#નિર્ભયા
અંતિમ ભાગ
ભાગ. 11 પવન જલ્લાદ અને 'ડમી ફાંસી'નો ટ્રાયલ રન
૨૦ માર્ચ ૨૦૨૦ની એ ઐતિહાસિક સવાર જેમ-જેમ નજીક આવી રહી હતી, તેમ-જેમ એશિયાની સૌથી મોટી જેલ ગણાતી તિહાર જેલ નંબર-૩ ના સ્પેશિયલ સેલમાં કાયદાના નિયમોનો લોખંડી અમલ તેજ થઈ રહ્યો હતો. ભારતીય ન્યાય વ્યવસ્થામાં કોઈ પણ કેદીને ફાંસી આપવાની પ્રક્રિયા અત્યંત કડક અને સંવેદનશીલ હોય છે, જેનું સંચાલન સત્તાવાર 'જેલ મેન્યુઅલ' (Jail Manual) ના કાયદા મુજબ જ કરવું અનિવાર્ય છે. પટિયાલા હાઉસ કોર્ટના ડેથ વોરંટના આધારે, જેલ પ્રશાસને ફાંસી આપવાના બરાબર ૨૪ કલાક પહેલાંથી જ પળેપળની પ્રક્રિયાઓનું આયોજન શરૂ કરી દીધું હતું.આ કોઈ સામાન્ય કેદીઓની સજા નહોતી, પણ દેશના ઇતિહાસને હચમચાવી મુકનારા ચાર નરાધમોને કાયદાના અંજીર ભેગા કરવાનો આખરી મંચ હતો. જેલ પ્રશાસને સૌથી પહેલું કામ એ કર્યું કે મેરઠથી ખાસ બોલાવવામાં આવેલા સત્તાવાર સરકારી જલ્લાદ પવન કુમારને ફાંસીઘર (Execution House) નો સંપૂર્ણ ચાર્જ સોંપવામાં આવ્યો. જલ્લાદ પવન એવા પરિવારમાંથી આવતા હતા જેમની પેઢીઓથી ફાંસી આપવાનું કામ કરતી હતી. તેમના દાદા કાલુ જલ્લાદ પણ ભારતના ઇતિહાસના અનેક મોટા ગુનેગારોને ફાંસી આપી ચૂક્યા હતા. પરંતુ, પવન જલ્લાદ માટે પણ આ પોતાના જીવનનો સૌથી મોટો અને પડકારજનક કેસ હતો, કારણ કે તેઓ પોતાના ઇતિહાસમાં પહેલીવાર એકસાથે ચાર-ચાર દોષિતોને ફાંસીના માચડે લટકાવવા જઈ રહ્યા હતા.
જેલ મેન્યુઅલના સખત કાયદા મુજબ, ફાંસીની સત્તાવાર ક્ષણ પહેલાં એક 'ટ્રાયલ રન' (Trial Run - પ્રાયોગિક ચકાસણી) કરવો કાયદેસર રીતે ફરજિયાત છે. આ પ્રક્રિયા પાછળનો હેતુ એ છે કે ફાંસી આપતી વખતે કોઈ તકનીકી ખામી ન સર્જાય, દોરડું તૂટી ન જાય અથવા લોખંડના પાટિયા ખોલવામાં કોઈ અવરોધ ન આવે. ૧૯ માર્ચની એ અંધારી રાત્રે, જ્યારે ચારેય દોષિતો પોતાના સેલની અંદર મોતની ભયાનકતાથી ધ્રૂજી રહ્યા હતા, ત્યારે ફાંસીઘરની અંદર જલ્લાદ પવન, જેલ સુપ્રિટેન્ડેન્ટ અને મેજિસ્ટ્રેટની હાજરીમાં આ ગુપ્ત ઓપરેશન શરૂ થયું.