અમદાવાદની એ કાચની ગગનચુંબી ઇમારતના ૨૧મા માળે આવેલી કેબિનમાંથી આખું શહેર દોડતું દેખાતું હતું. બહાર જૂનની એ અકળાવનારી ગરમી હતી, પણ સેન્ટ્રલ એસીથી સજ્જ કેબિનમાં બેઠેલી આરાધનાના હૃદયમાં એક બરફીલો શૂન્યાવકાશ હતો. તે શહેરની ટોચની આર્કિટેક્ટ હતી. કરોડોના પ્રોજેક્ટ્સ તેના એક હસ્તાક્ષર પર નક્કી થતા. દુનિયા તેને 'આયર્ન લેડી' કહેતી, પણ એ લોખંડી કવચની પાછળ એક તૂટેલી સ્ત્રી છુપાયેલી હતી.
બરાબર સાત વર્ષ પહેલાં... આ જ તારીખ, આ જ સમય. એક ભયાનક કાર અકસ્માત અને આરાધનાની નજર સામે તેના પતિ શૌર્યનો શ્વાસ કાયમ માટે અટકી ગયો. શૌર્ય માત્ર તેનો પતિ નહોતો, તેનો શ્વાસ હતો, તેનો રચનાત્મક આત્મા હતો. એ અકસ્માતે આરાધનાને પથ્થર બનાવી દીધી. તે જીવતી રહી, પણ માત્ર એક જ કારણસર—તેની આઠ વર્ષની દીકરી દિયા.
"મમ્મી, તું હસે છે ત્યારે તારી આંખો કેમ નથી હસતી?"
ઘણીવાર દિયા પૂછતી, અને આરાધના પાસે કોઈ જવાબ નહોતો. તે દિવસ દરમિયાન ફાઇલોમાં ડૂબેલી રહેતી અને રાત્રે ઓશીકું પલાળતી. તે દરરોજ એક જ ગિલ્ટ સાથે જીવતી હતી: 'શૌર્ય કેમ ચાલ્યો ગયો અને હું કેમ બચી ગઈ?' તેનું જીવન જાણે સમયના એક જ વળાંક પર થંભી ગયું હતું.
એ જ દિવસે બપોરે, સ્ટાફના એક માણસે આરાધનાના ટેબલ પર એક પરબિડીયું મૂક્યું. કોઈ કુરિયર કંપનીનો સિક્કો નહોતો, કોઈ સ્ટેમ્પ નહોતો. બસ, તેના પર હિમાલયના એક અંતરિયાળ ગામનો પિનકોડ હતો અને ઉપર ધ્રૂજતા અક્ષરે તેનું નામ લખ્યું હતું.
આરાધનાએ ધડકતા હૃદયે પત્ર ખોલ્યો. તે તેની બાળપણની સખી માનસીનો હતો. માનસી—જે વર્ષો પહેલાં આ મોહમાયાની દુનિયા છોડીને નેપાળ સરહદે આવેલા હિમાલયના આશ્રમોમાં લોકસેવા માટે વિલીન થઈ ગઈ હતી.
પત્રના શબ્દો સીધા કાળજામાં વાગ્યા:
"પ્રિય આરાધના,
*જ્યારે તારા હાથમાં આ પત્ર પહોંચશે, ત્યારે કદાચ મારા શરીરના શ્વાસ ગણતરીના દિવસોના જ મહેમાન હશે. કેન્સર મારા શરીરને અંદરથી ખાઈ ગયું છે, પણ મારો આત્મા હજુ અન્નપૂર્ણાના પહાડોમાં અટકેલો છે. તું બધું છોડીને મારી પાસે આવી જા... મારે તને કંઈક આપવું છે, જે મેં જીવનભર કમાયું છે. અને આરાધના, તારે એ પાછું મેળવવાનું છે જે તેં સાત વર્ષ પહેલાં ખોઈ દીધું છે."
પત્ર વાંચતા જ આરાધનાના હાથમાંથી પેન સરી પડી. વર્ષોથી જે આંસુઓ પર તેણે સંયમનો બંધ બાંધ્યો હતો, તે આજે તૂટી ગયો. તેણે સામે જોયું, દિયા તેની સ્કૂલ બેગ સાથે કેબિનમાં પ્રવેશી રહી હતી. આરાધનાએ એક ક્ષણનો પણ વિચાર ન કર્યો. તેણે સેક્રેટરીને બોલાવીને કહ્યું, "આગામી એક મહિનાની બધી જ બિઝનેસ ડીલ્સ અને મીટિંગ્સ કેન્સલ કરો."
