ભાગ ૩: લોહીનો રંગ અને શિકારીની નજર
"છાનો માનો છેતરે, પણ છાનો ન રહે છોરુ,
સૂરજ ઢાંક્યો નવ રહે, ભલે આભમાં હોય અંધારું.
શંકા ડંખે સાપની, ને વેરી શોધે લાગ,
હવે ખૂલશે ભેદ ભરમનો, જાગશે સૂતો નાગ!"
સમય: ૬ મહિના પછી (પૌષ મહિનાની કાતિલ ઠંડી)
સ્થળ: નેસડાની પાછળનો રાયણનો વગડો
વાત જાણે એમ બની હતી કે છ મહિના પહેલા, પેલી વરસાદી સવારે જ્યારે કાનજી શિવલિંગ પર દૂધ ચડાવવા ગયો હતો, ત્યારે મંગલ ચોર પગલે તેની પાછળ ગયો હતો ખરો. પણ કાનજી તો ગીરનું બાળક! પવનની દિશા બદલાય તોય એના કાન સરવા થઈ જાય. મંગલની બીડીની વાસ આવતા જ કાનજી ચેતી ગયો હતો અને તેણે કેસરીને ઝાડીમાં એવી રીતે સંતાડી દીધો હતો કે મંગલને માત્ર શિવલિંગ પર ચડાવેલું દૂધ જ જોવા મળ્યું હતું.
મંગલને તે દી' (દિવસે) સાબિતી નહોતી મળી, પણ શંકાની ઉધઈ તેના મગજમાં ઘર કરી ગઈ હતી. તેને ખાતરી હતી કે કાનજી કઈંક છુપાવે છે. એટલે તે છેલ્લા છ મહિનાથી કાનજી પર બાજ નજર રાખીને, લાગ શોધતો બેઠો હતો.
ગીરના જંગલમાં ઋતુઓ બદલાય એમ જિંદગીના રંગો પણ બદલાતા હોય છે. અષાઢના મેઘમલ્હાર શમી ગયા હતા, ભાદરવો વહી ગયો હતો અને હવે પૌષ મહિનાની હાડ થીજાવી દેતી કાતિલ ઠંડી ગીરના ડુંગરાઓ પર ઉતરી આવી હતી. સવારે ઘાસના તણખલા પર ઝાકળના બિંદુઓ મોતીની જેમ ચમકતા હતા અને ઉત્તરનો વાયરો સીધો કાળજામાં ઉતરી જતો હતો.
છ મહિનાનો સમય કોઈના માટે ટૂંકો હોઈ શકે, પણ કાનજીના નેસડા માટે આ છ મહિના એક યુગ સમાન હતા. પેલું નાનકડું, રુંવાટીદાર, બિલાડી જેવું લાગતું બચ્ચું હવે કુદરતના ક્રમે મોટું થઈ રહ્યું હતું. માલધારીના ઘરનું દૂધ અને રોટલા ખાઈને ઉછરેલો 'કેસરી' હવે 'ડભો' (કિશોરવયનો સિંહ) બની ગયો હતો.
તેનું શરીર હવે ગલુડિયા જેવું પોચું નહોતું રહ્યું, પણ ગંઠાયેલું અને ભરાવદાર થઈ ગયું હતું. તેના પંજા હવે કાનજીની હથેળી કરતા પણ મોટા અને વજનદાર થઈ ગયા હતા. તેના માસૂમ ચહેરા પર હવે આછી આછી કેસરીયાળી (Mane) ફૂટવાની શરૂઆત થઈ ગઈ હતી, જે તેના ભાવિ રાજવી હોવાની ચાડી ખાતી હતી.
