🧹📱 પ્રકરણ ૮૪: દિવાળી સફાઈનું 'એપ કલ્ચર', જૂના સાથીઓનું મનદુઃખ અને આનંદનગરની માનવીય પરંપરા!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"મોબાઇલની એપ પર એક ક્લિક કરવાથી સફેદ ગ્લોવ્ઝવાળા સફાઈ કામદારો તો મળી જાય સાહેબ, પણ આખું વર્ષ જેણે સુખ-દુઃખમાં ઘરના સભ્યની જેમ સેવા કરી હોય એવા જૂના માણસોનો પ્રેમ કોઈ પ્લે-સ્ટોરમાં નથી મળતો! ટેકનોલોજી ઘરને ચમકાવી શકે, પણ સંબંધોની ચમક તો જૂના વિશ્વાસથી જ અકબંધ રહે છે!"
આસો વદ ચોથની ખુશનુમા બપોરે આનંદનગર સોસાયટીના એસી ક્લબ હાઉસમાં વાર્ષિક દિવાળી સફાઈ અભિયાનનું આયોજન કરવા મહિલા મંડળ એકઠું થયું હતું.
સોફા પર વડીલ વસંતી બા, ભાવના બા, જાગૃતિ પટેલ, સોનાલીબેન, અંજુ મહેતા, મોનિકા પાટીલ, રેણુ દેશમુખ, આર્ટિસ્ટ સુચરિતા મુખર્જી, કાવ્યા જોશી, તેજસ્વી દેશમુખ અને શ્રુતિ અગ્રવાલ બેઠાં હતાં.
જાગૃતિ પટેલે પોતાના લેટેસ્ટ સ્માર્ટફોનમાં એક નવી હોમ-સર્વિસ એપ ખોલીને ઉત્સાહથી સ્ક્રીન બતાવી:
"બહેનો, આ વખતે આપણે પેલી જૂની પદ્ધતિથી જાતે ઘસાઈને કે સામાન્ય કામવાળા પાસે સફાઈ નથી કરાવવી! જુઓ, આ નવી એપ પર 'દિવાળી ડીપ ક્લીનિંગ મેગા પેકેજ' ચાલે છે. પ્રોફેશનલ યુનિફોર્મ, વેક્યુમ ક્લીનર, પ્રેશર મશીન અને કેમિકલ સ્પ્રે લઈને એમના કારીગરો આવશે અને આખો ફ્લેટ ત્રણ કલાકમાં કાચ જેવો ચમકાવી દેશે! સોફા ડ્રાયક્લીન, પડદા સ્ટીમ-વોશ અને કિચનની ચિમની પણ ડીપ ક્લીન થઈ જશે."
સોનાલીબેન અને અંજુ મહેતાએ પણ સંમતિ આપતાં કહ્યું, "સાચી વાત છે જાગૃતિબેન! દર વર્ષે દિવાળી પહેલાં હાથ-પગ દુખી જાય છે. એપ પરથી બુક કરી દઈએ એટલે કોઈ ઝંઝટ જ નહીં. વળી, જૂના કપડાં, રદ્દી અને જૂના પ્લાસ્ટિક માટે પણ ઓનલાઇન 'સ્ક્રેપ-કલેક્શન' એપ છે, એ લોકો વજન કાંટો લઈને ઘરે આવીને રોકડા આપી જાય છે!"
શ્રુતિ અગ્રવાલે પણ હળવાશથી કહ્યું, "મેટ્રો સિટીઝમાં આજકાલ આ એપ કલ્ચર જ ચાલે છે. સમય બચે અને કામ પ્રોફેશનલ થાય."
આ ચર્ચા એટલી મોટેથી અને ઉત્સાહથી ચાલી રહી હતી કે ક્લબ હાઉસના ખુલ્લા કાચના દરવાજા બહાર ઊભેલી વ્યક્તિઓ આ બધું સ્પષ્ટ સાંભળી રહી હતી.
દરવાજા પાસે છેલ્લા પંદર વર્ષથી સોસાયટીના કપડાં ઇસ્ત્રી કરતા અને ધોતા વયોવૃદ્ધ કાનજી ધોબી પોતાના માથા પર ઇસ્ત્રી કરેલા કપડાંની પોટલી લઈને ઊભા હતા. તેમની સાથે સોસાયટીના મોટાભાગના ફ્લેટ્સમાં વાસણ-કચરાપોતાં કરતી પ્રામાણિક કામવાળી કાન્તાબેન પણ ઊભી હતી.
બંનેના ચહેરા પર ઊંડી ઉદાસી અને આંખોમાં આંસુની ભીનાશ છવાઈ ગઈ.
