલું, આધુનિક અને તોય હજુય આપણને સ્વીકારતું આપણું આ વહાલું અમદાવાદ છે. આ શહેરની આકાશી રોશનીમાં મને તારી તપસ્યા દેખાય છે, આ મેટ્રોના ધબકારામાં મને આપણી જુવાનીની દોડધામ સંભળાય છે. જ્યારે આ રિવરફ્રન્ટના પાણીને જોઉં છું, ત્યારે મને લાગે છે કે આપણું જીવન પણ આ નદીની જેમ જ વહી ગયું—પહેલા સૂકાભઠ પટ જેવું સંઘર્ષમય, અને આજે આ વૈભવથી છલોછલ પાણી જેવું શાંત. શાન્તા, તું ત્યાં બેઠી બેઠી બિલકુલ ચિંતા ના કરતી, તારો રતિલાલ અહીં એકલો હોવા છતાં બહુ મોજમાં છે. તારા આશીર્વાદ અને દીકરાનો આ આદર આ ઘરના ખૂણેખૂણામાં મહેકે છે."
નીચે રસ્તા પર શોરબકોર વચ્ચે ગાડીઓની હેડલાઈટની એક અવિરત નદી વહી રહી હતી, ઉપર મેટ્રો ફરી એકવાર ઝબકારા કરતી પસાર થઈ. રતિલાલે ચાનો છેલ્લો ઘૂંટડો ભર્યો, જે હવે સાવ ઠંડો થઈ ગયો હતો, પણ તેમનું હૃદય ગમગીની, સ્મરણો અને પરમ સંતોષની એક અનોખી આંતરિક હૂંફથી ભરાઈ ગયું હતું. તેમણે હસતા મુખે રૂમની અંદર પગ મૂક્યો અને કાચનો સ્લાઈડર દરવાજો બંધ કર્યો—વર્તમાન અને ભૂતકાળને કાયમ માટે એકબીજામાં ઓગાળીને.