નેસડાના એ નાના ખોરડામાં એક અનોખો સંસાર ચાલતો હતો. શિયાળાની રાતે જ્યારે બહાર બર્ફીલો પવન ફૂંકાતો હોય, ત્યારે કાનજીને ગોદડીની જરૂર નહોતી પડતી. તે કેસરીના ગરમ અને મુલાયમ શરીરને વળગીને, તેના ગળામાં હાથ નાખીને નિરાંતે સૂઈ જતો. કેસરીના શ્વાસની લય અને કાનજીના હૃદયના ધબકારા એક થઈ જતા. એક ગોવાળિયો અને એક વનરાજ - બે વિરોધી જીવો એકબીજાની હૂંફ બની ગયા હતા.
પણ કહેવત છે ને કે "સાવજ અને સુરજ કોઈની ગોદડીમાં છુપાયા નથી રહેતા."
સમસ્યા હવે શરૂ થઈ હતી. કેસરીનું કદ વધતું હતું અને સાથે સાથે તેની અંદર રહેલી કુદરતી વૃત્તિઓ - તેનું 'રાનીપણું' પણ જાગી રહ્યું હતું.
એક સવારે સંતોકબા ઓસરીમાં છાશ વલોવતા હતા ત્યાં અંદરથી એક વિચિત્ર અવાજ આવ્યો. કોઈ બિલાડીનો કે કૂતરાનો અવાજ નહીં, પણ ધરતીના પેટાળમાંથી આવતો હોય એવો ઘેરો 'ઘુરકાટ' (Growl). ઘરમાં પડેલા વાસણો પણ એ અવાજથી ધ્રૂજી ઉઠ્યા.
"કાનિયા!" સંતોકબાએ હાથમાંથી વલોણું મૂકીને અંદર દોડીને જોયું.
કેસરી રમી રહ્યો હતો. પણ આ રમત ભયાનક હતી. તેણે કાનજીની જૂની ગોદડી મોઢામાં પકડીને હવામાં ઉછાળી હતી અને તેના પંજાના નખ - જે હવે અસ્ત્રા જેવા ધારદાર હતા - તે બહાર કાઢીને ગોદડીના ચિથરે-ચિથરા કરી નાખ્યા હતા. તેની આંખોમાં એક અલગ જ ચમક હતી - શિકારીની ચમક.
સંતોકબાનો જીવ તાળવે ચોંટ્યો. "કાનિયા, હવે આને ઘરમાં પૂરી રાખવો મુશ્કેલ છે. જોયું નથી? આના નખ હવે છરી જેવા થઈ ગયા છે. આજે ગોદડી ફાડી, કાલે કોઈની ચામડી ફાડશે. અને આનો અવાજ... હવે આ અવાજ નેસડાની ભીંતો સોંસરવો બહાર જાય છે. જો મંગલ સાંભળી જશે તો આપણું આવી બનશે."
કાનજી દોડીને કેસરી પાસે ગયો. તેણે કેસરીની ગરદન પંપાળી. કેસરી તરત શાંત થઈ ગયો, તેના નખ અંદર જતા રહ્યા અને તે કાનજીનો હાથ ચાટવા લાગ્યો.
"બા, તું ચિંતા ન કર. હું એને સંભાળી લઈશ. એ તો રમે છે."
"રમત તો રમત છે ભાઈ, પણ આ સાવજ છે. એનું લોહી એને જંપવા નહીં દે." સંતોકબાની આંખમાં અનુભવ બોલતો હતો.
પોતાની માની વાત અને કેસરીની જરૂરિયાત સમજીને કાનજીએ એક રસ્તો કાઢ્યો હતો. રોજ બપોરે, જ્યારે આખો નેસડો અને માલધારીઓ આરામ કરતા હોય, અને મંગલ પણ ક્યાંક દારૂ પીને પડ્યો હોય, ત્યારે તે કેસરીને ચોરીછૂપીથી નેસડાની પાછળ આવેલી વાડ કૂદાવીને જંગલમાં લઈ જતો.
આજે પણ બપોરના સમયે કાનજી અને કેસરી નેસડાથી દૂર, એક ઘટાદાર રાયણના ઝાડ નીચે પહોંચ્યા હતા. અહીં કોઈ આવતું નહોતું. અહીં કેસરીને મોકળાશ મળતી હતી.