કાન્તાબેને સાડીના છેડાથી આંખ લૂછતાં ધીમા સાદે કાનજી ધોબીને કહ્યું, "કાનજીકાકા, સાંભળ્યું ને? હવે આ મોટા ઘરોના લોકોને આપણી જરૂર નથી રહી. આખું વર્ષ આપણે એમના ઘરના કચરા-પોતા કર્યા, માંદા પડ્યા તોય કામ પૂરું કર્યું. આખો ભાદરવો અને આસો મહિનો હું રાહ જોતી હતી કે દિવાળીની સફાઈમાં ચાર પૈસા વધુ મળશે તો મારા છોકરાઓ માટે નવા કપડાં અને ફટાકડા લઈ શકીશ. પણ હવે તો પેલા મોબાઇલમાંથી ફોન કરીને કંપનીવાળા બાબુઓને બોલાવી લેશે. આપણા જેવા ગરીબ ક્યાં જશે?"
કાનજી ધોબીએ પણ ભારે હૈયે માથું ધુણાવ્યું, "સાચી વાત છે કાન્તાબેન. દર દિવાળીએ સોસાયટીના પડદા, સોફાના કવર અને ચાદરો હું ધોતો હતો. એની બોણીમાંથી મારા ઘરનું તેલ-ગોળ આવતું હતું. હવે જો મશીનવાળા આવી જશે તો આપણા હાથની કોઈ કિંમત નહીં રહે. આ સોસાયટીને આપણે પરિવાર માનતા હતા, પણ આપણે તો પારકા જ રહ્યા..."
બંને જણા નીચું જોઈને ધીમા પગલે ક્લબ હાઉસ પાસેથી પાછા વળી ગયા.
બરાબર એ જ વખતે લૉબીમાંથી સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલ, રૂસ્તમ દારૂવાલા, કેશવ ભટ્ટ અને સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ ક્લબ હાઉસમાં પ્રવેશ્યા.
માણેક લાલે બહાર જતાં કાનજી ધોબી અને કાન્તાબેનના ઝૂકેલા ખભા અને ભીની આંખો જોઈ લીધી હતી.
ક્લબ હાઉસમાં આવીને માણેક લાલે લાકડી જમીન પર ટેકવી અને ગંભીર સ્વરે પૂછ્યું, "કેમ વહુ-દીકરીઓ, દિવાળી સફાઈની તૈયારીમાં કોઈનું દિલ સાફ કરવાને બદલે કોઈનું દિલ દુભાઈ ગયું હોય એવું કેમ લાગે છે?"
જાગૃતિ પટેલે અચકાતાં કહ્યું, "ના માણેકકાકા, અમે તો બસ આ નવી સફાઈ એપ અને ઓનલાઇન ભંગારવાળા વિશે વાત કરતાં હતાં કે કામ ઝડપથી પતી જાય."
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં ખુરશી ખેંચીને બેઠા અને બોલ્યા:
"પરવરદિગાર! જાગૃતિબેન, સોનાલીબેન... ટેકનોલોજી વાપરો એમાં વાંધો નથી બાવા, પણ જરા બહાર નજર તો કરો! પેલો કાનજી અને કાન્તાબેન મોં વકાસીને રડતાં રડતાં ગયા છે. આખું વર્ષ તમારા કમોડથી લઈને કચરા સુધીનું ગંદુ કામ આ કાન્તાબેન હસતાં મુખે કરે છે. જ્યારે ઘરમાં મહેમાનો આવે ત્યારે એ વધારાનું કામ વિના સંકોચે સંભાળી લે છે. અને જ્યારે વર્ષના અંતે એમને બે પૈસા કમાવાની, બોનસ મેળવવાની આશા હોય, ત્યારે તમે એપ પરથી અજાણ્યા કંપનીવાળાને હજારો રૂપિયા પકડાવી દેશો?!"
કેશવ ભટ્ટે પણ વેધક શબ્દોમાં ઉમેર્યું, "બહેનો, દિવાળી એ માત્ર ઘરનો કચરો કાઢવાનો તહેવાર નથી, એ તો આખું વર્ષ આપણી સેવા કરનારા શ્રમજીવીઓના ઘરમાં પણ દીવો પ્રગટાવવાનો પર્વ છે! જે કાનજી ધોબી અને કાન્તાબેન આપણી સોસાયટીના સુખ-દુઃખના સાથી છે, એમની રોજી છીનવીને તમારા ઘરમાં લક્ષ્મીજી ક્યારેય પ્રસન્ન નહીં થાય."
