ચોથો પરિચ્છેદ - પંડિતજીના બીજા લગ્ન
પહેલાં રઘુનાથ સાર્વભૌમ મહાશયની એક પાઠશાળા હતી. પણ ધનની તંગીને કારણે થોડા જ સમયમાં તે બંધ થઈ ગઈ. ગામના સમૃદ્ધ જમીનદાર અનુપકુમારે જે નવી પાઠશાળા સ્થાપી, તેમાં તેઓ ઓછા પગારે ગુરુજીના પદે નિયુક્ત થયા; પરંતુ ગુરુજીના પદ પર આસીન થયા પછી પણ તેમના શાંત સ્વભાવમાં સહેજ પણ ફેરફાર થયો નહીં.
પંડિતજી કહેતા કે તેમની ઉંમર માંડ ચાલીસ વર્ષની છે. પણ આ પુરાવા પર જો વિશ્વાસ કરીએ તો સોગંદ ખાઈને કહી શકાય કે તેમની ઉંમર અડતાલીસ વર્ષથી ઓછી નહોતી. સામાન્ય પંડિતો સાથે તેમનો કોઈ બાબતમાં મેળ નહોતો—તેઓ કોઈ બહુ રસિયા કે રંગીલા માણસ નહોતો, કે ન તો કોઈ વાતે-વાતે શાસ્ત્રાર્થ કરનારા શુષ્ક પંડિત હતા; તેઓ ક્યારેય કોઈ જૂથબાજી કે કાવતરામાં પડતા નહીં, શાસ્ત્રોના વાદ-વિવાદમાં ઊતરતા નહીં અને દાન-દક્ષિણા મેળવવાની કોઈ આશા રાખતા નહીં. સામાન્ય પંડિતો સાથે તેમનો મેળ માત્ર તેમના વિશાળ પેટ, છીંકણીની ડબ્બી, નાની ચોટલી અને મૂછ-દાઢી વગરના ચહેરા પૂરતો જ હતો. પાઠશાળાના બાળકો લગભગ ચોવીસે કલાક તેમના ઘરે જ પડ્યા રહેતા. આ બાળકો પાછળ તેમના ઘણા પેંડા ખર્ચાતા; પેંડાની લાલચે બાળકો જળોની જેમ તેમના ઘરની જમીન પકડીને પડ્યા રહેતા. પંડિતજી ખૂબ જ ભલા માણસ હતા અને તોફાની બાળકો તેમના પર ભારે અત્યાચાર કરતા. પંડિતજીને ઊંઘવાની એવી આદત હતી કે તેઓ સૂતા જ ઊંઘી જતા, બેસતા જ ઝોકાં ખાવા લાગતા અને ઊભા થતા જ બગાસાં ખાવા લાગતા. આ તકનો લાભ લઈને બાળકો તેમની છીંકણીની ડબ્બી, ચંપલ અને ચશ્માનું ખોખું ચોરી લેતા. એક તો પંડિતજી પોતે જ ખૂબ બેદરકાર માણસ હતા, તેમાં વળી પાઠશાળાના તોફાની બાળકો તેમના ઘરમાં સહેજ પણ વ્યવસ્થા રહેવા દેતા નહીં. પાઠશાળા જતી વખતે તેમને પોતાના ચંપલ માંડ-માંડ મળતા, અને અંતે તેઓ ઉઘાડા પગે જ ચાલ્યા જતા. એક દિવસ સવારે ઉઠીને તેમણે અચાનક જોયું કે તેમના સૂવાના ઓરડામાં ભમરીઓએ મધપૂડો બનાવ્યો છે; ડરના માર્યા વ્યાકુળ થઈને તેમણે તે ઓરડો જ છોડી દીધો. તે ઓરડામાં ભમરીના ત્રણ પરિવારોએ ત્રણ મધપૂડા બનાવ્યા, ઉંદરોએ દર કર્યા, કરોળિયાએ પોતાના મહેલ ચણ્યા અને લાખો નાની કીડીઓએ લાઈન લગાવીને આખા ઘરમાં પોતાનો રાજમાર્ગ બનાવી લીધો. વાલી (વાનરરાજ) માટે જેવો ઋષ્યમૂક પર્વત હતો, પંડિતજી માટે આ ઓરડો એવો જ બની ગયો હતો. પાઠશાળાએ ન જવા માંગતું કોઈ બાળક જો તે ઓરડામાં છુપાઈ જાય, તો પંડિતજી તેને ક્યારેય પકડી શકતા નહીં.
