મુંબઈના ધબકતા હૃદય સમાન નરીમાન પોઈન્ટ પર આવેલી આલીશાન ઓફિસના ૨૨મા માળે બેસીને અજય કાચની બારીમાંથી બહાર જોઈ રહ્યો હતો. બહાર આખું શહેર કીડીઓની જેમ દોડી રહ્યું હતું. અજયના ચહેરા પર એક અહંકારભર્યું સ્મિત હતું. માત્ર ૩૨ વર્ષની ઉંમરે તે 'સ્કાયલાઇન બિલ્ડર્સ'નો સૌથી નાની ઉંમરનો સિનિયર પ્રોજેક્ટ મેનેજર બની ગયો હતો. તેની પાસે બ્રાન્ડેડ સૂટ, મોંઘી ઘડિયાળ અને વૈભવી ફ્લેટ બધું જ હતું.તેના ટેબલ પર એક નવો પ્રોજેક્ટ હતો—'ધ ઇમ્પિરિયલ હાઇટ્સ'. કરોડો રૂપિયાનો આ પ્રોજેક્ટ કંપનીને નવી ઊંચાઈએ લઈ જવાનો હતો, પણ તેના રસ્તામાં એક જ અડચણ હતી: 'આશા નગર'. આ એ જમીન હતી જ્યાં છેલ્લા ત્રીસ વર્ષથી બાંધકામ મજૂરો, સફાઈ કામદારો અને શાકભાજી વેચનારાઓ પોતાના પરિવારો સાથે નાની કાચી ઝૂંપડીઓ બનાવીને રહેતા હતા. અજય માટે આ વસાહત માત્ર એક 'નકશા પરનો કાળો ડાઘ' હતી જેને સાફ કરવી જરૂરી હતી.
અજયની સવાર મુંબઈના સી-ફેસિંગ 4BHK પેન્ટહાઉસમાં ૧૫ લાખના ઇટાલિયન બેડ પર પડતી. રોલેક્સ ઘડિયાળ, અરમાનીનો સૂટ અને પચાસ લાખની જર્મન કાર—આ તેની ઓળખ હતી. તેનું સપનું માત્ર મોટો બિલ્ડર બનવાનું નહોતું, તેનું સપનું આખા મુંબઈના રિયલ એસ્ટેટ માર્કેટ પર રાજ કરવાનું અને 'બીએમડબલ્યુ'માંથી 'ફેરારી' સુધી પહોંચવાનું હતું. તેના માટે ગરીબો માણસ નહીં, પણ તેની પ્રગતિના રસ્તામાં નડતી નકામી કીડીઓ સમાન હતા.
જ્યારે તેના સાદા પિતા રાઘવજી ઘરે આવ્યા, ત્યારે અજયે તેમને મોંઘી હોટેલમાંથી મંગાવેલું ભોજન પીરસ્યું.
રાઘવજી (ખૂબ જ ગંભીરતાથી): "અજય, આ ઘરમાં બધું જ ચમકે છે... બારી બહારનો સમુદ્ર પણ અને તારો આ વૈભવ પણ. પણ તારું દિલ કેમ આટલું કાળું પડી ગયું છે? સમાચાર માં આવે છે કે તારી કંપની જે વસાહત તોડવાની છે, ત્યાં જીવતા માણસો રહે છે."
અજય (ટેબલ પર પાણી ગ્લાસ જોરથી પછાડતા, આક્રમકતાથી): "પિતાજી! કીડીઓની ચિંતા કરનાર ક્યારેય હાથી ન બની શકે. એ ગરીબો ત્યાં ગેરકાયદેસર રહે છે. મારું સપનું આકાશને આંબવાનું છે અને એ સપના આડા આવનાર ગમે તેને હું કચડી નાખીશ. આ મુંબઈ છે, અહીં દયા વેચો તો ભિખારી બની જવાય."
બીજી સવારે આશા નગર વસાહત બહાર યુદ્ધ જેવો માહોલ હતો. ૧૦ મોટા પીળા બુલડોઝર, હથિયારબંધ ખાનગી બાઉન્સરો અને ભારે પોલીસ ફોર્સ તૈનાત હતી. હવામાં ધૂળ, ચીસો અને ડર વ્યાપેલો હતો. ગર્ભવતી મહિલાઓ રડી રહી હતી, વૃદ્ધો હાથ જોડી રહ્યા હતા અને નાનાં બાળકો ભૂખ્યાં-તરસ્યાં માટીમાં આળોટી રહ્યાં હતાં. ચારેબાજુ માત્ર આક્રંદ, કકરાટ અને ભયંકર શોકનું ગંભીર વાતાવરણ હતું.