વાતચીતમાં આગળ જતાં તેજસ્વી દેશમુખ** અને કાવ્યા જોશીએ ભંગારવાળા બાબતે પણ એક અગત્યનું પાસું મૂક્યું:
તેજસ્વીએ કહ્યું, "મમ્મી અને જાગૃતિ આંટી, આપણી સોસાયટીમાં વર્ષોથી પેલો શંકર ભંગારવાળો લારી લઈને આવે છે. એ માત્ર પસ્તી કે પ્લાસ્ટિક નથી ખરીદતો, પણ ઘણી એવી નકામી જૂની વસ્તુઓ પણ લઈ જાય છે જે આ ઓનલાઇન કંપનીવાળા સ્વીકારતા પણ નથી! વળી, શંકર એ કચરાનું સ્થાનિક સ્તરે યોગ્ય રિસાયક્લિંગ કરાવે છે, જ્યારે ઓનલાઇન એપ્સ માત્ર નફા માટે જ કામ કરે છે."
શ્રુતિ અગ્રવાલે પરિસ્થિતિ સમજીને પોતાની ભૂલ સુધારતાં કહ્યું, "વડીલોની વાત એકદમ સાચી છે. આપણે શહેરીકરણ અને મોર્ડન બનવાના ચક્કરમાં આપણા લોકલ લોકોની આજીવિકા ભૂલી જઈએ છીએ. મિનિમલિઝમ અને સરળતાનો અર્થ એ નથી કે આપણે માનવતા ગુમાવી દઈએ."
માણેક લાલ અને સેક્રેટરી હિતેશ પટેલે મહિલા મંડળ સાથે મળીને એક સુંદર અને માનવીય રસ્તો કાઢ્યો:
સોસાયટીના તમામ પડદા, સોફા કવર્સ અને ધોલાઈનું તમામ કામ માત્ર અને માત્ર કાનજી ધોબીને જ અપાશે, અને તેને દિવાળી બોનસ પણ વધારીને ચૂકવાશે.
જો કોઈ ભારે મશીનરી કે ઊંચાઈની સફાઈ હોય તો જ એપની મદદ લેવાશે, બાકી ઘરની આંતરિક સફાઈ માટે કાન્તાબેન અને તેમની પરિચિત મહિલાઓને જ બોલાવીને પૂરતું વળતર અને દિવાળી બક્ષિસ અપાશે. આવતીકાલે સવારે શંકર ભંગારવાળાને સોસાયટીમાં ખાસ આમંત્રણ આપીને આખા કેમ્પસની પસ્તી, જૂનો સામાન અને ભંગાર વજન કરાવીને અપાશે.
હિતેશ પટેલે તરત જ કાનજી ધોબી અને કાન્તાબેનને ક્લબ હાઉસમાં પાછા બોલાવ્યા.
જાગૃતિ પટેલ અને સોનાલીબેને આગળ આવીને કાન્તાબેનનો હાથ પકડીને સ્નેહથી કહ્યું, "કાન્તાબેન, અમારો ઈરાદો તમને દુઃખી કરવાનો નહોતો. તમારા વગર તો અમારી દિવાળી અધૂરી છે! કાલથી મારા ઘરની સફાઈ તમારે જ શરૂ કરવાની છે."
કાનજી ધોબીના હાથમાં હિતેશ પટેલે દિવાળી પૂર્વેનું એડવાન્સ કવર મૂક્યું. બંને શ્રમજીવીઓની આંખોમાં કૃતજ્ઞતાના આંસુ છલકાઈ ગયા. તેમણે હાથ જોડીને કહ્યું, "સાહેબ, આ આનંદનગર અમારું ઘર છે. તમે અમારું માન રાખ્યું, ભગવાન તમારા ઘરમાં કાયમ સુખ-સમૃદ્ધિ રાખે!"
ક્લબ હાઉસમાં ઉપસ્થિત તમામ સભ્યોના દિલ હળવા થઈ ગયા. નવી ટેકનોલોજીની સામે આનંદનગરની વર્ષો જૂની માનવતા અને વફાદારીનો ફરી એકવાર વિજય થયો.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"જે ઘરમાં વસતા લોકો મશીન અને મોબાઇલ એપ્સના મોહમાં પડીને જીવતા-જાગતા માણસોની વેદના ભૂલી જાય, એ ઘર ગમે તેટલું સાફ થાય તોય એમાં દરિદ્રતા જ રહે છે! દિવાળીની ખરી સફાઈ એ માત્ર ખૂણામાંથી કરોળિયાના જાળાં પાડવા પૂરતી નથી, પણ કોઈ ગરીબના આંસુ લૂછીને એના ઘરમાં આશાનો દીવો પ્રગટાવવાની છે. આજે કાનજી અને કાન્તાબેનના ચહેરા પર જે સંતોષનું સ્મિત ખીલ્યું, એ જ આપણી આનંદનગરની ખરી પૂંજી છે. ટેકનોલોજી સગવડ માટે છે, સંબંધો અને સામાજિક જવાબદારીઓને કચડી નાખવા માટે નહીં. જ્યાં સુધી શ્રમનું સન્માન અને પરસ્પર લાગણી જીવંત છે, ત્યાં સુધી જ તહેવારની ખરી રોનક છે!"