ફાંસી આપવા માટે બિહારની બક્સર જેલમાંથી ખાસ તૈયાર થઈને આવેલા પ્રખ્યાત 'મનિલા દોરડા' (Manila Ropes) નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. જલ્લાદ પવને આ દોરડાની મજબૂતાઈ અને લપસણી ક્ષમતા વધારવા માટે તેના પર માખણ, પાકા કેળાની પેસ્ટ અને મધનું વિશેષ મિશ્રણ લગાવ્યું, જેથી ફાંસી આપતી વખતે દોષિતના ગળાની નસો અને શ્વાસનળી એક ક્ષણમાં જ અટકી જાય અને તેને વધુ શારીરિક પીડા ન થાય. ત્યારબાદ, ચારેય દોષિતો—મુકેશ, વિનય, પવન અને અક્ષયના સત્તાવાર વજન (Weight) અને ઊંચાઈ (Height) ના ચોક્કસ માપદંડો લેવામાં આવ્યા.જેલના નિયમ મુજબ, દોષિતોના વજન કરતા બરાબર દોઢ ગણું વધારે વજન ધરાવતી રેતીની મોટી-મોટી ગુણો (Sandbags) તૈયાર કરવામાં આવી. રાત્રિના સન્નાટામાં, આ ચારેય રેતીની ગુણોને ફાંસીના લોખંડી માચડાના હૂક પર લટકાવવામાં આવી. જલ્લાદ પવને જેલ પ્રશાસનની હાજરીમાં ફાંસીનો મુખ્ય લિવર (Lever) પૂરી તાકાતથી ખેંચ્યો. એક જ સેકન્ડના હજારમા ભાગમાં ભારે લોખંડના બે પાટિયા 'ધડામ' અવાજ સાથે નીચે ખુલી ગયા અને રેતીની ગુણો હવામાં લટકી ગઈ. આ ટ્રાયલ રન સંપૂર્ણપણે સફળ રહ્યો. પ્રશાસને સત્તાવાર ડાયરીમાં નોંધ્યું કે ફાંસીનું માળખું અને મિકેનિઝમ ચારેય નરાધમોને એકસાથે મોતની સજા આપવા માટે ૧૦૦% સજ્જ છે.
ટ્રાયલ રન પૂરો થયા પછી, વહેલી સવારે ૩:૩૦ વાગ્યે જેલની અંદર કાયદાનો આખરી તબક્કો શરૂ થયો. જેલ મેન્યુઅલ મુજબ, ફાંસી આપવાના બે કલાક પહેલાં દોષિતોનું આખરી તબીબી પરીક્ષણ (Medical Examination) કરવું અનિવાર્ય છે. જેલના વરિષ્ઠ ડૉક્ટરોની ટીમ ચારેય દોષિતોના સેલમાં પહોંચી. મોતના અહેસાસને કારણે ચારેય નરાધમોનું બ્લડ પ્રેશર (BP) અને હૃદયના ધબકારા અત્યંત અનિયંત્રિત થઈ ચૂક્યા હતા. તેઓ એટલા ડરેલા હતા કે પોતાના પગ પર ઉભા રહેવાની સ્થિતિમાં પણ નહોતા.ડૉક્ટરોએ ચારેયને સત્તાવાર રીતે પ્રમાણિત કર્યા કે તેઓ ફાંસીની સજા મેળવવા માટે શારીરિક રીતે ફિટ છે. જેલ પ્રશાસને તેમને આખરી વખત પૂછ્યું કે, "શું તમારે તમારી કોઈ વસિયત લખવી છે અથવા પરિવારને કોઈ આખરી સંદેશ આપવો છે?" પરંતુ ભયની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચેલા એ દોષિતોના મોંમાંથી માત્ર રડવાનો અને લાચારીનો અવાજ નીકળતો હતો. જલ્લાદ પવન અને જેલ ગાર્ડ્સે તેમના બંને હાથ પાછળની તરફ લોખંડી હાથકડી અને દોરડા વડે મજબૂતાઈથી બાંધી દીધા. હવે કાળની ઘડિયાળ વહેલી સવારના ૫:૦૦ વાગ્યાનો સંકેત આપી રહી હતી. તિહાર જેલના લોખંડી દરવાજાની બહાર હજારો લોકો મીણબત્તીઓ અને તિરંગા ઝંડા લઈને ન્યાયની એ ઐતિહાસિક ક્ષણની રાહ જોઈ રહ્યા હતા.