એ જ રાત્રે, આરાધના દિયાનો હાથ પકડીને દિલ્હી થઈને કાઠમંડુ તરફ જવા નીકળી પડી.
જ્યારે આરાધના બરફથી લદાયેલા પહાડોની વચ્ચે આવેલા એ નાનકડા આશ્રમમાં પહોંચી, ત્યારે માનસી એક લાકડાના પલંગ પર સૂતી હતી. તેનું શરીર સુકાઈ ગયું હતું, પણ તેની આંખોમાં ગજબની શાંતિ અને દિવ્ય ચમક હતી.
આરાધના તેને વળગીને રડી પડી, "માનસી, આ શું હાલત કરી દીધી તેં પોતાની?"
માનસીએ નબળા હાથે આરાધનાના આંસુ લૂછ્યા અને હસીને કહ્યું, "હું તો મુક્ત થઈ રહી છું, આરાધના! ખરી ચિંતા તો તારી છે. તું હજુ પણ સાત વર્ષ પહેલાંના એ અકસ્માતના 'ઝીરો કિલોમીટર' પર ઊભી છે. તેં તારી આસપાસ દોડતા હોવાનો ભ્રમ ઊભો કર્યો છે, પણ તારું જીવન ત્યાં જ અટકી ગયું છે. પણ યાદ રાખજે, શૂન્ય એ અંત નથી, એ તો નવી શરૂઆતનું ઉદ્ગમ સ્થાન છે."
માનસીએ ઓશીકા નીચેથી એક જૂની, ચામડાની ડાયરી અને હિમાલયનો નકશો કાઢ્યો.
"આ અન્નપૂર્ણા બેઝ કેમ્પની આગળ એક અંતિમ બિંદુ છે, જેને ત્યાંના શેરપા 'ઝીરો કિલોમીટર' કહે છે. ત્યાં એક પ્રાચીન દેવીનું સ્થાનક છે. મારી ઈચ્છા હતી કે હું ત્યાં જઈને મારો દેહ ત્યાગ કરું, પણ મારા પગ હવે સાથ નથી આપતા. તારે મારા વતી ત્યાં જવાનું છે. આ ડાયરી ત્યાં અર્પણ કરવાની છે. અને હા, દિયાને સાથે લઈ જજે. તેને પણ ખબર પડે કે તેની માતા કેટલી શક્તિશાળી છે."
આરાધના ડરી ગઈ. તે લક્ઝરી ગાડીઓ અને એસી કેબિનમાં રહેનારી સ્ત્રી હતી. માઈનસ ડિગ્રી તાપમાનમાં પહાડ ચડવો તેના માટે આત્મહત્યા સમાન હતો. તેણે ના પાડવા મોં ખોલ્યું, પણ આઠ વર્ષની દિયાએ આરાધનાનો અંગૂઠો પકડી લીધો, "મમ્મી, આપણે માસી માટે જઈશું. તું દુનિયાની સૌથી બેસ્ટ અને સ્ટ્રોન્ગ મમ્મી છે, તું હારી ન શકે!"
દીકરીની આંખોમાં રહેલા અતૂટ ભરોસાએ આરાધનાની અંદર સુષુપ્ત પડેલી નારી અને માતાને જગાડી દીધી. તેણે શેરપા પેમ્બાની દેખરેખ હેઠળ સફર શરૂ કરવાનો નિર્ણય કર્યો.
ચઢાણનો ચોથો દિવસ હતો. હવા એટલી પાતળી થઈ ગઈ હતી કે શ્વાસ લેવા માટે ફેફસાંએ બમણી મહેનત કરવી પડતી હતી. આજુબાજુ માત્ર બરફની ખીણો અને ગગનચુંબી પહાડો હતા. આરાધનાના પગ થાકથી ધ્રૂજી રહ્યા હતા, પણ તે ડાયરી છાતી સરસી ચાંપીને આગળ વધી રહી હતી.
અચાનક, બપોર પછી પ્રકૃતિએ રૌદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. આકાશ કાળુંડિબાંગ થઈ ગયું અને હાડ થીજવતી ઠંડી વચ્ચે ભયાનક બરફનું તોફાન ત્રાટક્યું. વિઝિબિલિટી શૂન્ય થઈ ગઈ.
"મેમસાહેબ! જલ્દી હાથ પકડો!" શેરપા પેમ્બા બૂમો પાડી રહ્યો હતો.