જંગલની ખુલ્લી હવામાં આવતા જ કેસરી બદલાઈ જતો. તે દોડતો, ઝાડના થડ પર પોતાના નખ ઘસતો, અને સૂકા પાંદડામાં છુપાયેલા નાના જીવડાં પાછળ દોડતો. કાનજી એક પથ્થર પર બેસીને તેને જોયા કરતો. તેને ગર્વ થતો કે તેનો ભાઈબંધ કેટલો રૂપાળો અને તાકાતવર છે.
કાનજીએ એક લાકડાનો ટુકડો ફેંક્યો. કેસરી કૂતરાની જેમ દોડીને લાકડું મોઢામાં પકડી લાવ્યો.
"શાબાશ!" કાનજી હસ્યો.
પણ જંગલનો એક અફર નિયમ છે - 'લોહીનો સ્વાદ'. સાવજ ગમે તેટલો પાળ્યો હોય, તેનો અસલી સ્વભાવ તો શિકારીનો જ હોય છે. અને એ સુતેલા સ્વભાવને જગાડવા માટે બસ એક જ પળની, એક જ ઘટનાની જરૂર હોય છે.
ત્યાં જ, બાજુની ગીચ ઝાડીઓમાંથી એક સળવળાટ સંભળાયો. પાંદડા ખખડ્યા.
કેસરીના કાન તરત જ ઉભા થઈ ગયા. તેનું શરીર ધનુષ્યની જેમ તંગ થઈ ગયું. કાનજી પણ સાવધાન થઈ ગયો. તેણે કેસરીને ઈશારો કર્યો - 'ચૂપ! બેસી જા!'
કેસરી તરત જ કાનજીના પગ પાછળ, એક મોટા પથ્થરની આડશમાં લપાઈ ગયો. તેની પીળી મંકોડા જેવી આંખો ઝાડી તરફ મંડાયેલી હતી.
ઝાડીમાંથી એક માણસ બહાર આવ્યો.
તે મંગલ હતો.
નેસડાનો સૌથી માથાભારે માણસ અને છૂપો શિકારી. મંગલની ધીરજ આજે ખૂટી ગઈ હતી. તેને ક્યાંકથી ગંધ આવી ગઈ હતી કે કાનજી બપોરે ગાયબ થઈ જાય છે. આજે તે પાક્કો નિર્ણય કરીને જ આવ્યો હતો કે સત્ય જાણીને જ રહેશે. તેના ખભા પર એક ધારદાર કુહાડી હતી અને મોઢામાં બીડી સળગતી હતી.
"એલા કાનિયા!" મંગલે બીડીનો ધુમાડો હવામાં છોડતા કરડાકીથી પૂછ્યું. તેનો અવાજ જંગલની શાંતિને ચીરતો હતો. "અહીં એકલો શું કરે છે? કોની રાહ જુએ છે?"
કાનજીનું હૃદય જોરથી ધબકવા લાગ્યું.
"કાંઈ... કાંઈ નહી મંગલકાકા. બસ આમ જ બેઠો છું. ભેંસું ગોતવા આવ્યો હતો." કાનજીએ થથરતા અવાજે જૂઠું બોલ્યો.
મંગલની નજર બાજ જેવી હતી. તેણે જોયું કે કાનજીના ચહેરા પર પરસેવો વળ્યો છે.
"ભેંસું ગોતવા આવ્યો છે કે બીજું કંઈ?" મંગલની નજર કાનજીના પગ પાછળ ગઈ. ત્યાં તેને પથ્થરની આડશમાં કંઈક સોનેરી રંગની રુંવાટી અને એક પૂંછડીનો છેડો હલતો દેખાયો.