૨૦ માર્ચ ૨૦૨૦ની એ સવાર સામાન્ય સવાર નહોતી. ઘડિયાળનો કાંટો જેમ-જેમ વહેલી સવારના ૫:૦૦ વાગ્યા તરફ આગળ વધી રહ્યો હતો, તેમ-જેમ તિહાર જેલ નંબર-૩ ની અંદર શ્વાસ થંભાવી દેનારો સન્નાટો વધુ ઘેરો બની રહ્યો હતો. છેલ્લી ઘડી સુધી દોષિતોના વકીલોએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં મધ્યરાત્રિએ અસાધારણ સુનાવણી કરાવીને ફાંસી રોકવાનો આખરી પેતરો અજમાવ્યો, પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે રાત્રે ૨:૩૦ વાગ્યે તેમની આખરી પિટિશનને પણ કાયમ માટે ફગાવી દીધી. કાયદાનો સૂરજ હવે સંપૂર્ણપણે પ્રજ્વલિત થઈ ચૂક્યો હતો.વહેલી સવારે ૫:૧૫ વાગ્યે, જેલ સુપ્રિટેન્ડેન્ટ, મેજિસ્ટ્રેટ, એક્ઝિક્યુટિવ ફોર્સ અને જલ્લાદ પવન કુમાર ચારેય દોષિતોના સેલ પાસે પહોંચ્યા. જેલ મેન્યુઅલના નિયમ મુજબ ચારેય દોષિતો—મુકેશ, વિનય, પવન અને અક્ષયને કાળા રંગના સુતરાઉ વસ્ત્રો પહેરાવવામાં આવ્યા હતા. તેમના બંને હાથ પાછળની તરફ મજબૂતાઈથી બાંધેલા હતા. જેલના સશસ્ત્ર કમાન્ડોઝની ટુકડીએ ચારેય નરાધમોને ઘેરી લીધા અને તેમને ફાંસીઘર (Execution House) તરફ ચાલવાનો આદેશ આપ્યો.આ એ ક્ષણ હતી જ્યારે ગુનેગારોનો અહંકાર, તેમનો ખૌફ અને તેમની ક્રૂરતા કાયમ માટે ધૂળમાં મળી ગઈ. કાળના એ પગરવ વચ્ચે દોષિતોના પગ ધ્રૂજી રહ્યા હતા. વિનય શર્મા એટલો ભયભીત થઈ ગયો હતો કે તે પોતાના પગ પર ચાલી પણ નહોતો શકતો, જેલના બે ગાર્ડ્સે તેને પકડીને આગળ વધારવો પડ્યો હતો. ૧૬ ડિસેમ્બરની એ કાળી રાત્રે ચાલતી બસમાં જેમણે એક નિઃસહાય દીકરીની આજીજીઓ પર અટ્ટહાસ્ય કર્યું હતું, તેઓ આજે કાયદાના સકંજા સામે નાના બાળકની જેમ રડી રહ્યા હતા અને કણસી રહ્યા હતા.
બરાબર વહેલી સવારે ૫:૨૫ વાગ્યે ચારેય દોષિતોને ફાંસીના લોખંડી માચડા (Scaffold) પર લાઈનમાં ઊભા રાખવામાં આવ્યા. ફાંસીઘરની અંદર જેલના ટોચના પાંચ અધિકારીઓ અને જલ્લાદ સિવાય કોઈને જવાની પરવાનગી નહોતી. જલ્લાદ પવને અત્યંત કુશળતા અને ઝડપથી ચારેય દોષિતોના પગને જાડા દોરડા વડે બાંધી દીધા (Pinioned). ત્યારબાદ, માચડા પર લટકતા એ તેલ અને માખણથી નરમ કરાયેલા મનિલા દોરડાના ફાંસા ચારેયના ગળામાં બરાબર ફિટ કરવામાં આવ્યા.આખરી ક્ષણે જેલના નિયમ મુજબ દોષિતોના ચહેરાને કાળા સુતરાઉ કાપડના ટોપા (Black Hoods) વડે ઢાંકી દેવામાં આવ્યા જેથી મોતના સમયે તેમના ચહેરાના વિકૃત હાવભાવ કોઈ જોઈ ન શકે. જેલ સુપ્રિટેન્ડેન્ટે ઘડિયાળ સામે જોયું. બરાબર વહેલી સવારે ૫:૩૦ વાગ્યા. તેમણે હાથ રૂમાલ હવામાં લહેરાવીને જલ્લાદને સત્તાવાર ઈશારો કર્યો.