એક સાંકડા અને લપસણા વળાંક પર આરાધનાનો પગ બરફ પરથી લપસ્યો. તે ચીસ પાડીને ખીણ તરફ સરકી. સદનસીબે, તેનો હાથ એક અણીદાર અને મજબૂત પથ્થર પર આવી ગયો. તે હવામાં લટકી રહી હતી! નીચે હજારો ફૂટ ઊંડી, મોતના મુખ જેવી અંધારી ખીણ હતી. બરફની ઠંડીના કારણે તેના હાથ બહેરા થઈ રહ્યા હતા. પથ્થર પરથી તેની પકડ છૂટી રહી હતી.
"બસ શૌર્ય... હું તારી પાસે આવું છું..." આરાધનાએ આંખો બંધ કરી દીધી. તેને લાગ્યું કે તેનો અંત આવી ગયો છે.
"મમ્મીએએએ...!!!*
ઉપરથી એક કરુણ ચીસ સંભળાઈ. આરાધનાએ આંખો ખોલીને ઉપર જોયું. શેરપા પેમ્બા તોફાનમાં દોરડું બાંધવા મથી રહ્યો હતો, પણ આઠ વર્ષની દિયા પોતાની માતાને બચાવવા પેટ ઘસડીને બરફ પર નીચે સરકી આવી હતી! તેનો નાનો હાથ આરાધના તરફ લંબાયેલો હતો. દિયાનો પગ પણ લપસી રહ્યો હતો. જો આરાધના થોડી પણ મોડી પડે, તો દિયા ખીણમાં ફેંકાઈ જાય તેમ હતી.
દીકરીને મોતના મુખમાં જોઈને આરાધનાની અંદર કશુંક તૂટ્યું—કે કદાચ કશુંક નવું સર્જાયું! તેના હૃદયમાંથી ગિલ્ટ અને ડર ગાયબ થઈ ગયા. એક માતાનું રૌદ્ર સ્વરૂપ જાગી ગયું.
"હું મારી દીકરીને કશું નહીં થવા દઉં!" તે ગર્જી ઉઠી.
તેણે પોતાની પૂરી શારીરિક અને માનસિક શક્તિ ભેગી કરી, લોહી થીજવતી ઠંડીને નકારીને, પથ્થર પર પગ ટેકવ્યો અને એક જોરદાર ઝાટકા સાથે પોતાની જાતને ઉપર ખેંચી લીધી. તેણે હવામાં જ દિયાનો હાથ પકડી લીધો અને બંને બરફ પર સુરક્ષિત જગ્યાએ ફેંકાયા. આરાધનાએ દિયાને છાતી સરસી ચાંપી દીધી. બંનેના આંસુ બરફ પર ઓગળી રહ્યા હતા.
તે રાત્રે એક ગુફામાં આશ્રય લીધા પછી, આરાધનાએ માનસીની ડાયરી ખોલી. તેમાં લખ્યું હતું:"પહાડ ચડવું એ પથ્થરો જીતવા માટે નથી, પણ પોતાની અંદરના ભૂતકાળના ડર અને અહંકારને ઓગાળવા માટે છે. જે સ્ત્રી પોતાના દર્દને પોતાની તાકાત બનાવી લે છે, તેને બ્રહ્માંડની કોઈ શક્તિ હરાવી શકતી નથી."
આરાધનાને સમજાયું કે પ્રકૃતિ તેની પરીક્ષા નથી લઈ રહી, તે તો તેના પર જામેલા અતીતના બરફને ઓગાળી રહી હતી.
સાત દિવસની અગ્નિપરીક્ષા પછી, સૂર્યના પ્રથમ કિરણ સાથે તેઓ અન્નપૂર્ણાના એ અંતિમ બિંદુ પર પહોંચ્યા. સામે એક બોર્ડ મારેલું હતું: "Zero Kilometer". આ એ જગ્યા હતી જ્યાં દુનિયાનો રસ્તો પૂરો થતો હતો અને આકાશ શરૂ થતું હતું. ત્યાં પથ્થરોનું બનેલું એક નાનકડું, પૌરાણિક દેવીનું મંદિર હતું.
આરાધના જેવી મંદિરના ચોકમાં પહોંચી, પહાડોની પાછળથી સૂર્ય ઉગ્યો. સોનેરી કિરણો બરફના શિખરો પરથી પરાવર્તિત થઈને સીધા આરાધનાની આંખોમાં પડ્યા. એ તેજસ્વી પ્રકાશમાં, બરફની ધુમ્મસ વચ્ચે એક આકૃતિ ધીમે-ધીમે સ્પષ્ટ થઈ.
