🪐🪔 પ્રકરણ ૮૮: આશાપુરા માના ધામમાં મંગળનું રહસ્ય, રાહુલની કચ્છ સફર અને કાર્તિક અય્યરનો સ્પેસ સંવાદ!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"જ્યાં ભક્તિ અને વિજ્ઞાન એકબીજાના હાથ પકડે, ત્યાં ચમત્કાર જન્મ લે છે! જે ધરતી પર લાખો શ્રદ્ધાળુઓ શીશ ઝૂકાવવા જાય છે, એ જ કચ્છની માટીમાંથી જો લાલ ગ્રહના રહસ્યો ઊકલતા હોય, તો સમજવું કે પ્રકૃતિ અને પરમાત્માની લીલા અપરંપાર છે!"
દિવાળીના આગમનની હળવી ગુલાબી ઠંડી વચ્ચે આનંદનગર સોસાયટીના સેન્ટ્રલ ગાર્ડનમાં લીમડાના ઓટલે વડીલોની બેઠક જામી હતી.
માણેક લાલ, રૂસ્તમ દારૂવાલા, કેશવ ભટ્ટ, મદન લાલ શર્મા, અવધેશ શર્મા અને મનોહર જોશી મગનકાકાની આદુવાળી કટીંગ ચાની ચુસ્કીઓ લઈ રહ્યા હતા.
ત્યાં જ ઈસરો (ISRO) ના સિનિયર સાયન્ટિસ્ટ કાર્તિક અય્યર હાથમાં આજનું અખબાર લઈને ઝડપી પગલે ઓટલા તરફ આવ્યા. તેમની સાથે રાહુલ અગ્રવાલ પણ હતા.
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં ખડખડાટ હસીને કહ્યું, "પરવરદિગાર! કાર્તિકભાઈ, આજે સવાર-સવારમાં તમારા ચહેરા પર કોઈ નવું રોકેટ છોડ્યું હોય એવો ઉત્સાહ કેમ છે બાવા? અને રાહુલિયા, તું પણ આજે વૈજ્ઞાનિક જેવો ગંભીર થઈને કેમ ફરે છે?"
કાર્તિક અય્યરે અખબાર ઓટલા પર પાથરતાં કહ્યું, "રૂસ્તમ અંકલ, માણેકકાકા... આજના ન્યુઝ પેપર નો રિપોર્ટ જુઓ: 'પીઆરએલ અને આઈઆઈટીના ૧૨ વિજ્ઞાનીઓએ ઉકેલ્યું લાલ ગ્રહનું રહસ્ય: નાસાના ‘રોવર’ જેવા જ મંગળના વધુ પુરાવા માતાના મઢમાં મળ્યા!'"
આ સાંભળીને કેશવ ભટ્ટ અને માણેક લાલના કાન સરવા થઈ ગયા.
કેશવ ભટ્ટે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, "કાર્તિક બેટા, કચ્છના આશાપુરા માતાજીના ધામ—માતાના મઢનો લાલ ગ્રહ એટલે કે મંગળ (Mars) સાથે શું સંબંધ? આ તો આસ્થા અને અવકાશનો અનોખો મેળ લાગે છે!"
રાહુલ અગ્રવાલે પોતાની સોલો ટ્રાવેલ ડાયરી ખોલતાં કહ્યું, "કેશવ દાદા, હું હમણાં જ મારી સોલો બાઈક ટ્રીપ દરમિયાન માતાના મઢ અને લખપત તરફ જઈ આવ્યો છું. આપણે બધા કચ્છ જઈએ ત્યારે સામાન્ય રીતે સફેદ રણ કે માંડવીનો દરિયો જોઈને પાછા આવીએ છીએ. પણ માતાના મઢ અને પશ્ચિમ કચ્છની ધરતી ભૌગોલિક રીતે દુનિયાના સૌથી વિશિષ્ટ વિસ્તારોમાંની એક છે."
રાહુલે આસપાસના ઑફબીટ સ્થળોની રોમાંચક માહિતી આપી:
માતાના મઢ: દેશદેવી માં આશાપુરાનું પરમ પવિત્ર ધામ, જ્યાં નવરાત્રિમાં લાખો પદયાત્રીઓ પહોંચે છે. મંદિરની આસપાસની લાલ-પીળી પથરાળ જમીન અને ટેકરીઓ સામાન્ય ધરતી જેવી નથી લાગતી.