જલ્લાદ પવને ઈશ્વરનું નામ સ્મરણ કરીને આખા શરીરની તાકાત લગાવીને ફાંસીનો મુખ્ય લોખંડી લિવર (Lever) પૂરી તાકાતથી પાછળ ખેંચ્યો. એક જ ક્ષણના હજારમા ભાગમાં, 'ધડામ' ના ભયાનક અવાજ સાથે માચડાના નીચે રહેલા લોખંડના ભારે પાટિયા ખુલી ગયા અને ચારેય દોષિતો અંધારા ખાડામાં લટકી ગયા. ચારેયના શરીર હવામાં ઝૂલી રહ્યા હતા. જેલ મેન્યુઅલ મુજબ, તેમને ૩૦ મિનિટ સુધી એ જ સ્થિતિમાં લટકાવી રાખવામાં આવ્યા. વહેલી સવારે ૬:૦૦ વાગ્યે જેલના વરિષ્ઠ ડૉક્ટરોની ટીમે ખાડામાં ઉતરીને ચારેયના સ્ટેથોસ્કોપથી હૃદયના ધબકારા તપાસ્યા અને સત્તાવાર જાહેરાત કરી: "મુકેશ, વિનય, પવન અને અક્ષય... ચારેય દોષિતો મૃત્યુ પામ્યા છે." ૭ વર્ષ, ૩ મહિના અને ૪ દિવસ લાંબી કાનૂની લડાઈનો આખરે સત્તાવાર અંત આવ્યો હતો.
જ્યારે તિહાર જેલના લોખંડી મુખ્ય દરવાજા પર સત્તાવાર બોર્ડ મારફતે સમાચાર બહાર આવ્યા કે ચારેય નરાધમોને ફાંસી આપી દેવામાં આવી છે, ત્યારે જેલની બહાર કડકડતી ઠંડીમાં આખી રાત જાગીને ઊભેલા હજારો લોકોના માનવ મહેરામણમાં ખુશીનું મોજું ફરી વળ્યું. લોકોએ એકબીજાને મીઠાઈ ખવડાવી, હવામાં તિરંગો લહેરાવ્યો અને ભારત માતા કી જયના નારા લગાવ્યા. લોકો પોલીસ જવાનો પર ગુલાબના ફૂલો વર્ષાવી રહ્યા હતા. આ ઉજવણી કોઈ ઉત્સવથી કમ નહોતી, કારણ કે આજે દેશની દીકરીને સાચો ન્યાય મળ્યો હતો.બીજી તરફ, પોતાના ઘરમાં બેઠેલા નિર્ભયાના વીર માતા આશા દેવીની આંખોમાંથી વહી રહેલા આંસુઓ આજે સંપૂર્ણપણે હળવા થઈ ચૂક્યા હતા. તેમણે પોતાની દીકરીની તસવીર સામે હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યા અને મીડિયા સમક્ષ ગર્વભેર કહ્યું: "આજે મારી દીકરીને સાચી શ્રદ્ધાંજલિ મળી છે. મેં મારી દીકરીને વચન આપ્યું હતું કે હું તેના ગુનેગારોને ફાંસી અપાવીને જ જંપીશ, આજે મેં મારું વચન પૂરું કર્યું છે. ભલે કાયદાએ ઘણો સમય લીધો, પણ સાબિત થઈ ગયું કે ભારતમાં ન્યાય હજી જીવતો છે. આજે દેશની દરેક માતા અને દીકરી શાંતિથી શ્વાસ લઈ શકશે."નિર્ભયા ભલે આ દુનિયા છોડીને ચાલી ગઈ હતી, પણ તેના ન્યાયની આ સવારે સાબિત કરી દીધું કે ગુનો ગમે તેટલો ભયાનક કેમ ન હોય, જો એક માની જીદ અને કાયદાની તાકાત એક થઈ જાય, તો કાળને પણ નમવું પડે છે.
