🪔✨ પ્રકરણ ૮૦: "સોળ શ્રાદ્ધ, નવ નોરતા, દસે દશેરા ને વીસે દિવાળી" – વડવાઓનું દેશી કેલેન્ડર અને તહેવારોનું ગણિત!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"આજના જમાનામાં લોકો તહેવારો જોવા માટે મોબાઈલમાં ગૂગલ કેલેન્ડર ખોલે છે, પણ આપણા વડવાઓ તો આકાશના તારા અને ચાંદની કળા જોઈને જ આખી ઋતુઓ ગણી લેતા! પિતૃઓના આશીર્વાદથી શરૂ થઈને શક્તિની ઉપાસના, સત્યનો વિજય અને અંતે લક્ષ્મીજીના ઉજાસ તરફ જતી આ લોકગાથા એટલે જ આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિનો સાચો જીવનક્રમ!"
શરદ પૂર્ણિમાના અમૃતમય ચાંદરણા અને દૂધ-પૌંઆની મહેફિલ માણ્યા પછીની એક નિર્મળ સવારે આનંદનગર સોસાયટીના સેન્ટ્રલ ગાર્ડનમાં શીતળ પવન લહેરાઈ રહ્યો હતો. આસો વદ એકમની શરૂઆત સાથે વાતાવરણમાં ગુલાબી ઠંડીની હળવી છાંટ વર્તાવા લાગી હતી.
લીમડાના ઘટાદાર ઓટલે સિનિયર સિટિઝન મંડળની બેઠક જામી હતી. સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલ, રૂસ્તમ દારૂવાલા, કેશવ ભટ્ટ, મદન લાલ શર્મા, અવધેશ શર્મા, મનોજ દેશમુખ અને મનોહર જોશી ગરમ ચાની ચુસ્કીઓ લઈ રહ્યા હતા.
ત્યાં જ સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ અને પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા દિવાળીના આગોતરા આયોજનનું રજિસ્ટર લઈને આવ્યા.
હિતેશ પટેલે કહ્યું, "માણેકકાકા, દશેરા પુરી થઈ અને શરદ પૂનમ પણ પૂરી થઈ. હવે સોસાયટીમાં દિવાળીની લાઇટિંગ અને રંગરોગાનનું કામ ક્યારથી શરૂ કરવું?"
માણેક લાલે પોતાના હાથમાં રહેલી લાકડી જમીન પર ટેકવી, ચશ્મા સરખા કર્યા અને પોતાના રણકતા અવાજે એક જૂની, પ્રચલિત ગુજરાતી લોકોક્તિ લલકારી:
"સોળ શ્રાદ્ધ, નવ નોરતા, દસે દશેરા ને વીસે દિવાળી!"
બાજુમાં બેઠેલા રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની વિન્ટેજ મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં ખડખડાટ હસીને પૂછ્યું, "પરવરદિગાર! માણેકલાલ , આ કયું નવું ગણિત લાવ્યા બાવા? આ સોળ, નવ, દસ અને વીસનો શું મેળ છે?"
બરાબર એ જ વખતે સાયકલ લઈને નીકળેલી સોસાયટીની 'આનંદ ગૅંગ'ના બાળકો—આર્શવ, અનાયા, રુદ્ર (ટીનીયો), આરવ, વિવાન, કાવ્યા, ઓમ, શોર્ય, ક્રિશ, કિયારા, મીરાં, અનુશ્રી, અન્વી અને સાયન્સ સ્ટુડન્ટ આન્યા ત્યાં બ્રેક મારીને ઊભાં રહી ગયાં.
નાના રુદ્રે પૂછ્યું, "માણેક દાદા, આ તમે કયા ટેબલ્સ (ઘડિયા) બોલો છો? સ્કૂલમાં તો આવું ગણિત નથી શીખવતા!"
કેશવ ભટ્ટે હસીને તમામ બાળકોને ઓટલા પર પોતાની આસપાસ બેસાડી દીધાં. સાથે કાવ્યા જોશી, તેજસ્વી દેશમુખ અને નવી રહેવાસી શ્રુતિ અગ્રવાલ પણ આ રસપ્રદ વાત સાંભળવા ગોઠવાઈ ગયાં.
