ભાગ ૮: અભિમાનનો પડકાર
સમય: સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૦ (રેસની જાહેરાત)
સ્થળ: સાણથલી ગામનો ચોરો
સાણથલી ગામના પાદરે સવારનો તડકો પથરાઈ ગયો હતો, પણ આજે લોકોના ચહેરા પર એક અલગ જ ઉત્તેજના હતી. ગામના ચોરે પંચાયત ભરાઈ હતી અને વચ્ચે એક ઢોલી જોર-જોરથી દાંડી પીટતો હતો.
"સાંભળો... સાંભળો... સાંભળો! આવતી પૂનમે, જસદણના મેદાનમાં 'સૌરાષ્ટ્ર અશ્વ-દોડ' નું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે! જે કોઈ માઈનો લાલ પોતાનો ઘોડો દોડાવવા માંગતો હોય, તે નામ લખાવી જાય! આ વખતે ઈનામ નાનું-સૂનું નથી... વિજેતાને મળશે રોકડા એક લાખ રૂપિયા અને ચાંદીની ટ્રોફી!"
એક લાખ રૂપિયા!
આ શબ્દો સાંભળતા જ ભીડમાં સોપો પડી ગયો. વર્ષ ૨૦૦૦માં એક લાખ એટલે રાજાશાહી રકમ! આ રકમથી દેવાયતનું ગીરવી મુકેલું ખેતર, માના દાગીના અને માથે થયેલું બધું દેવું ચૂકવાઈ જાય તેમ હતું. અને ઉપરથી જિંદગી ફરીથી પાટે ચડી જાય.
ભીડની વચ્ચે એક કાળી બુલેટ આવીને ઉભી રહી. બુલેટ પર વિક્રમસંગ બેઠા હતા. છેલ્લા એક વર્ષમાં વિક્રમસંગનું વર્ચસ્વ વધી ગયું હતું. દેવાયતના પતન પછી હવે પંચાળના રસ્તાઓ પર વિક્રમસંગનું રાજ હતું.
વિક્રમસંગે કાળા ચશ્મા ઉતાર્યા અને મુખી મેરુભા સામે જોઈને હસ્યા. "મુખીબાપા! નામ લખી લ્યો મારું. અને હા, ટ્રોફી પર અત્યારથી મારું નામ કોતરાવી નાખજો, કારણ કે આ પંચાળમાં બીજા કોઈમાં તો દમ છે નહીં."
ગામલોકો ચૂપ રહ્યા. વિક્રમસંગનું અભિમાન બધાને કઠતું હતું, પણ તેની સામે બોલવાની કોઈની હિંમત નહોતી.
ત્યાં જ ભીડ ચીરાઈ અને એક ચરર... ચરર... અવાજ આવ્યો.
બધાની નજરો ત્યાં મંડાઈ ગઈ. રૂપા વ્હીલચેરને ધક્કો મારતી હતી અને તેમાં દેવાયત બેઠો હતો. તેની બાજુમાં ૧૨ વર્ષનો ટીનો ઉભો હતો, જેના હાથમાં કાળા ભમ્મર 'સારંગ' ની લગામ હતી.
સારંગને જોઈને લોકો થોડા પાછા ખસી ગયા. સારંગ શાંત હતો, પણ તેની આંખોમાં અંગારા તો હજીયે હતા.
દેવાયતનો અવાજ ગુંજ્યો, "એક નામ અમારું પણ લખી લેજો."
આખું ગામ સ્તબ્ધ થઈ ગયું. વિક્રમસંગ જોરથી હસી પડ્યો. તેનું હાસ્ય દેવાયતના કાનમાં કીડાની જેમ સળવળ્યું.
"કોનું નામ? તારું?" વિક્રમસંગે મજાક ઉડાવી. "દેવાયત, તું ભૂલી ગયો લાગે છે કે આ અશ્વ-દોડ છે, વ્હીલચેર-દોડ નથી! તારા પગ તો છે નહીં, તો શું તારી પત્ની તને રેસમાં ધક્કો મારશે?"
ટોળામાંથી થોડા લોકો હસ્યા. રૂપાની આંખમાં આંસુ આવી ગયા, પણ દેવાયતની નજર જરાય નીચી ન થઈ.
"વિક્રમભાઈ," દેવાયતે શાંત અવાજે કહ્યું, "પગ ભાંગ્યા છે, પણ પંચાળનું પાણી નથી સુકાયું. હું નહીં દોડું, મારો ઘોડો દોડશે."
