ભાગ ૨: શિવનો પ્રસાદ અને દૂધનો ભાગીદાર
“જનની જણ તો ભક્ત જણ, કાં દાતા કાં શૂર,*
નહીંતર રહેજે વાંઝણી, મત ગુમાવીશ નૂર!
પણ સોરઠની આ નાર જુઓ, હૈયામાં છે હામ,*
સાવજને પણ સાચવે, જેનું ‘મા’ છે નામ !”
સમય: પરોઢિયાના ૪ વાગ્યા (વહેલી સવાર)
સ્થળ: કાનજીનો નેસડો (ગીરનું જંગલ)
પૂર્વ દિશાના આકાશમાં હજી સૂરજ દાદાની સવારી આવવાની વાર હતી, ત્યાં તો ગીરના નેસડામાં જીવન ધબકવા માંડ્યું હતું. પહાડોની પાછળથી આછું અજવાળું ડોકિયાં કરતું હતું અને પક્ષીઓના કલરવ પહેલાં અહીં વલોણાંના અવાજ શરૂ થઈ ગયા હતા.
ધમ... ધમ... ધમ...
કાનજીના કાચા માટીના ખોરડામાં એક ખૂણે ઘીનો દીવો ટમટમતો હતો. તેની જનેતા, સંતોકબા, વહેલી સવારે જાગીને છાશ વલોવતા હતા. ભેંસના દૂધની મલાઈદાર છાશ માટીના મોટા ગોળામાં ઘુમરાતી હતી.
ચૂલા પર માટીની તાવડીમાં જુવાર અને બાજરાના ‘રોટલા’ શેકાતા હતા. ચૂલાના અંગારા પર શેકાયેલા ગરમાગરમ રોટલા અને માખણની સુગંધ, નેસડાની તાજગી ભરી હવા અને ત્યાંના વાતાવરણની સુવાસ – આ ત્રણેય ભેગી થઈને જે વાતાવરણ બનાવતા હતા, તે સ્વર્ગ કરતા પણ સુંદર હતું. આ હતું માલધારીનું સાચું ‘શિરામણ’ (સવારનો નાસ્તો).
પણ આજે કાનજીને ભૂખ નહોતી લાગી. તે ઘરના અંધારા ખૂણામાં, કોથળાઓની પાછળ પોતાની જૂની ગોદડીમાં લપાઈને સૂતો હતો. પણ તેની આંખમાં ઊંઘ નહોતી. તેની ગોદડીની અંદર એક નાનકડું, ગરમ અને રુંવાટીદાર રહસ્ય સળવળતું હતું.
પેલું સાવજનું બચ્ચું (કેસરી) હવે જાગી ગયું હતું. ભૂખ તેના પેટમાં પણ બળતરા કરતી હતી. તે કાનજીના પેટમાં માથું મારી રહ્યું હતું અને કાનજીના મેલા પહેરણને ચૂસવાની કોશિશ કરતું હતું. તેનું નાનકડું મોઢું દૂધ શોધતું હતું.
“ખમ ખા... હમણાં દૂધ લાવું હો... અવાજ ના કરતો...” કાનજીએ ધીમેથી બચ્ચાના મોઢા પર હાથ મૂક્યો. તેના હૃદયમાં ફાળ હતી. જો બચ્ચું અવાજ કરી દેશે અને સંતોકબા સાંભળી જશે તો?
ત્યાં જ સંતોકબાનો અવાજ આવ્યો, જાણે ગીરનો સાવજ ડણક્યો હોય!
“એલ્યા કાનિયા! ઉઠ હવે મુવા! સવારના પહોરમાં કેટલું ઊંઘવું છે? તારા બાપને ઉધરસ ચડી છે, પાણી તો આપ! ને આ ભેંસું દોહવા બેસવું છે, વાછરું છોડવા આય.”
કાનજીના પેટમાં તેલ રેડાયું. તેણે બચ્ચાને ગોદડી નીચે બરાબર ઢાંક્યું.
“આ આવ્યો બા! આ આવ્યો!”
સંતોકબા હાથમાં મોટું પિત્તળનું વાસણ (દોણી) લઈને ભેંસ પાસે બેઠા હતા. કાનજીએ જઈને વાછરડાને છોડ્યું. વાછરડું ધાવી રહ્યું, પછી સંતોકબાએ દૂધ દોહવાનું શરૂ કર્યું. ચરર... ચરર... દૂધની જાડી ધાર વાસણમાં પડવા લાગી. ફીણવાળું, ગરમાગરમ તાજું દૂધ.
એ દૂધની સુગંધ હવામાં ભળી અને સીધી પેલા ખૂણામાં છુપાયેલા કેસરીના નાક સુધી પહોંચી. સાવજ હોય કે માણસ, ભૂખની ભાષા તો એક જ હોય છે.