૧૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ની એ કાળી રાત્રિ બાદ ઇન્ડિયા ગેટના રસ્તાઓ પર ઉતરેલો જનઆક્રોશ માત્ર દોષિતોની ફાંસીની માગણી પૂરતો મર્યાદિત નહોતો. દેશના બુદ્ધિજીવીઓ, યુવાનો અને કાયદાવિદો સારી રીતે જાણતા હતા કે જ્યાં સુધી ભારતીય ફોજદારી કાયદાના જૂના થઈ ચૂકેલા માળખામાં ધરખમ સુધારા કરવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી ભવિષ્યની દીકરીઓને સુરક્ષિત રાખી શકાશે નહીં. તત્કાલીન કેન્દ્ર સરકારે જનતાના આ પ્રચંડ દબાણ સામે ઝૂકીને દેશના પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ જે. એસ. વર્માની અધ્યક્ષતામાં એક ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિ (Justice Verma Committee) ની સ્થાપના કરી.આ સમિતિએ માત્ર ૨૯ દિવસના ટૂંકા ગાળામાં દેશભરમાંથી મળેલા હજારો સૂચનોનો અભ્યાસ કરીને એક ક્રાંતિકારી અહેવાલ રજૂ કર્યો. આ અહેવાલના આધારે ભારત સરકાર દ્વારા ભારતીય સંસદમાં એક ઐતિહાસિક ખરડો પસાર કરવામાં આવ્યો, જેને 'ધ ક્રિમિનલ લો (એમેન્ડમેન્ટ) એક્ટ, ૨૦૧૩' (Criminal Law Amendment Act, 2013) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે સામાન્ય જનતામાં 'નિર્ભયા એક્ટ' (Nirbhaya Act) તરીકે અમર થઈ ગયો. આ સુધારા દ્વારા બ્રિટિશ કાળથી ચાલતી આવતી ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC), ફોજદારી કાર્યરીતિ સંહિતા (CrPC) અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની અનેક કલમોમાં એવી કડક શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવી જેણે ગુનેગારોના હૃદયમાં કાયદાનો સાચો ખોફ પેદા કરી દીધો.
આ નવા કાયદા હેઠળ બળાત્કાર (Rape) ની વ્યાખ્યાને ખૂબ જ વિસ્તૃત કરવામાં આવી, જેથી ગુનેગારો કાયદાની કોઈપણ છટકબારીનો ઉપયોગ કરીને બચી ન શકે. આ એક્ટ દ્વારા લાવવામાં આવેલા મુખ્ય ફેરફારો નીચે મુજબ હતા:મૃત્યુદંડની જોગવાઈ (Death Penalty): અગાઉના કાયદામાં બળાત્કારના કેસમાં ફાંસીની સજાની જોગવાઈ નહોતી. પરંતુ નિર્ભયા એક્ટ હેઠળ જો અત્યાચારને કારણે પીડિતાનું મૃત્યુ થાય અથવા તે કાયમી ધોરણે કોમા (Persistent Vegetative State) માં જતી રહે, તો ગુનેગારને ઓછામાં ઓછી ૨૦ વર્ષની જેલ, આજીવન કેદ અથવા ફાંસીની સજા આપવાની સત્તા અદાલતને આપવામાં આવી.નવા ગુનાઓનો સમાવેશ (New Strict Laws): ભારતીય કાયદાના ઇતિહાસમાં પહેલીવાર સ્ત્રીઓ વિરુદ્ધ થતા અન્ય ગંભીર અપરાધોને કાયદેસર ગુનાની શ્રેણીમાં ઉમેરીને ભારે સજા નક્કી કરાઈ:એસિડ એટેક (Acid Attack): ઓછામાં ઓછી ૧૦ વર્ષની જેલથી લઈને આજીવન કેદ.સ્ટોકિંગ (Stalking - પીછો કરવો): કોઈ સ્ત્રીની મરજી વિરુદ્ધ તેનો સોશિયલ મીડિયા કે રસ્તા પર પીછો કરવા બદલ જેલની સજા.વોયરિઝમ (Voyeurism - ગુપ્ત રીતે જોવું): કોઈ સ્ત્રીની અંગત પળોના ફોટા કે વીડિયો તેની મંજૂરી વગર ઉતારવા બદલ કડક સજા [The Dramatic Decade –: Landmark Cases of Modern India].
