ઉર્મિલા
ખંડકાવ્ય
લેખિકા
Mansi Desai
Desai Mansi
Shastri
મિથિલાની માટીમાં જન્મી કન્યા,
મૌનથી જેણે શબ્દોને જીતી;
રાજભવનમાં રહી ને પણ,
અંતરથી વૈરાગ્ય પીતી.
સીતા જેવી તેજસ્વી નહીં,
પણ છાંયડી બની રહી નિરંતર;
પ્રકાશે જે દીવો દેખાય સૌને,
અંધારામાં બળે — એ કોણ અવિરત?
લલાટે શાંતિનું ચિહ્ન ધરતી,
નેત્રોમાં નિદ્રા નહોતી;
હસતી હતી, પણ અંદરથી,
કોઈ પીડા કદી કહોતી નહોતી.
શું શબ્દોમાં જ જીવન વસે?
કે મૌનમાં પણ મહિમા છે?
જો બોલ્યા વિના સહન થાય,
તો એ તપ તુચ્છ કેમ માન્યા છે?
લક્ષ્મણ આવ્યો જીવનમાં,
ધર્મ, શૌર્ય, સંયમ સાથે;
પ્રેમ બોલ્યો ઓછા શબ્દે,
પણ વચન ગૂંથ્યા કર્મ સાથે.
ઉર્મિલાએ આંખે જોયું,
વનનો માર્ગ રચાતો જાય;
પ્રશ્ન ઊગ્યો નહોતો હોઠે,
હૃદયે જ સઘળું સમાઈ જાય.
પત્ની પૂછે નહીં — “હું શું?”
એનો ધર્મ મૌનમાં જ રહ્યો;
પતિ ચાલ્યો દેવસેવા પંથે,
પત્નીનો દેવ પતિ બની રહ્યો.
શું પ્રેમ પ્રશ્ન કરે ત્યારે જ સચ્ચો?
કે નિઃશબ્દ સ્વીકારમાં વસે?
જે ત્યાગે પોતાને ભૂલી જાય,
એ પ્રેમ શું નાનો ગણાશે?
અયોધ્યા ગુંજે, શંખનાદ,
પણ ઉર્મિલાનું ઘર સૂનું;
રામ વનમાં, લક્ષ્મણ સાથે,
અહીં દીવો પણ લાગ્યો જૂનું.
ચૌદ વર્ષનું લખાણ નહોતું,
પણ સમયનો શિલાલેખ;
દરેક દિવસ એક તપ બન્યો,
દરેક રાત — મૌન અભિષેક.
સીતાને વન મળ્યું ધરતી સાથે,
ઉર્મિલાને શું મળ્યું?
ઘરઆંગણું, સ્મૃતિઓ,
અને વિરહ — જે કોઈએ ન ગણ્યું.
શું દુઃખ દેખાય તો જ દુઃખ?
અદૃશ્ય વેદના કોને ગણે?
જો આંખ ન ભીંજે, તો શું હૃદય
વેદનાથી અસ્પર્શ રહે?
પ્રથમ રાત્રિ, દીવો બળે,
પણ સુહાગ સૂતો નથી;
શૈયા પર સ્મૃતિઓ બેઠી,
નિદ્રા નજીક આવતી નથી.
લક્ષ્મણનું નામ જાપ બન્યું,
શ્વાસે શ્વાસે એ જ વસે;
એક પત્ની — પણ વિના પતિ,
એ અવસ્થા કોણ સમજશે?
તેણે રડવાનું પણ ત્યાગ્યું,
કારણ રડવું સ્વાર્થ લાગ્યું;
જો પતિ વનમાં જાગે છે,
તો પત્ની સૂઈ — એ પાપ લાગ્યું.
શું સ્ત્રીને દુઃખનો અધિકાર
પતિની પરિસ્થિતિથી નક્કી થાય?
જો એ સહે — તો એની સહનશીલતા
ઇતિહાસમાં કેમ ખોવાઈ જાય?
વનમાં વૃક્ષો, નદી, મૃગ,
અહીં સ્મૃતિઓ અને સંયમ;
ત્યાં પાંદડાં ઝરે ઋતુએ,
અહીં સ્વપ્નો ઝરે નિશ્ચલ.
ઉર્મિલાનું વન દેખાતું નહીં,
પણ વધારે વિકરાળ;
કારણ ત્યાં કોઈ રામ નથી,
ને કોઈ લક્ષ્મણનો સાથ નથી હાલ.
તેણે વ્રત લીધું — ફરિયાદ નહીં,
કોઈ પ્રશ્ન નહીં, કોઈ આંસુ નહીં;
આંતરિક યજ્ઞ પ્રજ્વલિત રહ્યો,
પણ અગ્નિ દેખાય એવું નહીં.
શું અગ્નિ દેખાય ત્યારે જ યજ્ઞ?
કે અંદર બળે એ પણ પવિત્ર?
જો ન દેખાય તો શું તપ,
દેવીસમાન હોવા છતાં અયોગ્ય?
