પ્રસ્તાવના: પાનેતર - હેત, હૈયું અને હાલારની અસ્મિતા
સૌરાષ્ટ્રની ધરતી એટલે શૌર્ય, સમર્પણ અને સાહિત્યની ભીની માટી. આ માટીમાં જન્મેલી સંસ્કૃતિના અનેક રંગો છે, પણ એમાં સૌથી વધુ ઘેરો અને પવિત્ર રંગ જો કોઈ હોય, તો તે છે 'પાનેતર'. પાનેતર એ માત્ર રેશમ કે કોટનના તાણાવાણા નથી, પણ એ એક દીકરીના માવતરના હેત અને સાસરીના ઉંબરા વચ્ચેનો સેતુ છે. આ પુસ્તક ‘પાનેતર: ૧૪ અનોખી વાતો’ એ જ સેતુ પર ચાલીને વાચકને સૌરાષ્ટ્રના અસલ ગામડાના હૃદય સુધી લઈ જવાનો એક નમ્ર પ્રયાસ છે.
જ્યારે ગામડાના પાદરે પીપળાના પાન મર્મર અવાજ કરતા હોય, ત્યારે કોઈ ઓસરીમાં બેસીને મા દીકરીના પાનેતરમાં ટાંકા લેતી હોય છે. એ દરેક ટાંકાની સાથે એક આશીર્વાદ વણાયેલો હોય છે. આ વાર્તાસંગ્રહમાં અમે એવા જ ૧૪ પ્રસંગોને કંડાર્યા છે જે ગુજરાતની લોકજીવનની ધબકતી તસવીર રજૂ કરે છે. અહીં સોરઠની સોડમ છે, ગોહિલવાડની ગરિમા છે, અને ઝાલાવાડની ઝાંખી છે.
સૌરાષ્ટ્રની બોલી એ આ પુસ્તકનો આત્મા છે. જેવી રીતે પાનેતરનો સફેદ રંગ શુદ્ધતા બતાવે છે અને લાલ રંગ સૌભાગ્ય, તેવી જ રીતે આ વાર્તાઓમાં વપરાયેલા તળપદી શબ્દો—જેમ કે 'ખમાં', 'આપો', 'ગરાસ', 'સીમાડો'—ગુજરાતી સાહિત્યની ધન્યતા પ્રગટ કરે છે. આજનો યુગ ભલે ડિજિટલ બન્યો હોય, પણ જ્યારે માણસ થાકે છે ત્યારે તેને એ જ જૂના વડલાની છાયા અને માના પાલવની ઓથ યાદ આવે છે. આ વાર્તાઓ એ જ ઓથ પૂરી પાડશે.
પુસ્તકની પ્રથમ વાર્તા ‘કસુંબલ રંગનું વચન’ થી લઈને અંતિમ વાર્તા ‘વડલાની છાયામાં વિદાય’ સુધીની મુસાફરીમાં વાચક ક્યારેક રડશે, ક્યારેક ગર્વથી છાતી ફુલાવશે, તો ક્યારેક ગામડાની નિર્દોષતા જોઈને મરક મરક હસશે. દીકરી જ્યારે પાનેતર ઓઢીને ઉંબરો ઓળંગે છે, ત્યારે એ માત્ર ઘર નથી છોડતી, પણ એક આખી સંસ્કૃતિને બીજા ઘરે રોપવા જાય છે. આ બલિદાન અને આ ભાવને અમે અહીં શબ્દોમાં પરોવ્યો છે.
ગામડાના એ રીત-રિવાજો, જ્યાં આખું ગામ એક પરિવાર બનીને રહેતું, જ્યાં મોસાળું કરવામાં મામો પોતાનું સર્વસ્વ હોમી દેતો, અને જ્યાં વીરો પોતાની બેનીના પાનેતરની લાજ રાખવા માટે સીમાડે લડી લેતો—આ બધું જ હવે ઈતિહાસના પાને દટાતું જાય છે. આ પુસ્તકનો ઉદ્દેશ્ય એ જ વારસાને ફરીથી જીવંત કરવાનો છે. નવી પેઢી જે કદાચ પાનેતરના મહત્વથી અજાણ છે, તેમને ખબર પડે કે આ વસ્ત્ર પાછળ પિતાના કેટલા પરસેવાનાં ટીપાં અને માતાની કેટલી પ્રાર્થનાઓ છુપાયેલી હોય છે.
ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગ્રામીણ વાર્તાઓનો એક સુવર્ણકાળ રહ્યો છે. ઝવેરચંદ મેઘાણીથી લઈને પન્નાલાલ પટેલ સુધીના મહારથીઓએ આપણને માટીની સુગંધ આપી છે. આ ૧૪ વાર્તાઓ એ જ પરંપરાને આગળ ધપાવવાનો એક નાનકડો અંજલિ-અર્ધ્ય છે. આમાં માત્ર વાર્તા નથી, પણ સૌરાષ્ટ્રના ખમીરની વાત છે. અહીં પાનેતર એ સ્ત્રીના સન્માનનું પ્રતીક છે, એની મર્યાદાનું ઘરેણું છે અને એના અસ્તિત્વની ઓળખ છે.
અંતે, આ પુસ્તક એ દરેક પિતાને અર્પણ છે જેણે પોતાની લાડકીને પાનેતર ઓઢાડીને સુખી સંસારના આશીર્વાદ આપ્યા છે, અને એ દરેક દીકરીને અર્પણ છે જેણે પાનેતરની લાજ રાખીને બે કુળને ઉજાળ્યા છે. આ વાર્તાઓ વાંચતા વાંચતા જો તમારી આંખના ખૂણા ભીના થાય અથવા તમારા હોઠ પર ગામડાની સ્મૃતિનું સ્મિત આવે, તો સમજજો કે આ પાનેતરના તાર સફળ થયા છે.
આવો, સાહિત્યના આ ચોરા પર બેસીએ અને સૌરાષ્ટ્રની અસ્સલ સંસ્કૃતિના રંગે રંગાઈએ.
સૌરાષ્ટ્રના એ સમયની યાદ આવશે જ્યારે સંબંધો કાચા સૂતરના તાંતણે નહીં, પણ પાનેતરના પાકા રંગે બંધાયેલા હતા. આજની ભાગદોડ ભરેલી જિંદગીમાં આપણે ક્યાંક એ ‘ડેલીએ બેસવાના’ લ્હાવા અને ‘ચોરાની પંચાત’ના નિર્દોષ આનંદને ભૂલી ગયા છીએ. આ ૧૪ વાર્તાઓ એ જ ભૂલાતી જતી સંસ્કૃતિનો સાદ છે. અહીં જે પાનેતરની વાત છે, એ માત્ર લગ્નમંડપ પૂરતું સીમિત નથી; એમાં તો સમાજની મર્યાદા, લોકજીવનની રૂઢિઓ અને સૌરાષ્ટ્રના ખમીરવંતા માણસોના હૈયાના ધબકારા છે.
ગામડાના પાદરે ઉભેલા એ જુના પાળિયાઓ પણ જાણે આ પાનેતરની સાક્ષી પૂરતા હોય એવું આ વાર્તાઓ વાંચતા લાગશે. સ્ત્રીના ત્યાગ અને સમર્પણની પરાકાષ્ઠા એટલે પાનેતર. જ્યારે દીકરી પોતાની માતૃભૂમિ અને શૈશવની ગલીઓ છોડીને અજાણ્યા ઉંબરે ડગ માંડે છે, ત્યારે આ પાનેતર જ એને હિંમત આપે છે. અમે આ સંગ્રહમાં અસલ કાઠિયાવાડી બોલીના એવા વળાંકો મૂક્યા છે કે વાંચતી વખતે તમને તમારા વડવાઓનો અવાજ સંભળાશે. ગરાસણીના ગર્વથી લઈને એક સામાન્ય ખેડૂતની દીકરીની સાદગી સુધીના તમામ પાસાઓને અહીં ન્યાય આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.
આ લખાણ ગુજરાતી સાહિત્યના આંગણે એક એવો દીવો પ્રગટાવશે જેની જ્યોતમાં આપણી આવનારી પેઢી પોતાની સંસ્કૃતિનું તેજ જોઈ શકશે. આ માત્ર એક પુસ્તક નથી, પણ સૌરાષ્ટ્રની અસ્મિતાને સાચવી રાખતી એક ‘પટારી’ છે, જેમાં હેત, હૈયું અને હાલારના ગૌરવશાળી ઈતિહાસના મોતી પરોવેલા છે.
લેખિકા
Mansi Desai
Desai Mansi
Shastfi
#પાનેતર
#MansiDesaiShastriNiVartao
#માનસીદેસાઈશાસ્ત્રીનીવાર્તાઓ
#Aneri
#SuspensethrillerStory
#Booklover
#Storylover
#Viralstory