ઘરની આવી વેરવિખેર સ્થિતિ જોઈને પંડિતજી ઘણા સમયથી એક પત્ની (ગૃહલક્ષ્મી) લાવવાનો વિચાર કરી રહ્યા હતા. તેમની અગાઉની પત્ની ખૂબ જ ક્રોધી અને આકરી સ્ત્રી હતી. નમ્ર સ્વભાવના સાર્વભૌમ મહાશય દિલ્હીના સુલતાનની જેમ તેની આજ્ઞાનું પાલન કરતા. પત્ની નજીક હોય ત્યારે તેઓ અન્ય સ્ત્રીઓને જોઈને આંખો બંધ કરી લેતા. એકવાર તેમણે એક આઠ વર્ષની બાળકી તરફ જોયું હતું, તેથી તેમની પત્નીએ તે બાળકીના મૃત પિતૃઓ, દાદા અને પરદાદાના નામ લઈને ભારે ગાળો ભાંડી હતી અને સાર્વભૌમ મહાશયના મોઢા સામે હાથ હલાવીને મોટેથી કહ્યું હતું, 'તમે મરો, તમે મરો, તમે મરો!' પંડિતજી મૃત્યુથી બહુ ડરતા હતા, તેથી મરણની વાત સાંભળીને જ તેમના હૃદયના ધબકારા વધી જતા.
પત્નીના મૃત્યુ પછી, રોજ ગાળો ખાવાની આદત હોવાને કારણે શરૂઆતમાં થોડા દિવસો તો તેમને બહુ ખાલીપો અને કષ્ટ લાગતું હતું.
ગમે તેમ, ઘણા કારણોસર પંડિતજી લગ્નના પ્રયત્નોમાં હતા. પંડિતજીની એક એવી અજીબ આદત હતી કે સામે હજારો મીઠાઈઓની લાલચ હોય તો પણ તેઓ ક્યારેય કોઈના લગ્નની સભામાં હાજર રહેતા નહીં. કોઈના લગ્નના સમાચાર સાંભળીને જ તેમનું મન આખો દિવસ ઉદાસ થઈ જતું. પંડિતજીના એક ભટ્ટાચાર્ય મિત્ર હતા; તેમના મનમાં એવો વહેમ હતો કે તેઓ બહુ મોટા રમુજી માણસ છે, અને જે વ્યક્તિ તેમની વાત સાંભળીને ન હસે તેના પર તેઓ અંદરથી ખૂબ ચિડાઈ જતા. આ રમુજી મિત્ર ક્યારેક-ક્યારેક આવીને પંડિતોની શૈલી અને અવાજમાં સાર્વભૌમ મહાશયને કહેતા, "અરે ભાઈ, શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે કે—
યાવન્ન વિન્દતે જાયાં તાવદર્ધ્વોભવેત્ પુમાન॥
યન્ન બાલૈઃ પરિવૃતં શ્મશાનમિવ તદ્દગૃહમ્॥
પરંતુ તમારામાં આનાથી તદ્દન વિપરીત જોવા મળી રહ્યું છે. કારણ કે, જ્યારે તમારા બ્રાહ્મણી (પત્ની) જીવતા હતા ત્યારે તમે ડર અને ચિંતામાં અડધા થઈ ગયા હતા, અને પત્નીના અવસાન પછી જોતજોતામાં તમારું શરીર બમણું થઈ ગયું! વળી, શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે કે બાળકો વગરનું ઘર શ્મશાન જેવું લાગે છે, પણ બાળકોથી ઘેરાયેલા હોવાને કારણે જ તમારું ઘર શ્મશાન જેવું બની ગયું છે."
આટલું કહીને તેઓ આસપાસના લોકોને આંખ મારતા અને બધા મોટેથી હસી પડે એટલે સંતોષ સાથે વારંવાર છીંકણી સૂંઘતા.