બાઉન્સરોએ ઘરોમાંથી સામાન બહાર ફેંકવાનું શરૂ કર્યું. ત્યાં જ દિનાનાથ તેની મરણપથારીએ પડેલી પૌત્રી લક્ષ્મીને બચાવવા બુલડોઝરની સામે આડો પડી ગયો.
અજય (સાઇટ પર ધસી જઈને, ક્રૂરતાથી): "ચલાવો બુલડોઝર! આ મૂરખાને કહી દો કે હટી જાય, નહિતર આ જ કાટમાળ નીચે તેની કબર બની જશે."
દિનાનાથ (લોહીલુહાણ હાથે અજયના બૂટ પકડીને ચીસ પાડી ઉઠ્યો): "સાહેબ! ઈશ્વરથી તો ડરો! અમારી વસાહત તોડીને તમારી અટારીઓ ઉભી કરશો, તો એ અટારીઓમાંથી અમારા લોહીની ગંધ આવશે સાહેબ! ગરીબના હાયકારા તમને ક્યારેય સુખી નહીં થવા દે!"
એ વરવા કકરાટ, ધૂળ અને દિનાનાથના આ શબ્દોએ અજયના કાનના પડદા ફાડી નાખ્યા. અચાનક તેને તેની વૈભવી જીંદગી એક કચરો લાગવા માંડી. તેના પિતાના શબ્દો તેના આત્માને ઢંઢોળવા લાગ્યા. તેને સમજાયું કે તે નરક તરફ જઈ રહ્યો છે.
અજય (એકદમ પાગલની જેમ જોરથી બૂમ પાડીને): "રોકો! બધા બુલડોઝર પાછા લો! એક પણ ઝૂંપડી તૂટશે તો હું આ બુલડોઝર ચલાવનારનું માથું ફોડી નાખીશ!"
મિસ્ટર સિંઘાનિયા ને મેસેજ મળતા તે પોતાના કમાન્ડો અને ગુંડાઓ સાથે સાઇટ પર ધસી આવ્યા. આખા મુંબઈમાં સિંઘાનિયાનો એવો ખોફ હતો કે તેના વિરુદ્ધ બોલનાર સીધો સ્મશાન ભેગો થઈ જતો. મંત્રીઓ પણ તેની સામે હાથ જોડતા.
સિંઘાનિયાએ અજયની કૉલર પકડીને તેને જોરદાર ઝાટકો આપ્યો.
મિસ્ટર સિંઘાનિયા (આંખો લાલ કરીને, સિંહની જેમ ત્રાડ પાડી): "અજય! તારી ઔકાત શું છે એ ભૂલી ગયો? તારી સાત પેઢી ન કમાઈ શકે એટલું મેં તને આપ્યું છે. જો અડધા કલાકમાં આ જમીન ખાલી ન થઈ, તો તારી લાશ પણ મુંબઈના સમુદ્રમાંથી નહીં મળે. આ સિંઘાનિયાનો ખોફ છે!"
બધા બાઉન્સરોએ હથિયારો બહાર કાઢ્યા. મજૂરો ડરથી ધ્રૂજી ઉઠ્યા. પણ અજયના મગજ પરથી હવે મોતનો ડર ઉતરી ગયો હતો. તેણે ઝાટકા સાથે સિંઘાનિયાનો હાથ પોતાની કૉલર પરથી હટાવ્યો અને સિંઘાનિયાની છાતી પર જોરથી ધક્કો માર્યો. સિંઘાનિયા બે ડગલાં પાછળ ફેંકાયો.
અજય (સિંઘાનિયાની આંખોમાં આંખો પરોવીને, અત્યંત આક્રમક અને રૌદ્ર સ્વરૂપે): "સિંઘાનિયા! તારો ખોફ તારી ઓફિસના કુતરાઓ પર રાખજે, મારી સામે નહીં! તું અબજોપતિ હોઈશ તારા ઘરનો, પણ અહીં તું માત્ર એક જમીન હડપ કરનાર ગુંડો છે. તારી બંદૂકો અને તારા આ કમાન્ડોને કહી દે કે પાછા હટી જાય, નહિતર આજે આ કાટમાળ પર લોહીની નદીઓ વહેશે અને પહેલું લોહી તારું હશે!"
આખી સાઇટ પર સન્નાટો છવાઈ ગયો. સિંઘાનિયાનો અહંકાર પહેલીવાર જાહેરમાં કચડાયો હતો.
અજય (પોતાની રોલેક્સ ઘડિયાળ અને ગાડીની ચાવી સિંઘાનિયાના મોં પર ફેંકતા): "લે, રાખ તારી આ ભીખ! કાલથી કોર્ટ ખુલશે અને હું હાઈકોર્ટના વકીલો સાથે અહીં ઉભો રહીશ. તારામાં તાકાત હોય તો બુલડોઝર અડકાડી જોજે!"