અચાનક, અંદરથી એક અવાજ આવ્યો.
મ્યાઉં... ઘુરરર...
સંતોકબાનો હાથ થંભી ગયો. ભેંસ પણ ભડકી અને પગ પછાડ્યો. ગીરના માણસ અને ગીરના ઢોર – બંને સાવજની ગંધ અને અવાજ પળવારમાં ઓળખી જાય.
“કાનિયા!” સંતોકબાની આંખો પહોળી થઈ ગઈ. તેમણે કાનજી સામે જોયું. “આ શેનો અવાજ છે? ઘરમાં કોઈ જનાવર ઘૂસ્યું છે?”
કાનજીનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો. “ના... ના બા! ઈ તો... ઈ તો બિલાડી હશે!”
“બિલાડીના અવાજ હું ઓળખું છું, અને ડુંગરના રાજાના પણ ઓળખું છું. તું મારાથી કંઈક સંતાડે છે?” સંતોકબા ઉભા થયા. હાથમાં ભેંસ હાંકવાની લાકડી (ડાંગ) લીધી. તેમનું રૂપ રણચંડી જેવું હતું.
તે ઓરડા તરફ દોડ્યા. કાનજી આડો ફર્યો.
“ના બા! અંદર ના જા! મારા સમ છે તને!”
“ખસી જા!” સંતોકબાએ કાનજીને હડસેલી દીધો અને ખૂણામાં પડેલી ગોદડી એક ઝાટકે ખેંચી લીધી.
દ્રશ્ય જોઈને સંતોકબાના હાથમાંથી ડાંગ પડી ગઈ. તેમના મોઢામાંથી ચીસ નીકળી ગઈ.
“હે મેલડી મા!”
ત્યાં ગોદડીની નીચે, એક નાનકડું, રુંવાટીદાર, સોનેરી સિંહનું બચ્ચું બેઠું હતું. તે થથરતું હતું. તેની નાની આંખો ભૂખથી અંદર ઉતરી ગઈ હતી. સંતોકબાને જોઈને તે ડર્યું નહીં, પણ એક દયામણું મોઢું કરીને જોઈ રહ્યું, જાણે કહેતું હોય – “મા, ભૂખ લાગી છે.”
“એલ્યા કાનિયા! તારું મગજ ફરી ગયું છે?” સંતોકબા રાડ પાડી ઉઠ્યા. “તું કાળને ઘરમાં લાવ્યો છે? આ સાવજનું બચ્ચું છે! હમણાં આની મા શોધતી શોધતી આવશે અને આપણા આખા નેસડાને, આપણી ભેંસુંને અને તારા માંદા બાપને... બધાને પતાવી દેશે! ફેંકી આવ આને બહાર!”
કાનજી દોડીને કેસરીની આડો ઉભો રહી ગયો. તે રડવા લાગ્યો. આંસુ અને નાક ભેગા થઈ ગયા.
“ના બા! એની મા નથી આવવાની. એ મરી ગઈ છે. કાલે રાતે મેં જોઈ. આ સાવ એકલું છે બા! જો હું આને બહાર મૂકીશ તો નર સાવજ આને મારી નાખશે. આને રહેવા દે ને બા! આ મારો ભાઈબંધ છે! મેં ભોળાનાથના સોગંદ ખાધા છે આને સાચવવાના!”
સંતોકબાએ કાનજીની આંખમાં જોયું. પછી પેલા બચ્ચાની આંખમાં જોયું.
બંનેની આંખો સરખી હતી – ભૂખી, ડરેલી અને માસૂમ.
સંતોકબાનું કઠણ કાળજું પીગળ્યું. ગીરની સ્ત્રી ભલે બહારથી કઠણ હોય, પણ અંદરથી તો ‘મા’ હોય છે. સિંહ હોય કે માણસ, બાળક જ્યારે ભૂખ્યું હોય ત્યારે જાત નથી જોવાતી.
“ભૂખ્યું છે...” સંતોકબા બબડ્યા. તેમનો ગુસ્સો ઓગળી ગયો.
તે રસોડામાં ગયા. ચૂલા પરથી ગરમ દૂધની તપેલી ઉતારી. એક માટીના શકબલા (વાટકા) માં દૂધ કાઢ્યું. પોતાની આંગળી બોળીને જોયું કે દૂધ વધારે ગરમ તો નથી ને. ઠંડુ કરવા ફૂંક મારી.
પછી તે ધીમે ધીમે પેલા બચ્ચા પાસે બેઠા.
“લે... પી લે મૂવા! તારા નસીબમાં આ માલધારીનું દૂધ લખ્યું હશે!” સંતોકબાએ વાટકો ધર્યો.