નદીની પેલે પારની એક કન્યા સાથે સાર્વભૌમ મહાશયનું સગપણ નક્કી થયું છે. આટલા દિવસોથી પંડિતજી ખૂબ જ ઉત્સાહમાં છે. પાઠશાળામાં રજાઓ પડી ગઈ છે. આજે કન્યા પક્ષવાળા વરરાજાને જોવા આવવાના છે. પાડોશના કોઈ તોફાની માણસની સલાહ માનીને પંડિતજીએ નરેન્દ્ર પાસેથી એક જોડી ફૂલવાળા મોજા, જરીનો પોશાક અને પાઘડી ઉછીના મંગાવ્યા. પાડોશના તોફાની તત્ત્વોએ આ બધા કપડાં પહેરાવીને તેમને જોકર બનાવી દીધા. નાની પાઘડી પંડિતજીના વિશાળ માથાની ચોટલીવાળા ભાગ પર જ માંડ ટકી રહી, અને ચાર-પાંચ બટન તૂટ્યા પછી જેમ-તેમ કરીને પંડિતજીના વિશાળ પેટ પર અચકન ફિટ થયું. ઘણો સમય લાગ્યા પછી જ્યારે શણગાર પૂરો થયો, ત્યારે સાર્વભૌમ મહાશયે અરીસામાં એકવાર મોઢું જોયું. જરીના પોશાકની ચમક જોઈને તેમનું મન ખૂબ તૃપ્ત થયું. પરંતુ તે ઢીલા ચંપલ પહેરીને અને ફિટ અચકન લગાવીને તેઓ ચાલી પણ શકતા નહોતા કે હલી પણ શકતા નહોતા; જડભરતની જેમ એક જ જગ્યાએ બેસી રહ્યા. માથું સહેજ પણ નીચું કરે તો એવું લાગતું કે પાઘડી હમણાં જ પડી જશે. ગરદન અકડાઈ ગઈ, છતાં તેમણે બને તેટલું માથું ઊંચું રાખ્યું. કલાક સુધી આ વેશમાં રહ્યા પછી તેમનું માથું દુખવા આવ્યું, મોઢું સુકાઈ ગયું, અવિરત પરસેવો વહેવા લાગ્યો અને જીવ અધ્ધર થઈ ગયો. અંતે ગામના સજ્જનોએ આવીને તેમને ઘણી સમજાવટ પછી આ કપડાં બદલાવ્યા.
પંડિતજીએ પોતાના અસ્તવ્યસ્ત ઘરને સાફ કરવા અને શણગારવા માટે ઘણી ખુશામત કરીને નિધિરામ ભટ્ટને બોલાવ્યા છે. આ નિધિરામ પર પંડિતજીને અતિશય શ્રદ્ધા હતી. તેઓ કહેતા કે ઘરકામની વ્યવસ્થા સુંદર રીતે સંભાળવામાં નિધિ તેમની જૂની પત્ની જેવો જ છે; કોર્ટ-કચેરીની જટિલ દલીલોમાં તે ખુદ મેજિસ્ટ્રેટ સાહેબને પણ પાણી પીવડાવી દે તેવો છે, અને બધી બાબતોની માહિતી રાખવામાં તથા ચતુરાઈપૂર્વક કામ પૂરું કરવામાં તે કોલેજના છોકરાઓથી સહેજ પણ કમ નથી.