લખપતનો કિલ્લો અને ગુરુદ્વારા: સિંધુ નદીના સૂકાઈ ગયેલા પટ પાસે આવેલો નિર્જન પણ ઐતિહાસિક લખપત કિલ્લો, જ્યાં ગુરુ નાનક દેવજી મક્કા જતાં રોકાયા હતા.
નારાયણ સરોવર અને કોટેશ્વર: પવિત્ર સરોવર અને ભારતની સરહદના છેવાડે સમુદ્ર કિનારે બિરાજમાન કોટેશ્વર મહાદેવ.
રાહુલે ઉમેર્યું, "જ્યારે હું માતાના મઢના મંદિર પરિસરથી થોડે દૂર ચાલતો હતો, ત્યારે ત્યાંની માટી અને ચટ્ટાનોનો રંગ એટલો લાલચટક અને અજીબ હતો કે મને લાગ્યું જાણે હું પૃથ્વી પર નહીં પણ કોઈ બીજા જ ગ્રહ પર ઊભો છું! અને આજે કાર્તિકભાઈના સમાચાર સાંભળીને મને સમજાયું કે મારી એ લાગણી સાચી હતી."
સોસાયટીના તમામ સિનિયર સિટિઝન્સ ગોળ કુંડાળું વળીને બેસી ગયા. સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ, પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા, ઓટો-એક્સપર્ટ **રોહન દેશમુખ, તેજસ્વી દેશમુખ, આન્યા અને તોફાની રુદ્ર (ટીનીયો) પણ ત્યાં દોડી આવ્યા.
કાર્તિક અય્યરે સરળ ભાષામાં આ મહાસંશોધન સમજાવ્યું:
"જુઓ વડીલો, અમદાવાદની આપણી ગૌરવશાળી સંસ્થા ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી (PRL) ના પ્લેનેટરી રીમોટ સેન્સિંગ સેક્શન અને IIT ગાંધીનગરના ૧૨ વૈજ્ઞાનિકોની ટીમે આ અદ્ભુત સંશોધન કર્યું છે.
અમેરિકાની સ્પેસ એજન્સી નાસા (NASA) નું 'ક્યુરિયોસિટી રોવર' વર્ષ ૨૦૧૨થી મંગળ ગ્રહના ગેલ ક્રેટર પર ફરીને રોબોટિક લેબોરેટરી તરીકે સંશોધન કરી રહ્યું છે.
મંગળ પર નાસાના ક્યુરિયોસિટી અને ઓપોર્ચ્યુનિટી રોવરને 'જેરોસાઇટ સલ્ફેટ' નામનું ખનિજ મળ્યું હતું, જે સાબિત કરે છે કે અબજો વર્ષ પહેલાં મંગળ પર ખારું અને એસિડિક પાણી વહેતું હતું!
આ ખનિજના ગુણધર્મો અને સ્પેક્ટ્રલ ડેટાને પૃથ્વી પર બેસીને સમજવા માટે શુદ્ધ મોડેલની જરૂર હતી. અને આખી પૃથ્વી પર એ મોડેલ ક્યાં મળ્યું? કચ્છના માતાના મઢ ખાતે આવેલા શ્રી આશાપુરા માતાજીના મુખ્ય મંદિર પરિસરથી માત્ર ૧૭૦ મીટરના અંતરે!"
આ સાંભળીને પત્રકાર તેજસ્વી દેશમુખે પૂછ્યું, "કાર્તિક અંકલ, ત્યાં એવું શું ખાસ મળ્યું છે?"
કાર્તિકે કહ્યું, "ત્યાં મંદિર સામેની ટેકરીઓમાંથી દુર્લભ ખનિજ 'નેટ્રોજેરોસાઇટ' (Natrojarosite) મળી આવ્યું છે! વૈજ્ઞાનિકોએ વિશ્વમાં પ્રથમવાર આ ખનિજના ગુણધર્મોનું સફળ મોડેલિંગ કર્યું છે. આનો અર્થ એ થયો કે ભવિષ્યમાં જ્યારે ભારતનું 'મંગળયાન-૨' કે નાસાના મિશનો લાલ ગ્રહ પર ખનિજો માપશે, ત્યારે એનું ગણિત આપણા કચ્છના માતાના મઢની માટીના આધારે ચકાસાશે! માતાનો મઢ એ વિશ્વ વિજ્ઞાન માટે પૃથ્વી પરની સૌથી મોટી 'માર્શિયન પ્રયોગશાળા' (Martian Laboratory)બની ગયું છે!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ આશ્ચર્યથી માથું હલાવતાં કહ્યું, "પરવરદિગાર! કાર્તિક, એટલે આપણી આશાપુરા માના ચરણોમાં જે માટી છે, એ સીધી મંગળ ગ્રહ સાથે તાર જોડે છે બાવા! આ તો અકલ્પનીય વાત છે."