વિક્રમસંગે સારંગ સામે જોયું. "આ? આ પાગલ જાનવર? જેને કસાઈ પણ લેવા તૈયાર નહોતો? અને આને દોડાવશે કોણ? આ લીંટિયાળો છોકરો?" તેણે ટીના સામે આંગળી ચીંધી.
ટીનો ડરીને દેવાયતની વ્હીલચેર પાછળ સંતાઈ ગયો. ટીનાના ડરને જોઈને વિક્રમસંગનો અહંકાર સાતમા આસમાને પહોંચ્યો.
તે બુલેટ પરથી નીચે ઉતર્યો અને દેવાયતની નજીક આવ્યો. તેણે ઝૂકીને દેવાયતની આંખમાં આંખ નાખી.
"દેવાયત, માની જા. આ એક લાખના સપના જોવાનું મૂકી દે. આ રેસ છે, મજાક નથી. અહીં ઘોડાના હાડકાં તૂટે છે. તારા આ મરેલા ઘોડાને અને આ બકરી જેવા છોકરાને લઈને ઘરે જા અને રોટલા ખા."
દેવાયતે ટીનાનો હાથ પકડીને તેને આગળ કર્યો. "ટીના, આની આંખમાં જો."
ટીનો ધ્રૂજતો હતો.
"જો ટીના... ડરવાનું નથી. આ લોકો આપણને કચડવા માંગે છે. પણ આપણે કાદવ નથી, આપણે બીજ છીએ. જેટલા દબાવશે, એટલા ઉગશું."
પછી દેવાયતે વિક્રમસંગ સામે જોયું. "વિક્રમભાઈ, લખી લ્યો નામ. અને હા, ટ્રોફી પર નામ કોતરાવવાની ઉતાવળ ના કરતા. કારણ કે આ વખતે રેસ મશીન સાથે નથી, આ વખતે રેસ તોફાન સાથે છે."
વિક્રમસંગે ગુસ્સામાં થૂંક્યું. "ઠીક છે લંગડા! મેદાનમાં મળીશું. જો તારો ઘોડો રેસ પૂરી પણ કરી જાય ને, તો હું મારી મૂછ મુંડાવી નાખીશ."
"અને જો મારો સારંગ જીતી ગયો..." દેવાયતનો અવાજ પહાડ જેવો ભારે હતો, "...તો તમારે આજીવન ઘોડેસવારી છોડવી પડશે."
શરત મંજૂર થઈ.
વિક્રમસંગ બુલેટ પર બેસીને ધૂળ ઉડાડતો જતો રહ્યો. ગામલોકો વિખેરાઈ ગયા, બધા દેવાયતને પાગલ ગણતા હતા. પણ દેવાયતની આંખમાં એક લાખ રૂપિયા નહીં, પણ ખોવાયેલું સન્માન પાછું મેળવવાની ચમક હતી.
"દેવાભાઈ..." ટીનાએ રડમસ અવાજે કહ્યું, "મને બીક લાગે છે. પેલો માણસ બહુ મોટો છે, એનો ઘોડો પણ બહુ મોટો હશે. હું પડી ગયો તો?"
દેવાયતે ટીનાને પોતાની પાસે ખેંચ્યો. તેણે સારંગની પીઠ પર હાથ મૂક્યો.
"ટીના, સાંભળ. દુનિયાને લાગે છે કે આપણે ત્રણ છીએ - એક લંગડો, એક ગાંડો અને એક અનાથ. પણ એમને ખબર નથી કે આપણે ત્રણ નથી, આપણે એક છીએ. આ રેસ આપણે પૈસા માટે નથી જીતવાની, જીવવા માટે જીતવાની છે."
દેવાયતે વ્હીલચેર ફેરવી. "હવે આપણી પાસે ૧૫ દિવસ છે. આ ૧૫ દિવસમાં આપણે રાત-દિવસ એક કરવાના છે. આપણે રેતીમાં પરસેવો નથી પાડવાનો, લોહી રેડવાનું છે."
તે દિવસે દેવાયતની ડેલીમાં મોડી રાત સુધી ફાનસ સળગતું રહ્યું. એક અપંગ ગુરુ તેના નાના શિષ્યને સમજાવતો હતો કે લગામ કેવી રીતે પકડવી, અને પવન સાથે કેવી રીતે વાત કરવી.
યુદ્ધના નગારા વાગી ચૂક્યા હતા. એક તરફ સત્તા અને અભિમાન હતું, અને બીજી તરફ હતું - ઘાયલ સ્વાભિમાન અને એક લાખ રૂપિયાની આશા.
(ક્રમશ: ભાગ-૯ માં જુઓ - અડગ મનનો મુસાફર)
