કરુણા વિચારે છે કે આ વળી કેવી મુસીબત છે, નરેન્દ્ર કેમ ઘરે પાછો નથી ફરતો? અધીરી થઈને તે ઘરની જૂની નોકરાણી ભવી પાસે ગઈ અને પૂછ્યું કે નરેન્દ્ર કેમ નથી આવતો. તે હસીને બોલી કે એને એના વિશે શું ખબર હોય!
કરુણાએ કહ્યું, "ના, તું જાણે છે."
ભવી કહે, "અરે બાપ રે, હું કેવી રીતે કહું!"
કરુણાએ એની કોઈ વાત કાન પર ધરી નહીં. ભવીએ કહેવું જ પડશે કે નરેન્દ્ર કેમ નથી આવી રહ્યો. પરંતુ ઘણી આજીજી અને જીદ કરવા છતાં ભવી પાસેથી કોઈ ખાસ જવાબ મળ્યો નહીં. કરુણા અતિશય નારાજ થઈને રડી પડી અને પ્રતિજ્ઞા લીધી કે જો મંગળવાર સુધીમાં નરેન્દ્ર નહીં આવે, તો તેની પાસે જેટલી પણ ઢીંગલીઓ છે એ બધી તે પાણીમાં ફેંકી દેશે. ભવીએ તેને સમજાવી કે ઢીંગલીઓ તોડી નાખવાથી નરેન્દ્રને આવવામાં કોઈ ખાસ સરળતા નહીં થઈ જાય, પણ એનું સાંભળે કોણ? જો નરેન્દ્ર નહીં આવે, તો તે ઢીંગલીઓ તોડી જ નાખશે.
વાસ્તવમાં નરેન્દ્ર ઘણા દિવસોથી વતન આવ્યો નહોતો. પણ પાડોશના લોકોના જીવમાં જીવ આવ્યો હતો, કારણ કે આજકાલ નરેન્દ્ર જ્યારે પણ વતન આવે છે ત્યારે બે-ત્રણ કૂતરા અને તેનાથી પણ વધુ કંટાળાજનક બે-ચાર ભાઈબંધો તેની સાથે હોય છે. તેઓ બે-ત્રણ દિવસમાં આખા પાડોશને હેરાન-પરેશાન કરી મૂકે છે. આપણા પંડિતજી તો આ કૂતરાઓને જોઈને ભારે મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જતા.
ગમે તેમ હોય, પાડોશમાં પંડિતજીના લગ્નની વાતને લઈને ભારે હસી-મજાક ચાલી રહી છે. પરંતુ ભટ્ટાચાર્યજી વીસ-બાવીસ ચલમ તમાકુના ધુમાડામાં, થોડીક નસવારની ચપટીઓમાં અને નવી પત્નીના રીસામણાંથી કરચલી પડેલી ભ્રમરરૂપી વાદળોમાંથી નીકળતી એકાદ-બે વીજળીના આંચકાઓ સાથે બધી વાતોને ચપટી વગાડીને ઉડાવી દે છે. નિધિરામ સિવાય પંડિતજીને કોઈ ઘરમાંથી બહાર કાઢી શકતું નહોતું. પંડિતજીએ આજકાલ એક અરીસો ખરીદ્યો છે, ચશ્મા પર સોનાનો ઢોળ ચડાવ્યો છે અને કોઈ દૂરના દેશમાંથી બારીક સફેદ જનોઈ મંગાવી છે. તેમની પત્ની કાત્યાયનીએ પાડોશની સ્ત્રીઓ આગળ વાતો કરી છે કે, તેના વરરાજ આજકાલ ઝીણું હસીને પેટ પર હાથ ફેરવતાં ફેરવતાં જોક્સ (રસિકતા) કરવાનો જીવતોડ પ્રયત્ન કરે છે. પરંતુ પંડિતજીના નામે પહેલાં ક્યારેય આવી વાતો ઊડી નહોતી. આપણને પંડિતજીની રસિકતાના જે એક-બે ઉદાહરણો મળ્યા છે, તેનો અર્થ સમજવો આપણા માટે અશક્ય છે. તેની અંદર પ્રકૃતિ, પુરુષ, મહત, અહંકાર, પ્રમા, અવિદ્યા, દોરડામાં સાપનો ભ્રમ, પર્વત પર ધુમાડો હોવાથી અગ્નિ છે—ઇત્યાદિ અનેક પ્રકારની દાર્શનિક ભાંજગડ હોય છે. પંડિતજીના વેદાંતસૂત્ર અને સાંખ્યશાસ્ત્રના પુસ્તકો પર કરોળિયાએ જાળાં ગૂંથી લીધા છે, આજકાલ પંડિતજી જયદેવના 'ગીતગોવિંદ' ને લઈને ભક્તિભાવમાં ડૂબેલા રહે છે. આ તો થઈ પંડિતજીની હાલત.
અને આપણી કાત્યાયની ઠાકરાણીએ તો આવ્યાને થોડા જ દિવસોમાં પાડોશની સ્ત્રીઓની મંડળીને આખી ગજવી મૂકી છે. તેમના જેવી ગપ્પાં મારવાની શક્તિ પાડોશમાં બીજા કોઈનામાં નથી. હાથ-પગ હલાવીને અને આંખ-મોં મરોડીને તે ચૌદ ભુવનના સમાચાર આપતી. કોઈ એક જણ તેમની પાસે કોલકાતા શહેર કેવું છે તેના સમાચાર લેવા ગયું હતું. તેમણે એને સમજાવી દીધું કે ત્યાં મોટા-મોટા મેદાનો છે, સાહેબો ખેતી કરે છે, રસ્તાની બંને બાજુ સિપાહી, ચોકીદાર અને ગોરા સૈનિકો પહેરો ભરે છે, ઘરે-ઘરે ગાયો કપાય છે વગેરે વગેરે. બીજા પણ ઘણા સમાચાર આપ્યા હતા, બધી વાતો અત્યારે યાદ પણ નથી. કાત્યાયનીની પતિભક્તિ અતિશય હતી અને આ પતિભક્તિના સંદર્ભમાં (બીજાની) નિંદાની વાતો જેટલી તેમની પાસેથી સાંભળવા મળે એટલી બીજા કોઈ પાસેથી નહીં. પાડોશની બધી સ્ત્રીઓની નસેનસથી તેઓ વાકેફ હતા. તેમનો બીજો એક સ્વભાવ એ હતો કે તેઓ કલાકે-કલાકે બધાને યાદ અપાવતા રહેતા કે નકામી પારકી પંચાત કરવી તેમને બિલકુલ ગમતી નથી, અને બિંદુ, હારાની મા તેમજ બોઝ પરિવારની મોટી વહુ જેવી આખા જગતની નિંદક સ્ત્રીઓ બીજી કોઈ નથી. પણ એટલું તો કહેવું પડશે કે, કાત્યાયની ઠાકરાણી દેખાવમાં ખરાબ નહોતા—પરંતુ તેમની ચાલવાની, બોલવાની અને જોવાની રીતભાત કંઈક અજીબ પ્રકારની હતી. પણ ભલે, અમુક માણસોની પ્રકૃતિ જ એવી કુદરતી હોય છે!
ક્રમશઃ