તે શૌર્ય હતો! એ જ હસતો ચહેરો, એ જ પ્રેમાળ આંખો.
આરાધના સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. તેના શ્વાસ થંભી ગયા. તે દોડવા ગઈ પણ તેના પગ જમીન સાથે જકડાઈ ગયા.
શૌર્યનો અવાજ કોઈ પહાડી પડઘાની જેમ તેના આત્મામાં ગુંજ્યો:
"આરાધના... તું મને ક્યાં શોધે છે? હું ક્યારેય તારાથી દૂર ગયો જ નહોતો. હું તો તારી અંદરની આ અદભુત શક્તિમાં, આપણી દિયાના સ્મિતમાં જીવતો હતો. તેં તારા જીવનને સાત વર્ષથી જ્યાં રોકી રાખ્યું હતું, એ 'ઝીરો કિલોમીટર' પરથી હવે આગળ વધવાનો સમય આવી ગયો છે. તું માત્ર એક સ્ત્રી નથી, તું સર્જનહાર છે. તું અટકવા માટે નથી બની, આગળ વધવા માટે બની છે."
આરાધનાની આંખોમાંથી દડ-દડ આંસુ વહી રહ્યા હતા. પણ આ આંસુમાં હવે કોઈ પસ્તાવો નહોતો, કોઈ વેદના નહોતી. આ મુક્તિના આંસુ હતા. તેની અંદર વર્ષોથી જામેલો દુઃખનો બરફ સૂર્યના કિરણો સાથે ઓગળી ગયો. આકૃતિ ધુમ્મસમાં વિલીન થઈ ગઈ, પણ આરાધનાના ચહેરા પર એક દિવ્ય શાંતિ છોડી ગઈ.
તેણે અત્યંત આદરપૂર્વક માનસીની ડાયરી દેવીના ચરણોમાં મૂકી. બરાબર એ જ ક્ષણે, શેરપા પેમ્બાના સેટેલાઇટ ફોનની રિંગ વાગી. આશ્રમમાંથી સમાચાર હતા: માનસીએ હમણાં જ ખૂબ જ શાંતિથી તેના છેલ્લા શ્વાસ લીધા છે.
માનસીનો આત્મા મુક્ત થઈ ગયો હતો, અને અહીં 'ઝીરો કિલોમીટર' પર આરાધનાનો નવો જન્મ થયો હતો.
જ્યારે આરાધના પહાડ પરથી નીચે ઉતરી ત્યારે તેની ચાલ બદલાઈ ગઈ હતી. તેની આંખોમાં હિમાલય જેવી સ્થિરતા અને ગરિમા હતી.
અમદાવાદ પાછા આવીને તેણે આર્કિટેક્ચરના બિઝનેસની સાથે એક નવો અધ્યાય શરૂ કર્યો. તેણે પોતાની અઢળક સંપત્તિમાંથી 'ઝીરો કિલોમીટર ફાઉન્ડેશન' ની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થા એવી સ્ત્રીઓ માટે આશાનું કિરણ બની, જેમણે જીવનના કોઈ વળાંક પર અકસ્માત, વિયોગ કે આપત્તિના કારણે પોતાનું બધું જ ગુમાવી દીધું હતું અને જેઓ 'શૂન્ય' પર આવી ગઈ હતી.
આરાધના એ તૂટેલી સ્ત્રીઓને ફાઉન્ડેશનમાં લાવીને આત્મનિર્ભર બનાવતી અને પોતે ટ્રેનર બનીને તેમને એક જ પાઠ શીખવતી:
"જ્યારે જીવનમાં બધું જ શૂન્ય થઈ જાય ને, ત્યારે નિરાશ ન થવું. કારણ કે 'ઝીરો કિલોમીટર' એ અંત નથી, એ તો એક ભવ્ય શિખર તરફ જવાની નવી શરૂઆત છે!"
આરાધના હવે માત્ર એક સફળ બિઝનેસવુમન નહોતી, તે હજારો સ્ત્રીઓ માટે જીવતો-જાગતો ચમત્કાર હતી. તેણે સાબિત કરી દીધું કે નારી જો મનથી ધારે, તો શૂન્યમાંથી પણ આખું બ્રહ્માંડ સર્જવાની તાકાત ધરાવે છે.