અજયે નોકરી છોડી દીધી. તેની કરોડોની સેલરી બંધ થઈ ગઈ, તેનું પેન્ટહાઉસ છીનવાઈ ગયું. તેની લક્ઝુરિયસ લાઈફસ્ટાઈલ એક જ ઝાટકે ખતમ થઈ ગઈ. શરૂઆતમાં બેંક બેલેન્સ ખાલી થતાં તેને કરિયર બરબાદ થવાનું થોડું દુઃખ ચોક્કસ થયું, પણ એ દુઃખ બહુ નાનું સાબિત થયું.
અજયે રાત-દિવસ એક કરીને કાનૂની લડત લડી. તે પ્રોજેક્ટ અંદરની સચ્ચાઈ અને સિંઘાનિયાના કાળા કામ જાણતો હતો. કોર્ટે સિંઘાનિયાના પ્રોજેક્ટ પર સ્ટે આપ્યો એટલું જ નહીં, પણ વસાહતના તમામ ૩૦૦ પરિવારોને એ જ જમીનની બાજુમાં પાકા મકાનો આપવાનો ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો.
જે દિવસે મજૂરોને તેમના નવા પાકા ઘરની ચાવીઓ મળી, એ દ્રશ્ય અદભુત હતું. હજારો મજૂરો નાચી રહ્યા હતા. વૃદ્ધ મહિલાઓએ અજયના માથા પર હાથ મૂકીને ચોધાર આંસુએ આશીર્વાદ આપ્યા. દિનાનાથ અજયના પગમાં પડી ગયો અને તેની પૌત્રી લક્ષ્મીએ અજયને ગળે લગાવી લીધો.
તે રાત્રે, ગામડાના ઘરની ખુલ્લી અગાશી પર આકાશમાં ચમકતા તારા નીચે અજય અને તેના પિતા રાઘવજી બેઠા હતા. ચારેબાજુ એક અદ્ભુત શાંતિ હતી. મોંઘી નોકરી, સી-ફેસિંગ પેન્ટહાઉસ અને લક્ઝરી કાર છોડવાનું જે નાનું દુઃખ હતું, તે આજે હજારો મજૂરોની આંખોમાં જોયેલા સંતોષ અને તેમના અમૂલ્ય આશીર્વાદના પરમાનંદ સામે સાવ ઓગળી ગયું હતું.તે સમજી ગયો કે સાચો વૈભવ પૈસામાં નહીં, પણ કોઈના આંસુ લૂછવામાં છે.
અજયે જે સંઘર્ષ કર્યો હતો, તેનાથી માત્ર એ ગરીબોના ઘર નહોતા બચ્યા, પણ તેનો પોતાનો નવો જન્મ થયો હતો.
રાઘવજીએ અજયના ચહેરા પરની એ અદભુત તૃપ્તિ જોઈ અને તેના ખભા પર પ્રેમથી હાથ મૂક્યો.
અજય (આંખોમાં ખુશીના આંસુ સાથે હસીને): "પિતાજી, આજે મને સમજાયું કે અબજો રૂપિયાના સામ્રાજ્ય વચ્ચે પણ હું કેટલો ગરીબ હતો. ખરી શાંતિ તો કોઈના આંસુ લૂછવામાં અને કોઈનો સહારો બનવામાં છે."
રાઘવજી (તેની પીઠ થાબડતા): "બેટા, આજે તું તારા સપનાની સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ પર ઉભો છે... કારણ કે તું સાચા અર્થમાં માણસ બની ગયો છે."
"યાદ રાખજે બેટા, 'સારો માણસ બનવું' એ કોઈ એક દિવસનું કામ નથી, પરંતુ સમય સાથે સતત ચાલતી એક પ્રગતિશીલ પ્રક્રિયા છે. સમય સાથે સામંજસ્ય બહુ જરૂરી છે; જે લોકો બદલાતા સમય સાથે પોતાની અંદર માનવતાનો તાલમેલ નથી મિલાવી શકતા, તેઓ ભલે ગમે તેટલા અમીર બને, પણ સાચી જિંદગીની રેસમાં પાછળ રહી જાય છે. પરંતુ જેઓ આ ભીષણ પરિસ્થિતિઓમાં પણ સાચા ઇન્સાન બનવા માટે સતત સંઘર્ષ કરતા રહે છે, સમય પણ આખરે તેમને જ સાથ આપે છે અને ઇતિહાસમાં અમર કરે છે."
અજયે પિતાના ચરણ સ્પર્શ કર્યા. તે સમજી ગયો હતો કે મોટી બિલ્ડિંગો બનાવવી સહેલી છે, પણ માણસ બનવાના આ અનંત અને પવિત્ર ક્રમમાં એક સાચું ડગલું માંડવું એ જ જીવનની સૌથી મોટી સફળતા છે.