નિદ્રા દેવી પણ વંદન કરે,
એવી નિદ્રાવિહોણી નારી;
જાગી રહી ચૌદ વર્ષ,
પ્રેમની રક્ષા માટે સતત તૈયારી.
લક્ષ્મણ રામની છાયા બન્યો,
ઉર્મિલા લક્ષ્મણની આત્મા;
શરીર અલગ, શ્વાસ જોડાયેલા,
એવો સંબંધ ક્યાંય ન જોયા.
તેણે પતિ માટે શક્તિ સંચયી,
જેથી વનમાં ટકી શકે;
એક સ્ત્રી — પણ યુગોનો આધાર,
એવી શક્તિ કોણ નમન કરે?
શું તપ માત્ર વનમાં જ થાય?
કે ઘરના ચૂલા પાસે પણ?
જો સ્ત્રી સહે અને સૃષ્ટિ ચાલે,
તો એ તપ કેમ ન ગણાય સત્ય?
સ્ત્રી એટલે ફક્ત સહચર નહીં,
સ્ત્રી એટલે સંસ્કારની ધરી;
જે પોતે તૂટી ને પણ,
પરિવારને રાખે ખરી.
ઉર્મિલા કોઈ યુદ્ધ લડી નહીં,
પણ યુદ્ધ અટકાવ્યાં ઘણાં;
જો એ તૂટી હોત,
તો લક્ષ્મણનું શૌર્ય ટકતુ કેમ?
સ્ત્રીનું બળ તલવારમાં નહીં,
પણ સ્થિરતામાં વસે;
જ્યાં પુરુષ લડે બહારથી,
ત્યાં સ્ત્રી અંદરથી જીવે.
શું શક્તિનો અર્થ માત્ર આક્રમણ?
કે સહન પણ શક્તિ છે?
જો સહન ન હોત,
તો ધર્મની ધરા ટકતી ક્યાં છે?
રામ પરત આવ્યા, વિજય સાથે,
અયોધ્યા ફરી ગુંજી;
દીવો, ધ્વજ, આનંદ બધે,
પણ ઉર્મિલા ચૂપ રહી.
લક્ષ્મણ સામે આવ્યો ત્યારે,
શબ્દો ફરી ઓછા રહ્યા;
ચૌદ વર્ષ જે બોલાયા નહીં,
એ પ્રેમ નજરમાં સમાયા.
ન કોઈ ફરિયાદ, ન કોઈ ગણતરી,
ન “મેં આ સહન કર્યું”;
સ્ત્રી જે સહન ગણે નહીં,
એ જ સાચી સ્ત્રી — એણે બતાવ્યું.
શું વિજય પછી ગણતરી કરવી
એ ત્યાગને નાનું કરે?
જે પૂછ્યા વિના આપી દે,
એ જ મહાન કેમ ન ઠરે?
ઇતિહાસ લખાયો રામથી,
લક્ષ્મણ, સીતાથી ભરાયો;
ઉર્મિલાનું નામ પાનાંએ,
માત્ર સંકેતમાં રહ્યો.
પણ જે આધાર હોય પાયાનો,
એ નામે લખાતો નથી;
ઘર ટકાવે જે સ્ત્રી,
એ કથામાં આવતી નથી.
જો ઇતિહાસે ન લખ્યું,
તો શું એ ત્યાગ ખોટો?
કે ઇતિહાસની આંખ જ
સ્ત્રીના મૌનથી અંધ બની ગોઠો?
ધર્મ એટલે માત્ર વ્રત નહીં,
ધર્મ એટલે જવાબદારી;
જે પોતાનું સુખ બલિ ચઢાવે,
એ જ સાચી અધિકારી.
ઉર્મિલાએ ધર્મ જીવ્યો,
ગ્રંથ વિના, શ્લોક વિના;
એનું જીવન જ શાસ્ત્ર બન્યું,
પણ વિદ્વાનોએ વાંચ્યું નહીં.
જો ધર્મ જીવનમાં ન ઉતરે,
તો ગ્રંથો ખાલી શબ્દ;
અને જો જીવન ધર્મ બની જાય,
તો મૌન પણ બને શાસ્ત્ર.
યુગો! હે સમાજ! હે ધર્મ!
એક પ્રશ્ન છે આજે પણ —
જો ઉર્મિલા ન હોત,
તો લક્ષ્મણ લક્ષ્મણ રહેત શું?
જો સ્ત્રી ન સહે,
તો પુરુષ શૂરવીર બને?
જો સ્ત્રી ચૂપ ન રહે,
તો ઇતિહાસ ટકી શકે?
#ખંડકાવ્ય
#ખંડકાવ્યભાગ3
#ગુજરાતીકાવ્ય #અનેરી
#ગુજરાતીસાહિત્ય
#ગુજરાતીભાષા #ગુજરાતીવાર્તા
#mansiદેસાઈશાસ્ત્રીનીકાવ્યો
#શિવા #શિવાખંડકાવ્ય
#ઉર્મિલાખંડકાવ્ય