પોતાને ચતુર માનતા લોકો પોતાની ખામીઓ પર પણ ગર્વ કરતા હોય છે. જે વ્યક્તિ ઘરની વ્યવસ્થામાં પોતાની ચતુરાઈ બતાવવા માંગે છે, તે પોતાની ગરીબી પર ગર્વ કરે છે, એટલે કે 'પૈસાની તંગી હોવા છતાં હું સંસારને કેટલો સરસ અને વ્યવસ્થિત ચલાવું છું!' નિધિ પોતાની મૂર્ખતા પર ગર્વ કરતો હતો. વાતોડિયા લોકોને પંડિતજી ખૂબ ગમતા, કારણ કે આખા ગામમાં પંડિતજી સિવાય એવું કોઈ નહોતું જે શાંતિથી બધી વાતો સાંભળે અને તેના પર વિશ્વાસ કરે. આ ગુણથી પ્રભાવિત થઈને નિધિ મહિનામાં લગભગ બસો વાર પોતાના એક લગ્નની વાર્તા સંભળાવતો. વાર્તાના ફાંગા ગાળી નાખીએ તો તેનો સાર એવો નીકળે કે—નિધિરામ ભટ્ટ માત્ર કક્કો-બારાખડી શીખીને જ ભણતરને પૂર્ણવિરામ આપી ચૂક્યા હતા, પરંતુ ચતુરાઈના જોરે વિદ્યાની અછત પૂરી કરતા. નિધિને લગ્ન કરવાની ઈચ્છા થઈ, પણ આ દુનિયામાં એવો કોઈ સસરો નહોતો જે નિધિ જેવા મહામૂર્ખને જાણી-જોઈને પોતાની દીકરી આપે. ઘણી યુક્તિઓ અને મહેનત પછી કન્યા નક્કી થઈ. આજે જમાઈની પરીક્ષા લેવા માટે કન્યા પક્ષના લોકો આવ્યા છે. પરમ ચતુર નિધિએ મોટાભાઈ સાથે મળીને એક પાલખી મંગાવી અને અચકન તથા ટોપી પહેરીને, હાથમાં થોડા કાગળોના થોથા લઈને કન્યા પક્ષના લોકોની સામે જ પાલખીમાં બેસી ગયો. મોટાભાઈએ કહ્યું, 'અરે નિધિ, આજે તો તને જોવા આવ્યા છે.' નિધિએ કહ્યું, 'ના મોટાભાઈ, આજે સાહેબ વહેલા આવવાના છે, બહુ કામ છે, ઘણું લખવાનું છે, આજે મેળ નહીં પડે.' કન્યા પક્ષવાળા સમજી ગયા કે નિધિ મોટો નોકરિયાત છે અને ઘણું ભણેલો છે. તેના બીજા જ દિવસે લગ્ન થઈ ગયા. નિધિ આ વાર્તામાં એક વાત છુપાવી જતો હતો, જેની અમને ખબર પડી છે—મહોલ્લાના એક એન્ટ્રન્સ ક્લાસના વિદ્યાર્થીએ તેને કહી રાખ્યું હતું કે, 'જો તને પૂછે કે તું કઈ કોલેજમાં ભણે છે, તો કહેજે બિશપ્સ કોલેજ (Bishop's College).' સદનસીબે લગ્નની સભામાં આ પ્રશ્ન પૂછાતા નિધિએ ગંભીરતાથી ઉત્તર આપ્યો હતો—'વિષાક્ત (ઝેરી) કોલેજમાં!' સદભાગ્યે કન્યા પક્ષવાળાએ નિધિની મૂર્ખતાને વિનોદ ગણી લીધો, અને આ રીતે તે આબરૂભેર બચી ગયો.
નિધિએ આવતાની સાથે જ ભારે ધાંધલ-ધમાલ મચાવી દીધી. 