"ખોટું શું બોલે છે એલ્યા? મને એમ કે હું અંધ છું?" મંગલ ધીમે ધીમે, બિલાડી શિકાર પર તરાપ મારે એમ આગળ વધ્યો. તેના હાથમાં રહેલી કુહાડી પર તેનો પકડ મજબૂત થઈ. "બતાવ તો ખરો, કયું ગલુડિયું સંતાડ્યું છે? કે પછી કોઈ શિકાર છુપાવ્યો છે?"
"કાકા, નજીક ના આવતા!" કાનજી ઉભો થઈ ગયો. તે કેસરીને ઢાંકવા માટે બે હાથ ફેલાવીને આડો ફર્યો. તેનામાં અત્યારે પોતાના ભાઈબંધને બચાવવાની હિંમત આવી ગઈ હતી. "તમને મારા સમ છે, પાછા વળી જાઓ!"
મંગલને ગુસ્સો આવ્યો. એક નાનકડો, ગરીબ છોકરો તેને રોકે? નેસડામાં કોઈની હિંમત નહોતી મંગલની સામે બોલવાની.
"તારી તો... મારી સામે થાય છે?" મંગલે આગળ વધીને કાનજીને જોરથી ધક્કો માર્યો.
ધડામ!
કાનજી એક નાના છોડવા જેવો હતો. મંગલના ધક્કાથી તે ઉછળીને દૂર પડ્યો. તેનું માથું એક અણીદાર પથ્થર સાથે અથડાયું. કપાળ ફાટી ગયું. ગરમ લોહીની ધાર નીકળી અને જમીન પર પડી. કાનજીની આંખે અંધારા આવી ગયા. તે દર્દથી કણસી ઉઠ્યો - "ઓ મા!"
અને બસ... આ જ પળ હતી.
કાનજીને પડતો જોઈને, તેની ચીસ સાંભળીને અને હવામાં કાનજીના તાજા લોહીની ગંધ આવતા જ, પથ્થરની પાછળ રહેલા કેસરીનો સંયમ તૂટી ગયો.
આ કોઈ ગલુડિયું નહોતું.
એક મીટર લાંબો, માંસલ સ્નાયુઓ વાળો અને આંખોમાં ધગધગતા અંગારા ભર્યો સાવજ એક ભયાનક ગર્જના સાથે બહાર આવ્યો.
મંગલના મોઢામાંથી બીડી પડી ગઈ. તેના ગળામાંથી અવાજ પણ ન નીકળ્યો. આંખો ફાટી ગઈ.
"સા... સા... સાવજ?"
કેસરીએ પહેલા જમીન પર પડેલા કાનજીને જોયો. તેણે કાનજીના ઘા પરથી વહેતું લોહી સૂંઘ્યું. આ લોહી તેના 'ભાઈ' નું હતું. આ એ જ કાનજી હતો જેણે તેને ઠંડી રાતે ગરમી આપી હતી.
કેસરીના ગળામાંથી એક ભયાનક અવાજ નીકળ્યો. આ પ્રેમનો અવાજ નહોતો, આ પ્રતિશોધની ગર્જના હતી.
"ગ્...ર્ર...ર્ર...ર્ર...!"
મંગલ પાછો પડ્યો. તેના હાથમાંથી કુહાડી છટકી ગઈ. "ભાગો!"
પણ કેસરી વીજળી કરતા પણ તેજ હતો. તેણે એક જબરદસ્ત છલાંગ મારી.
તે કોઈ રમત નહોતી રમતો. આ વખતે તેના પંજાના નખ બહાર હતા, જે મંગલની ચામડી ઉતરડી નાખવા તત્પર હતા.
કેસરી મંગલની છાતી પર ચડી બેઠો. મંગલ ધૂળમાં પટકાયો. ધૂળની ડમરી ઉડી. કેસરીનું વિકરાળ મોઢું મંગલના ગળાથી માત્ર બે ઈંચ દૂર હતું. મંગલને સાવજના ગરમ શ્વાસ અને તેના મોઢાની કાચી માંસાહારી ગંધ આવી રહી હતી. મોત તેના માથા પર તાંડવ કરતું હતું.