બચ્ચું પહેલાં ડર્યું, પણ દૂધની સુગંધે તેને ખેંચ્યું. તે ધીમેથી આગળ આવ્યું અને લપ-લપ કરતું દૂધ પીવા લાગ્યું. દૂધ પીતા પીતા તેના નાક પર અને મૂછો પર દૂધના સફેદ ફીણ બાઝી ગયા.
કાનજી આંસુ લૂછતો લૂછતો હસ્યો. સંતોકબા પણ મલક્યા. તેમણે ડરતા ડરતા, પણ મમતાથી બચ્ચાના માથે હાથ ફેરવ્યો. રુંવાટીનો સ્પર્શ નરમ હતો.
“જો કાનિયા,” સંતોકબાએ ગંભીર અવાજે ચેતવણી આપી, “આ વાત આપણા ઘરના ઉંબરાની બહાર ન જવી જોઈએ. જો નેસડામાં ખબર પડી કે આપણે સાવજ પાળ્યો છે, તો લોકો આપણને ગામ બહાર કાઢી મૂકશે. આ દૂધનો ભાગીદાર છે, પણ છૂપો ભાગીદાર.”
કાનજીએ કેસરીને ગળે લગાડ્યો. “હા બા, કોઈને ખબર નહીં પડે.”
સંતોકબાએ ચૂલા પરથી ગરમાગરમ રોટલો લીધો, તેના પર માખણનો લોંદો મૂક્યો અને ગોળની કાંકરી મૂકી.
“લે, હવે તું પણ શિરાવી લે. આખી રાતનો ઉજાગરો છે.”
પણ કાનજીએ રોટલો મોઢામાં ન મૂક્યો. તે ઉભો થયો. તેણે એક નાનકડા વાટકામાં દૂધ લીધું અને બીજા હાથમાં રોટલો.
“ક્યાં જાય છે?” સંતોકબાએ પૂછ્યું.
“બા, મેં આ બચ્ચાને બચાવ્યો ત્યારે મહાદેવને વચન આપ્યું હતું. આ પહેલો કોળિયો અને પહેલું દૂધ હું શિવલિંગને ધરાવીશ. આ કેસરી શિવનો પ્રસાદ છે.”
કાનજી પાછલા રસ્તેથી નીકળ્યો. કેસરી પણ, જેનું પેટ ભરાઈ ગયું હતું, તે કાનજીની પાછળ પાછળ લથડતા પગે ચાલ્યો.
નદી કાંઠે આવેલા પેલા સ્વયંભૂ શિવલિંગ પાસે કાનજી પહોંચ્યો. તેણે શિવલિંગ પર દૂધ ચડાવ્યું અને રોટલો ત્યાં મૂક્યો.
“હે ભોળાનાથ! આ તારો જ અંશ છે. તું જ આનું રક્ષણ કરજે.”
ત્યાં જ, કેસરી ધીમેથી આગળ આવ્યો. તેણે શિવલિંગ પર ચડાવેલું દૂધ ચાટ્યું.
જાણે સાક્ષાત જગદંબાના વાહન (સિંહ) એ પ્રસાદ સ્વીકાર્યો હોય.
કાનજી અને કેસરી – બે ભિન્ન જીવો, એક જ ઈશ્વરના સાક્ષીએ એક થઈ ગયા હતા.
પણ તેઓ જાણતા નહોતા કે નેસડાની બીજી બાજુ, એક ઝેરીલી નજર તેમના પર મંડાયેલી હતી.
મંગલ.
મંગલ સવારે વહેલો ઉઠીને દાતણ કરતો હતો. તેણે કાનજીના વાડાની પાછળથી કાનજીને કંઈક લઈને જતો જોયો હતો. અને તેની પાછળ એક નાનકડા જાનવરને ચાલતું જોયું હતું.
“કાનિયો આટલી સવારે કોની પાછળ જાય છે?” મંગલની આંખો ઝીણી થઈ. “અને ઈ ગલુડિયું કોનું છે? ચાલ તો જરા સાવજ જેવી લાગે છે!”
મંગલના મગજમાં શંકાનો કીડો સળવળ્યો. તે ધીમેથી, ચોર પગલે કાનજીની પાછળ જવા નીકળ્યો.
નેસડામાં એક પવિત્ર સંબંધ બંધાયો હતો, પણ સાથે સાથે એક પાપી નજર પણ જાગી હતી. કાનજીએ ભલે શિવને પ્રસાદ ધર્યો હોય, પણ હવે તેની કસોટીનો સમય શરૂ થવાનો હતો.
(ક્રમશ: ભાગ-૩ માં જુઓ – લોહીનો રંગ અને શિકારીની નજર)