'અરે ઓ આ'—'અરે ઓ તે'—આ રૂમમાં એકવાર, પેલા રૂમમાં એકવાર—આ ઊંધું ચત્તું કર્યું, પેલું ફેરવ્યું—બે-ચાર વાસણો તોડ્યા, બે-ચાર પુસ્તકો ફાડી નાખ્યા—અને આખા મહોલ્લાને માથે લીધો. પોતે કંઈ કામ નથી કરી રહ્યો પણ ભારે હોબાળો અને ભારે વ્યસ્તતા બતાવી રહ્યો છે. ચંપલનો ચપ-ચપ અવાજ કરતા આ રૂમમાંથી પેલા રૂમમાં, આ ઘરેથી પેલા ઘરે, આ શેરીમાંથી પેલી શેરીમાં દોડી રહ્યો છે—ક્યાંય સ્થિર ઊભો રહેતો નથી. હાંફતા હાંફતા આને બે વાતો, તેને બે વાતો કહીને પાછો દોડીને ગુરુજીના ઘરમાં ઘૂસી જાય છે. પરિણામ એ આવ્યું કે સાંજે જઈને જોયું તો સાર્વભૌમ મહાશયનું ઘર જેવું હતું તેવું જ રહ્યું, ઉલટાનું જે સફાઈ પહેલા એક દિવસમાં થઈ શકતી હતી તે હવે એક અઠવાડિયામાં પણ ન થાય તેવી સ્થિતિ થઈ ગઈ. ગમે તેમ, ઘર સાફ કરવા જતાં એક મોટી આફત આવી પડી—સાવરણીના ઝાટકા અને લોકોના ઘોંઘાટથી ત્રણેય ઓરડાની ભમરીઓ ભડકી ગઈ. નિધિરામનું નાક અને મોઢું સૂજી ગયું—ચંપલ ફેંકીને, ચોટલી ઉડાડતા, ધોતીયાના છેડામાં પગ ભરાતા ભરાતા, ઉંબરે ઠોકર ખાતા ખાતા અને પંડિતજીને ગાળો દેતા દેતા તે ઘર છોડીને ભાગી ગયો. આખું અઠવાડિયું ઘરના ઓરડાઓમાં ભમરીઓનું ટોળું વેરવિખેર થઈને ઉડતું રહ્યું. બિચારા પંડિતજી ભમરીઓના ડરથી દસ દિવસ સુધી પોતાના અસુરક્ષિત ઘરમાં ન ગયા અને પાડોશીના ઘરે આશરો લીધો. પાછળથી જ્યારે તેઓ ઘરે પાછા આવ્યા, ત્યારે જતા સમયે લોટો અને ઘડો વગેરે જે સામગ્રી જોઈને ગયા હતા, તે આવતી વખતે ક્યાંય જોવા મળી નહીં.
આજે લગ્ન થવાના છે. પંડિતજીએ ગઈ આખી રાત સપના જોયા છે. ઘણા સમયની જૂની પેલી સાવરણી તેમને સપનામાં દેખાઈ, જેને તેમણે શુભ લક્ષણ માન્યું. હસતા હસતા વહેલી સવારે તેઓ પથારીમાંથી ઉભા થઈ ગયા. રેશમી ધોતી-ઝભ્ભો પહેરીને, ચંદન લગાવીને તેઓ મગ્ન થઈને બેઠા છે. અચાનક પંડિતજીના મનમાં એક મોટી ચિંતા જાગી. તેમણે વિચાર્યું, બધું તો ઠીક છે, પણ હવે હોડીમાં (નૌકામાં) કેવી રીતે બેસીશ? તેઓ લાંબો સમય વિચારતા રહ્યા; વીસ-બાવીસ ચલમ તમાકુ ફૂંકાયા પછી અને બે-ચાર ડબ્બી છીંકણી પૂરી થયા પછી એક સારો ઉપાય મળ્યો. તેમણે નક્કી કર્યું કે નિધિરામને સાથે લઈ જશે. તેમનો એવો અડગ વિશ્વાસ હતો કે નિધિરામ સાથે હોય તો હોડી ડૂબવાની કોઈ સંભાવના જ નથી. તેઓ નિધિને શોધવા નીકળ્યા. પેલા દિવસની દુર્ઘટના પછી નિધિએ 'હવે ક્યારેય પંડિતજીના ઘર તરફ મોઢું નહીં કરું' એવું નક્કી કર્યું હતું, પણ ઘણી ખુશામત પછી તે તૈયાર થયો. હવે હોડીમાં બેસવાનો સમય આવ્યો. સાર્વભૌમ મહાશય કિનારે ઊભા રહીને છીંકણી સૂંઘવા લાગ્યા. આપણા નિધિરામ પણ હોડીથી કંઈ ઓછું ડરતા નહોતા, જો સસરાના ઘરે સારા ભોજનની લાલચ ન હોત તો તેઓ જીવના જોખમે પણ હોડીમાં ન બેસત. ઘણી મુશ્કેલીથી પાંચ-છ નાવિકોએ ભેગા મળીને બંનેને જેમ-તેમ કરીને હોડીમાં બેસાડ્યા. હોડી ઉપડી. હોડી જેટલી હલે છે, પંડિતજી