સાયન્સ સ્ટુડન્ટ આન્યાએ પૂછ્યું, "સર, શું આનાથી એ સાબિત થાય છે કે મંગળ પર જીવન હોઈ શકે?"
કાર્તિક અય્યરે સ્મિત સાથે સમજાવ્યું, "આ ખનિજો પાણીની હાજરી દર્શાવે છે. જ્યાં પાણી હોય ત્યાં સૂક્ષ્મ જીવ હોવાની શક્યતા વધી જાય છે. આ સંશોધનથી મંગળના પ્રાચીન જલીય ઇતિહાસના રહસ્યો ઉકેલવામાં વૈજ્ઞાનિકોને સૌથી મોટી મદદ મળશે."
માણેક લાલે પોતાની લાકડી જમીન પર ટેકવીને સ્નેહાળ સ્વરે કહ્યું:
"કાર્તિક બેટા અને રાહુલ, આજે તમે બંનેએ આનંદનગરના વડીલોની આંખો ખોલી દીધી. આપણા શાસ્ત્રોમાં પૃથ્વીને જગતજનની કહી છે અને મંગળને 'ભૌમ' એટલે કે પૃથ્વીનો પુત્ર કહ્યો છે! વિજ્ઞાન ભલે આજે પુરાવા શોધે, પણ આપણા ઋષિઓએ સદીઓ પહેલાં આ બ્રહ્માંડના સંબંધો પારખી લીધા હતા. જે ધરતી પર ભક્તો શ્રદ્ધાથી નમે છે, એ જ ધરતી વિજ્ઞાનને નવી દિશા આપે છે, આનાથી મોટો ગૌરવનો વિષય બીજો કયો હોઈ શકે?"
નાના રુદ્રે (ટીનીયા) હાથ ઊંચો કરીને કહ્યું, "કાર્તિક અંકલ, દિવાળી વેકેશનમાં આપણે બધા માતાના મઢ જઈએ અને હું ત્યાંથી મંગળ ગ્રહવાળા પથ્થર વીણી લાવીશ!"
આ સાંભળીને આખો ગાર્ડન ખડખડાટ હસી પડ્યો.
પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા અને સેક્રેટરી હિતેશ પટેલે કાર્તિક અય્યર અને રાહુલ અગ્રવાલની પીઠ થાબડી. સોસાયટીમાં એ નક્કી થયું કે દિવાળી પછીના વેકેશનમાં આનંદનગર તરફથી કચ્છ—માતાના મઢ, લખપત અને નારાયણ સરોવરનો એક ખાસ અભ્યાસ-પ્રવાસ ગોઠવવામાં આવશે.
મગનકાકાની ચા અને ગરમ પૌંઆના નાસ્તા સાથે સવારની આ સ્પેસ-ચર્ચા પૂર્ણ થઈ. આનંદનગરના આંગણે આજે ભક્તિના શિખરેથી વિજ્ઞાનના અગાધ આકાશ સુધીની એક અદ્ભુત સફર ખેડાઈ હતી.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"આસ્થા અને વિજ્ઞાન એ પરસ્પર વિરોધી નથી, પણ એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ છે! માણસ જ્યારે મંદિરે જાય છે ત્યારે એ નમ્રતા શીખે છે, અને જ્યારે પ્રયોગશાળામાં જાય છે ત્યારે એ સત્યની શોધ કરે છે. આજે કચ્છના માતાના મઢમાંથી મંગળ ગ્રહના રહસ્યો ઉકેલાયાના સમાચાર સાંભળીને અંતર ગર્વથી ભરાઈ ગયું. જ્યાં સુધી આપણા દેશનો યુવાન રાહુલની જેમ સંસ્કૃતિને ઓળખતો રહેશે અને કાર્તિકની જેમ વિજ્ઞાનની મશાલો પ્રગટાવતો રહેશે, ત્યાં સુધી ભારતનું ભવિષ્ય સદાય ઝળહળતું રહેશે. મા આશાપુરા આપણા વૈજ્ઞાનિકોને અવનવી શોધો કરવાનું બળ આપે અને સમગ્ર વિશ્વમાં સત્યનો ઉજાસ ફેલાવે, એ જ અંતરતમ પ્રાર્થના!"