મંગલ ચીસ પાડવા ગયો, પણ ડરના લીધે અવાજ જ ન નીકળ્યો.
કેસરીએ મંગલના ખભા પર બચકું ભર્યું. તેના દાંત મંગલના માંસમાં ખૂંપી ગયા.
"આ...આ...આ..." મંગલ દર્દથી કણસી ઉઠ્યો. લોહીનો ફુવારો છૂટ્યો.
"કેસરી! ના!"
કાનજી અર્ધ-બેભાન અવસ્થામાંથી જાગ્યો. તેણે જોયું કે કેસરી મંગલને ફાડી ખાવાની તૈયારીમાં છે. મંગલ મરી જશે તો મોટો અનર્થ થશે.
કાનજી ઉભો થયો, લથડતા પગે દોડ્યો. તેણે કેસરીની ગરદન પાછળથી પકડી લીધી.
"છોડી દે કેસરી! છોડી દે! આપણો નિયમ નથી આ! આપણે ખૂની નથી!" કાનજીએ રડતા રડતા બૂમ પાડી.
કેસરીએ પાછળ ફરીને કાનજી સામે જોયું. તેની આંખો લાલ હતી. મોઢા પર અને મૂછો પર મંગલનું લોહી લાગેલું હતું. થોડી સેકન્ડો માટે કેસરીએ કાનજીને પણ ઓળખ્યો નહીં. તે જંગલી બની ગયો હતો.
પણ કાનજીના સ્પર્શમાં એક જૂની ઓળખાણ હતી. કાનજીએ કેસરીના કાનમાં ફૂંક મારી અને માથે હાથ ફેરવ્યો.
"શાંત... મારા ભાઈ... શાંત. હું ઠીક છું."
કેસરીના સ્નાયુઓ ધીરે ધીરે ઢીલા પડ્યા. તેની આંખોમાં રહેલી આગ ઓલવાઈ ગઈ. તેણે મંગલ પરથી પંજો હટાવી લીધો અને કાનજીના લોહીવાળા કપાળને ચાટવા લાગ્યો.
મંગલને જાણે નવો જન્મ મળ્યો હોય તેમ તે ઉભો થયો. તેણે ફાટી આંખે કાનજી અને સિંહને જોયા. તેનો ખભો લોહીથી ખરડાયેલો હતો.
"આ... આ તેં શું કર્યું કાનિયા? સાવજ પાળ્યો છે?" મંગલ હાંફતો હતો, ડર અને ગુસ્સાથી તેનો અવાજ ફાટી ગયો હતો. "હું છોડીશ નહીં તને... હમણાં જ ફોરેસ્ટ વાળાને કહી દઈશ! તારા બાપને જેલમાં સડાવી દઈશ!"
એમ કહીને મંગલ લંગડાતો લંગડાતો, એક હાથ ખભે દબાવીને ત્યાંથી ભાગી ગયો.
કાનજી ત્યાં જ ફસડાઈ પડ્યો. તેને ખબર હતી કે હવે શું થવાનું છે. મંગલને જે જોઈતું હતું તે મળી ગયું હતું - સાબિતી.
સાંજે સૂરજ આથમવા આવ્યો હતો. આખું જંગલ કેસરી રંગે રંગાઈ ગયું હતું, પણ કાનજીની જિંદગીમાં અંધારું ઉતરી રહ્યું હતું.
જે સાવજ નેસડામાં દૂધ પીને રમતો હતો, તે આજે જંગલનો સૌથી મોટો પાઠ શીખી ગયો હતો: "જે નબળો છે તે મરે છે, અને જે તાકાતવર છે તે જીવે છે." કાનજીને બચાવવા જતા, તેણે કાનજીથી દૂર થવાનો રસ્તો ખોલી નાખ્યો હતો.
(ક્રમશ: ભાગ-૪ માં જુઓ - વિદાયની વેળા અને પાંજરાનો ભય)