કેશવ ભટ્ટે પ્રેમપૂર્વક સમજાવવાનું શરૂ કર્યું:
"બાળકો, આ કોઈ સામાન્ય કવિતા નથી, પણ આપણા વડવાઓએ કેલેન્ડર કે મોબાઈલ વગર પણ તહેવારો અને ખગોળશાસ્ત્રને યાદ રાખવા માટે બનાવેલું આ અદભુત 'જીવન-ગણિત' છે! જુઓ, ભાદરવા મહિનાના ઉત્તરાર્ધથી લઈને આસો મહિનાના અંત સુધી આખી આધ્યાત્મિક અને સામાજિક યાત્રા કેવી રીતે જોડાયેલી છે:
સોળ શ્રાદ્ધ (શ્રાદ્ધ પક્ષ / પિતૃ પક્ષ):
ભાદરવા વદ એકમથી શરૂ થઈને અમાસ (સર્વપિતૃ અમાસ) સુધીના આ પૂરા ૧૬ દિવસ એટલે પિતૃ તર્પણનો સમય. આપણા વડીલો કહેતા કે કોઈપણ મોટો ઉત્સવ ઉજવતાં પહેલાં જે પૂર્વજો થકી આપણું અસ્તિત્વ છે, તેમને કૃતજ્ઞતાપૂર્વક યાદ કરવા જોઈએ. આ ૧૬ દિવસ મનને શાંત રાખવાના, કાગવાસ-ગોગ્રાસ નાખવાના અને આત્મચિંતન કરવાના હોય છે.
નવ નોરતા (શારદીય નવરાત્રી):
શ્રાદ્ધ પક્ષની શાંતિ અને અમાસ પૂરી થતાં જ આસો સુદ એકમથી આસો સુદ નોમ સુધીના આ ૯ દિવસ એટલે આદ્યશક્તિ જગદંબાની ઉપાસના! ૧૬ દિવસની ગંભીરતા પછી સમાજમાં ઉત્સવનો રંગ ભરાય છે. ગરબા, ઉપવાસ, આરાધના અને અંતરમાં નવી ઊર્જા ભરવાનો આ નવ દિવસનો શક્તિપર્વ છે.
દસે દશેરા (વિજયાદશમી):
નવરાત્રિના નવ દિવસ પૂરા થાય એટલે તરત જ આવતો દસમો દિવસ એટલે આસો સુદ દસમ! એ દિવસે અનિષ્ટ પર ઇષ્ટનો, અસત્ય પર સત્યનો વિજય થાય છે. રાવણ દહન, શસ્ત્ર પૂજન અને ગુજરાતમાં જલેબી-ફાફડા ખાવાની અનોખી પરંપરા આ દસમા દિવસ સાથે જોડાયેલી છે."
"વીસે દિવાળી" – તારીખો વગરનું સચોટ વિજ્ઞાન
સાયન્સ સ્ટુડન્ટ આન્યાએ ઉત્સુકતાથી પૂછ્યું, "દાદા, તો પછી આ 'વીસે દિવાળી' નો અર્થ શું થાય? દશેરા પછી દિવાળી વીસ દિવસે કેવી રીતે આવે?"
માણેક લાલે પોતાની લાકડી હવામાં ઘુમાવીને હિસાબ માંડ્યો:
"આન્યા બેટા, આ પંચાંગનું અસલી દેશી કેલ્ક્યુલેશન છે! ધ્યાનથી સાંભળો:
દશેરા આવે આસો સુદ દસમે.
દસમ પછી શુક્લ પક્ષના કેટલા દિવસ બાકી રહ્યા? અગિયારસ, બારસ, તેરસ, ચૌદશ અને પૂનમ—એટલે કે ૫ દિવસ!
પૂનમ પછી આસો વદ પક્ષ શરૂ થાય, જે એકમથી લઈને અમાસ (દિવાળી) સુધી પૂરા ૧૫ દિવસ ચાલે.
હવે સરવાળો કરો: શુક્લ પક્ષના ૫ દિવસ + વદ પક્ષના ૧૫ દિવસ = બરાબર ૨૦ દિવસ!
એટલે કે દશેરા પછી બરાબર ૨૦મા દિવસે દીપોત્સવ એટલે કે દિવાળી આવે!"