તેટલા જ ફફડે છે; પંડિતજી જેટલા ફફડે છે, હોડી તેટલી જ ડોલે છે; ભારે આફત આવી પડી, નાવિકો કંટાળી ગયા. પંડિતજીએ બૂમાબૂમ શરૂ કરી દીધી અને નાવિકોને ખાસ વિનંતી કરી કે જો નદી પાર કરવી જ હોય, તો હોડીને કિનારે-કિનારે જ રાખે. નિધિરામના મોઢામાં તો શબ્દ નહોતો. તેની એવી હાલત હતી કે જો સહેજ પવન ફૂંકાય કે વાદળ દેખાય તો તે હોડીનો કૂવાથંભ લઈને પાણીમાં કૂદી પડત. પંડિતજી વ્યાકુળ થઈને નિધિના મોઢા સામે જોઈ રહ્યા છે. એક-બે જગ્યાએ મોજાના વેગથી હોડી થોડી વધુ ડોલી, એટલે નિધિ ઉછળ્યો અને પંડિતજી નિધિને વળગી પડ્યા. ત્યારે પણ તેમને વિશ્વાસ હતો કે નિધિનો આશરો રાખવાથી જીવ બચી જશે. નિધિ સાર્વભૌમ મહાશયની પકડમાંથી છૂટવાનો પૂરો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો, પણ પંડિતજી તેટલા જ જોરથી તેમને વળગી રહ્યા. દૂબળો-પાતળો નિધિ આ ભીંસમાં જાણે ગૂંગળાઈ જવાનો હતો, તે ગુસ્સા, કંટાળા અને પીડાથી ચીસો પાડવા લાગ્યો. આવી ધમાલ વચ્ચે હોડી કિનારે પહોંચી. નાવિકોએ આવી હોડીયાત્રા ક્યારેય જોઈ નહોતી, તેઓ હાંશ કરીને બચ્યા; અધ્ધર જીવે રહેલો નિધિ શ્વાસ લઈને બચ્યો અને પંડિતજી એક લોટો પાણી પીને બચ્યા.
લગ્નની સાંજ આવી પહોંચી. પંડિતજી ચોટલીવાળા માથા પર વરરાજાનો મોગટ પહેરીને ગાદી પર બેઠા છે. ભૂખને કારણે, હોડીના થાકથી અને જૂની આદત મુજબ તેઓ ભારે ઝોકાં ખાઈ રહ્યા છે. માથા પરથી વારંવાર મોગટ સરકીને પડી જાય છે. બાજુમાં બેઠેલો નિધિ વચ્ચે-વચ્ચે તેમને એવી કોણી મારે છે કે મરેલો માણસ પણ જાગી જાય! એ કોણી ખાતા જ પંડિતજી ઝબકીને જાગી જાય છે અને માથા પરથી પડી ગયેલો મોગટ પાછો પહેરીને, માથું ખંજવાળતા ખંજવાળતા ચારેય તરફ જોવા લાગે છે; આખી સભામાં આંખના ઈશારા કરીને હસાહસ ચાલી રહી છે. શુભ મુહૂર્ત આવ્યું અને લગ્નની વિધિ શરૂ થઈ. પંડિતજીએ જોયું કે ગોરબાપા તો તેમની જ પાઠશાળાનો ભણીને નીકળેલો શિષ્ય છે. શિષ્ય ભારે શરમમાં મુકાઈ ગયો. પંડિતજીએ તેના કાનમાં કહ્યું, "એમાં શરમાવાનું શું!" અને શરમાવાની કોઈ જરૂર નથી તે વાત તેમણે સ્કંદ પુરાણ અને કલ્કિ પુરાણના ઉદાહરણો આપીને સાબિત કરી દીધી. સાર્વભૌમ મહાશય લગ્નના આસન પર બેઠા. ગોરબાપા મંત્ર બોલતી વખતે એક ભૂલ કરી બેઠા. સંસ્કૃતમાં ભૂલ પંડિતજીથી સહન ન થઈ; તેમણે તરત જ મુગ્ધબોધ અને પાણિનીના આઠેક સૂત્રો બોલીને અને તેની વ્યાખ્યા કરીને ગોરબાપાની ભૂલ સુધારી દીધી. ગોરબાપા ક્ષોભ પામીને અને મૂંઝાઈને વધુ કેટલીક ભૂલો કરી બેઠા. પંડિતજીએ જોયું કે તેમણે પાઠશાળામાં જે કંઈ શીખવ્યું હતું, તે ગોરબાપા દાનમાં મળેલા ચોખા અને કેળાની સાથે આખેઆખું હજમ કરી ગયા છે. લગ્ન સંપન્ન થયા. ઊભા થતી વખતે સાર્વભૌમ મહાશય એવી રીતે અટવાયા કે પોતાના જ પગમાં પગ ભરાતા તેઓ સસરાના ગળે જઈ પડ્યા, અને બંને લગ્નમંડપમાં જમીનદોસ્ત થઈ ગયા. વરરાજાના કપડાં ફાટી ગયા અને મોગટ તૂટી ગયો. સસરાને શૂળ (પેટનો દુખાવો) ની બીમારી હતી, જાડા પંડિતજી તેમના પેટ પર પડ્યા એટલે તેઓ જોરથી ચીસ પાડી ઉઠ્યા. સાત-આઠ જણાએ ભેગા મળીને બંનેને ઉભા કર્યા, આખી સભાના લોકો હસવા લાગ્યા. પંડિતજી ભારે છોભીલા પડ્યા અને મુખમાંથી કંઈક બોલ્યા જેનો અર્થ સમજાયો નહીં. એકવાર અચાનક ક્ષોભજનક સ્થિતિ મુકાઈ જાવ, એટલે ડગલે ને પગલે એવું જ થાય છે. અંતઃપુરમાં (અંદરના હોલમાં) જતાં ગરબડમાં પંડિતજીએ સાસુમાનો પગ કચડી નાખ્યો; સાસુમાએ 'ના રે ના, કંઈ નથી થયું' એમ કહ્યું, પણ અંદર જઈને ભીનું કપડું પોતાના પગના અંગૂઠા પર બાંધવું પડ્યું. જમતી વખતે અચાનક ગળામાં પાણી ભરાઈ ગયું, અડધો કલાક સુધી ખાંસી ખાતા ખાતા આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. તેઓ વરપક્ષના ઓરડામાં (બાસર-ઘરમાં) બેઠા હતા, તેવામાં એક વંદો ઉડીને તેમના શરીર પર બેઠો. તરત જ તેઓ કૂદકા મારવા લાગ્યા, હાથ-પગ ફેલાવીને, મોઢું બગાડીને સાળાઓ-સાળીઓના ગળા પર જઈ પડ્યા! વળી પાછા બે-ચાર કાનખેંચામણી ખાઈને પોતાની જગ્યાએ આવીને બેઠા. એક વાત ભૂલી ગયો, સ્ત્રી-આચાર (લગ્નની વિધિ) વખતે પંડિતજી એટલી બધી છીંકો ખાવા લાગ્યા કે આસપાસની સ્ત્રીઓ પરેશાન થઈ ગઈ. બાસર-ઘરની આ મુસીબતોમાંથી કેવી રીતે બચવું તે વિશે પંડિતજીએ ઘણું વિચાર્યું હતું; અચાનક તેમને નિધિ યાદ આવ્યો, પણ નિધિ માટે બાસર-ઘરમાં જવાનો કોઈ રસ્તો નહોતો. ગમે તેમ, આ ભલા માણસ ભારે મુશ્કેલીમાં મુકાઈ ગયા હતા. મેં સાંભળ્યું છે કે બે-ચાર પ્રશ્નોના ઉત્તર આપવા જતાં તેમણે સ્મૃતિ અને વેદાંતસૂત્રની વ્યાખ્યાઓ કરી નાખી હતી! અને જ્યારે તેમને ગીત ગાવાની વિનંતી કરવામાં આવી, ત્યારે ઘણી આજીજી પછી તેમણે ગાયું હતું—'કહાં તારિણી માં ગો વિપદે તારહ સુતે' (હે માં તારિણી, વિપત્તિમાં તમારા પુત્રને તારો). આ ગીત તેમણે સાચા હૃદયથી ગાયું હતું તેમાં કોઈ શંકા નથી. પંડિતજીએ રાગ-રાગિણી તરફ બહુ ધ્યાન આપ્યું નહોતું, જે સૂરમાં તેઓ પુસ્તકો કે પોથીઓ વાંચતા હતા, તે જ સૂરમાં તેમણે આ ગીત ગાયું હતું. ગમે તેમ, ઘણી મુશ્કેલીઓ વેઠીને લગ્નની રાત પસાર થઈ.
ક્રમશઃ