મેડિકલ હોસ્પિટલોની જવાબદારી: કાયદામાં સ્પષ્ટ કરાયું કે દેશની કોઈ પણ સરકારી કે ખાનગી હોસ્પિટલ આવી પીડિતાની મફત અને તાત્કાલિક સારવાર કરવાનો ઇનકાર કરી શકે નહીં. જો કોઈ હોસ્પિટલ ના પાડે, તો તે પણ કાયદેસર ગુનો બનશે.ઝડપી સુનાવણી અને મહિલા ન્યાયાધીશ: બળાત્કારના કેસોની સુનાવણી માટે વિશેષ ફાસ્ટ ટ્રેક અદાલતો બનાવવાની અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી સુનાવણી મહિલા ન્યાયાધીશ (Woman Judge) ની કોર્ટમાં જ ચલાવવાની જોગવાઈ દાખલ કરવામાં આવી.
નિર્ભયા એક્ટની એક સૌથી મોટી સાહિત્યિક અને કાનૂની વિશેષતા એ હતી કે તેણે કોર્ટરૂમની અંદર પીડિત મહિલાના અધિકારો અને સન્માનનું રક્ષણ કર્યું. અગાઉના સમયમાં બચાવ પક્ષના વકીલો અદાલતમાં પીડિતાના ભૂતકાળના ચરિત્ર (Character/Sexual History) પર સવાલો ઉઠાવીને તેને માનસિક ટોર્ચર કરતા હતા. આ સુધારા દ્વારા આવી દલીલો પર કાયમ માટે પ્રતિબંધ લગાવી દેવામાં આવ્યો. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે પીડિતાનું ચરિત્ર ગમે તેવું હોય, તેની સંમતિ (Consent) વગર તેના શરીરને સ્પર્શ કરવાનો અધિકાર કોઈને નથી.વળી, પીડિતાનું નિવેદન નોંધતી વખતે મહિલા પોલીસ અધિકારીની હાજરી હોવી અને પીડિતાની મરજી મુજબ તેના ઘરે જઈને વિડિયોગ્રાફી સાથે નિવેદન લેવાની પ્રક્રિયા ફરજિયાત કરવામાં આવી [Inside the nirbhaya rape: Aftermath]. ૨૦૧૩ના આ એક્ટ બાદ, વર્ષ ૨૦૧૮માં અને ત્યારબાદ કાયદાઓને વધુ સખત બનાવવામાં આવ્યા, જેમાં ૧૨ વર્ષથી ઓછી ઉંમરની બાળકી પર બળાત્કાર ગુજારનારા નરાધમો માટે સીધી જ ફાંસીની સજાનો કાયદો લાવવામાં આવ્યો. નિર્ભયાના બલિદાને ભારતના કાયદાના ચોપડાને એવા શસ્ત્રમાં ફેરવી નાખ્યો જે આજે દેશની કરોડો દીકરીઓ માટે અભેદ સુરક્ષા કવચ બનીને ઊભો છે. કાયદાની આ કડકાઈ એ વાતની ગવાહી પૂરે છે કે સમાજ હવે સ્ત્રી સુરક્ષા બાબતે કોઈ પણ પ્રકારની શિથિલતા સહન કરવા તૈયાર નથી.