આ સરળ ગણતરી સાંભળીને વિવાન, ઓમ અને ક્રિશે તાળીઓ પાડી દીધી. વિવાને કહ્યું, "અરે વાહ! 5 + 15 = 20! આ તો કેટલું સિમ્પલ અને પરફેક્ટ છે!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ આશ્ચર્યથી કહ્યું, "પરવરદિગાર! માણેકકાકા, અમારા એન્જિનિયરિંગના ગણિત કરતાં પણ તમારા વડવાઓનું ગણિત વધારે પાકું નીકળ્યું બાવા!"
મદન લાલ શર્મા અને અવધેશ શર્માએ પોતાના બાળપણની યાદો વાગોળતાં કહ્યું, "બાળકો, અમારા જમાનામાં આજે છે એવી ઈન્સ્ટન્ટ ડિલિવરી કે મોલ્સ નહોતા. દશેરો પતે એટલે આખા ગામમાં દિવાળીની તૈયારીઓનો થનગનાટ શરૂ થઈ જતો.
આ ૨૦ દિવસ દરમિયાન આખું ઘર ચૂનો લગાવીને ધોળાતું, માટીના લીંપણ થતાં, પિત્તળના વાસણો આંબલીથી ઘસીને ચમકાવાતાં, અને ઘરોમાં ઘઉં-ચણા દળાવીને ઘારી, મઠિયાં, ચોળાફળી અને ઘૂઘરા બનાવવાની સુગંધ આખી શેરીમાં ફેલાઈ જતી.
તહેવારની રાહ જોવામાં જે રોમાંચ હતો, એ જ તહેવારનો સાચો આનંદ હતો!"
શ્રુતિ અગ્રવાલે સ્મિત સાથે ઉમેર્યું, "સાચી વાત છે શર્મા અંકલ. આજના યુગમાં બધું જ રેડીમેડ મળે છે એટલે લોકો તહેવારની ખરી મજા ચૂકી જાય છે. પણ આ કહેવત શીખવે છે કે પિતૃકૃપાથી શરૂ થઈને શક્તિ આરાધના, સત્યનો વિજય અને અંતે લક્ષ્મીજીના પ્રકાશ તરફ જવાનો આ એક સુંદર આધ્યાત્મિક અને સામાજિક ક્રમ છે."
સેક્રેટરી હિતેશ પટેલે કહ્યું, "તો નક્કી થયું! દશેરા પછીના આ ૨૦ દિવસના નિયમ મુજબ આજથી જ આપણે આનંદનગરના તમામ બ્લોક્સની દીવાલોની સફાઈ, ગાર્ડનની વ્યવસ્થા અને દિવાળીના દીવડાઓની પૂર્વતૈયારી શરૂ કરી દઈએ!"
બાળકોએ પણ એક અવાજે કહ્યું, "અમે પણ સોસાયટી સજાવવામાં મદદ કરીશું!"
લીમડાના ઓટલે થયેલી આ ચર્ચાએ આનંદનગરની નવી પેઢીને પોતાના ભવ્ય સાંસ્કૃતિક મૂળિયાં સાથે જોડી દીધી.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"આપણા વડવાઓ પાસે ડિજિટલ ઘડિયાળો કે કેલેન્ડર નહોતા, પણ એમની પાસે કુદરત સાથે જોડાયેલું એક અતૂટ વિવેક-કેલેન્ડર હતું! 'સોળ શ્રાદ્ધ, નવ નોરતા, દસે દશેરા ને વીસે દિવાળી'—આ માત્ર તારીખો નથી, પણ માનવ જીવનની ઉત્ક્રાંતિનો માર્ગ છે. શ્રાદ્ધ આપણને નમ્રતા અને પૂર્વજોનું ઋણ ચૂકવતાં શીખવે છે, નવરાત્રિ અંદર સુષુપ્ત પડેલી શક્તિને જગાડે છે, દશેરો અહંકાર અને અનિષ્ટને બાળવાની પ્રેરણા આપે છે, અને દિવાળી એ તમામ સદ્ગુણોને એકઠા કરીને અંધકાર સામે પ્રકાશનો દીવો પ્રગટાવવાનો પર્વ છે. જ્યારે નવી પેઢી આ ગણિતને હૃદયથી સમજે છે, ત્યારે આપણી સંસ્કૃતિ સદાય માટે અમર બની જાય છે. હવે આનંદનગર ૨૦ દિવસ પછી આવનારા દીપોત્સવને વધાવવા થનગની રહ્યું છે!"