૨૦ માર્ચ ૨૦૨૦ના રોજ તિહાર જેલના એ અંધકારમય ફાંસીઘરમાં જ્યારે ચારેય નરાધમોના શ્વાસ કાયમ માટે થંભી ગયા, ત્યારે આખા દેશે રાહતનો શ્વાસ લીધો હતો. કાયદાકીય રીતે એ 'કાળરાત્રિ'નો અંત આવી ચૂક્યો હતો, પણ શું એ સજા સાથે જ દેશની દરેક દીકરી માટે એક ભયમુક્ત સવારનો ઉદય થયો? આ સવાલ આજે પણ ભારતના સામાજિક આકાશમાં એક બહુ મોટો પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન બનીને લટકે છે. નિર્ભયાના બલિદાન પછી ભારતીય સંસદે 'નિર્ભયા એક્ટ' જેવા અત્યંત કડક અને અકાટ્ય કાયદાઓ ઘડ્યા, પોલીસ પ્રશાસનને આધુનિક હથિયારો અને સીસીટીવી કેમેરાથી સજ્જ કરવામાં આવ્યું, પણ વાસ્તવિકતાના આંકડા આજે પણ હૃદયને હચમચાવી મૂકે તેવા છે.નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB) ના સત્તાવાર અહેવાલો તરફ નજર કરીએ, તો કાયદો કડક થવા છતાં પણ મહિલાઓ વિરુદ્ધ થતા ગુનાઓની સંખ્યામાં અપેક્ષિત ઘટાડો જોવા નથી મળ્યો. કાગળ પર કાયદો મજબૂત છે, પણ સમાજની ભીતરી શેરીઓમાં આજે પણ અંધકાર વ્યાપેલો છે. જ્યારે પણ દેશના કોઈ ખૂણેથી આવી જ કોઈ પાશવી ઘટનાની ચીસ સંભળાય છે, ત્યારે નિર્ભયાનો એ વ્રણ ફરીથી લીલો થઈ જાય છે. આપણને સમજાય છે કે માત્ર નરાધમોના શરીરને ફાંસીના માચડે લટકાવી દેવાથી ન્યાયની પ્રક્રિયા પૂરી નથી થતી, જ્યાં સુધી સમાજની અંદર છુપાયેલી એ વિકૃત માનસિકતાને મૂળમાંથી ઉખાડીને ફેંકી દેવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી દેશની કોઈ દીકરી પોતાની જાતને સંપૂર્ણ સુરક્ષિત મહેસૂસ નહીં કરી શકે.
૧૬ ડિસેમ્બરની એ ઘટના બાદ ભારત સરકાર દ્વારા દેશમાં મહિલાઓની સુરક્ષા અને ગરિમાના રક્ષણ માટે એક વિશેષ અને ઐતિહાસિક ફંડની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેને 'નિર્ભયા ફંડ' (Nirbhaya Fund) નામ આપવામાં આવ્યું [Inside the nirbhaya rape: Aftermath]. આ ફંડનો મુખ્ય હેતુ દેશભરમાં મહિલાઓ માટે 'સેફ સિટી' (Safe City Project) અંતર્ગત રસ્તાઓ પર હાઈ-ડેફિનેશન સીસીટીવી કેમેરા લગાવવા, રાત્રિના સમયે મહિલાઓ માટે વિશેષ વાહન વ્યવસ્થા ઊભી કરવી, રેલવે સ્ટેશનો અને બસ સ્ટેન્ડ પર ઈમરજન્સી હેલ્પલાઈન બટન ગોઠવવા અને પીડિત મહિલાઓ માટે તાત્કાલિક સહાય પૂરી પાડતા 'વન સ્ટોપ ક્રાઈસિસ સેન્ટર' (One Stop Centres) સ્થાપવાનો હતો.આ કાગળ પરનું આયોજન ખૂબ જ ભવ્ય અને પ્રશંસનીય હતું, પરંતુ સરકારી વહીવટી તંત્રની લાચારી જુઓ કે શરૂઆતના વર્ષોમાં આ ફંડના હજારો કરોડ રૂપિયા બેંકોના સરકારી ખાતાઓમાં એમનેમ પડ્યા રહ્યા. વિશ્લેષકો અને સામાજિક કાર્યકરોએ અદાલતોમાં પિટિશન દાખલ કરીને સવાલો ઉઠાવવા પડ્યા કે, "જે પૈસા દીકરીઓની સુરક્ષા માટે ફાળવવામાં આવ્યા હતા, તે અમલશાહી (Bureaucracy) ની ઢીલી નીતિઓને કારણે જમીની સ્તર સુધી કેમ ન પહોંચ્યા?"જો કે, સમય જતાં જનતાના આક્રોશ અને સુપ્રીમ કોર્ટની કડક ફટકાર બાદ દેશભરમાં મહિલા હેલ્પલાઈન નંબર્સ (જેમ કે ૧૧૨ અને ૧૮૧) એક્ટિવ થયા, બસોમાં ઈમરજન્સી બટન અને કેમેરા લાગ્યા, પણ શું આ ડિજિટલ મશીનો કોઈ સ્ત્રીની આબરૂ બચાવી શકે? મશીનો માત્ર પુરાવા એકત્ર કરી શકે છે, સુરક્ષા તો એક જાગૃત નાગરિક અને સક્ષમ કાયદો જ આપી શકે છે.
આજે નિર્ભયા આપણી વચ્ચે શારીરિક રીતે હાજર નથી, પણ તેનો આત્મા આ દેશના દરેક નાગરિકના અંતરાત્મા સામે એક બહુ મોટો અરીસો ધરીને ઊભો છે. 'કૃષ્ણસખી' તરીકે આ ૧૪ ભાગની સફર આલેખતી વખતે મારી કલમ પણ અનેક જગ્યાએ દર્દ અને આક્રોશથી ધ્રૂજી ઉઠ્યા છે. આ વાર્તા માત્ર ૨0૧૨ના એ ગુનાનો ઇતિહાસ નથી, આ તો ભવિષ્યના ભારત માટેની એક ચેતવણી છે. જ્યારે પણ આપણે આપણા ઘરની બહાર નીકળીએ છીએ, ત્યારે રસ્તા પર ચાલતી કોઈ દીકરીને જોઈને આપણા મનમાં કેવા વિચારો જન્મે છે, તેના પર જ આ દેશનું ભવિષ્ય ટકેલું છે.દીકરીઓને રાત્રે બહાર ન નીકળવાની સલાહ આપનારો આ સમાજ ક્યારે પોતાના દીકરાઓને સ્ત્રી સન્માનના પાઠ ભણાવશે? બળાત્કાર માત્ર રસ્તાઓ પર નથી થતો, તે સૌપ્રથમ માણસની વિકૃત સોચ અને નજરમાં જન્મે છે. જ્યાં સુધી આપણે આપણા ઘરોમાં દીકરા અને દીકરી વચ્ચેનો ભેદભાવ નહીં ભૂંસીએ, જ્યાં સુધી શાળાઓમાં શિક્ષણની સાથે નૈતિક મૂલ્યો અને સ્ત્રી પ્રત્યે આદરની ભાવના નહીં કેળવીએ, ત્યાં સુધી ન્યાયનો આ દીવો અધૂરો જ રહેશે.પુસ્તકના કવર પેજ પર જે મીણબત્તીની પ્રજ્વલિત જ્યોત દેખાય છે, તે માત્ર એક દીકરીના મોત પર મનાવવામાં આવતું માતમ નથી. તે એક 'અખંડ દીવો' છે જે અંધકારની સામે ક્રાંતિનો સંકેત આપે છે. આ દીવો આપણને દરરોજ રાત્રે જગાડીને પૂછે છે કે—"શું તમે તમારી જવાબદારી પૂરી કરી છે?"આવો, આ પુસ્તકના આખરી પાના પર આંસુ લૂછીને એક દ્રઢ સંકલ્પ કરીએ કે આપણે એક એવા ભારતનું નિર્માણ કરીશું, જ્યાં કોઈ પણ દીકરીને રાતના અંધકારમાં ચાલતી વખતે ભયની ચીસ ન પાડવી પડે, જ્યાં તેના સપનાઓની પાંખો હેવાનીયતના લોખંડી સળિયાથી ચિરાઈ ન જાય, પણ તે મુક્ત આકાશમાં ગર્વથી ઉડી શકે. નિર્ભયાના એ પવિત્ર અને અમર આત્માને આ જ આપણી સાચી, સર્વોચ્ચ અને સાહિત્યિક શ્રદ્ધાંજલિ રહેશે.
... ઇતિ નિર્ભયા: મહાકથા સંપૂર્ણ ...
નિર્ભયા (સામાજિક અને કાનૂની જાગૃતિ માટે વિશેષ પ્રકરણ). આ આલેખન દિલ્હી પોલીસની સત્તાવાર તપાસ અને ઇતિહાસની સત્યઘટના પર આધારિત છે."
#કૃષ્ણસખી
#ગુજરાતીસાહિત્ય
#MansiDesaiShastriNiVartao
