જીવનની સૌથી મોટી સચ્ચાઈ, જેને આપણે જાણીએ છીએ, છતાં ઘણી વાર ભૂલી જઈએ છીએ.
અંતિમ યાત્રા… આ બે શબ્દોમાં આખા જીવનનો સાર સમાયેલો છે. એક એવી યાત્રા, જે દરેક મનુષ્યે એક દિવસ કરવી જ પડે છે. આ યાત્રામાં કોઈ અમીર કે ગરીબ નથી, કોઈ રાજા કે રંક નથી, કોઈ ઊંચું કે નીચું નથી. અહીં દરેક વ્યક્તિ સમાન છે. ફરક માત્ર એટલો છે કે કોઈની યાત્રા વહેલી પૂરી થાય છે, તો કોઈની થોડી મોડી.
આપણે આખું જીવન કંઈક મેળવવા માટે દોડીએ છીએ. પૈસા કમાવવા, ઘર બનાવવા, ધંધો મોટો કરવા, સમાજમાં નામ કમાવવા અને લોકોની નજરમાં સફળ બનવા માટે દિવસ-રાત મહેનત કરીએ છીએ. આ બધું કરવું ખોટું નથી. પોતાના પરિવાર માટે મહેનત કરવી, સપનાં પૂરાં કરવાં અને જીવનમાં પ્રગતિ કરવી એ સારી વાત છે. પરંતુ આ બધું કરતાં કરતાં આપણે એક વાત ભૂલી જઈએ છીએ કે આ બધું અહીં જ રહી જવાનું છે. આપણી સાથે જો કંઈ આવવાનું હોય, તો તે છે આપણે જીવનમાં કરેલાં કર્મો અને લોકોના હૃદયમાં છોડેલી આપણી યાદો.
૧. જીવનભરની દોડનો અંત
એક માણસ આખી જિંદગી મહેનત કરીને મોટું ઘર બનાવે છે. ઘરનાં દરેક ખૂણામાં તેની મહેનતની કહાણી હોય છે. તે ઘર માટે તેણે કેટલાં સપનાં જોયાં હશે, કેટલી ઇચ્છાઓ અધૂરી રાખી હશે અને કેટલો પરસેવો પાડ્યો હશે!
પરંતુ એક દિવસ એવો આવે છે જ્યારે એ જ માણસ પોતાના ઘરમાંથી બહાર નીકળે છે, પણ આ વખતે પોતાના પગે નહીં. લોકો તેને ખભા પર ઉઠાવીને લઈ જાય છે.
જે ઘરને બનાવવા માટે તેણે આખી જિંદગી વિતાવી, એ ઘરમાંથી જ તેની અંતિમ વિદાય થાય છે.
આ સચ્ચાઈ આપણને સમજાવે છે કે ઘર બનાવવું જરૂરી છે, પરંતુ ઘરના લોકો સાથે જીવવાનું ભૂલી જવું યોગ્ય નથી. પૈસા કમાવવા જરૂરી છે, પરંતુ પૈસા કમાવાની દોડમાં પરિવારને સમય આપવાનું ભૂલી જવું એ જીવનની મોટી ભૂલ છે.
ઘર મોટું હોવા કરતાં ઘરમાં પ્રેમ મોટો હોવો જોઈએ.
૨. અંતિમ યાત્રામાં કોઈ સંપત્તિ સાથે આવતી નથી
માણસ જીવનભર પૈસા ભેગા કરે છે. ક્યારેક જરૂરિયાત માટે, ક્યારેક સુરક્ષા માટે અને ક્યારેક બીજાથી આગળ નીકળવા માટે.
તે વિચારે છે કે વધુ પૈસા હશે તો વધુ સુખ મળશે. પરંતુ ઘણી વાર પૈસા કમાવાની દોડમાં તે પોતાનું સ્વાસ્થ્ય, ઊંઘ, શાંતિ અને પોતાના લોકો સાથે વિતાવવાનો સમય ગુમાવી બેસે છે.
અંતિમ સમયે તેની તિજોરીમાં રહેલા પૈસા તેની સાથે જતા નથી. બેંક બેલેન્સ, મકાન, ગાડી, જમીન કે દુકાનમાંથી કંઈ પણ તેની અંતિમ યાત્રામાં સાથે આવતું નથી.
જે સંપત્તિ માટે તેણે કેટલાય લોકો સાથે સંબંધ બગાડ્યા હોય, એ સંપત્તિ આખરે બીજા કોઈના હાથમાં જતી રહે છે.
એટલે પૈસા કમાવો, ખૂબ કમાવો. તમારાં સપનાં પૂરાં કરો. પરિવારને સુખ-સુવિધાઓ આપો. પરંતુ પૈસાને જીવનનું એકમાત્ર લક્ષ્ય ન બનાવો.
સંપત્તિ એવી કમાવો કે જીવન સુધરે, પરંતુ સંપત્તિ માટે જીવન જ ન ગુમાવો.
૩. માણસને યાદ તેની સંપત્તિથી નહીં, સ્વભાવથી કરવામાં આવે છે
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની અંતિમ યાત્રા નીકળે છે, ત્યારે લોકો માત્ર તેની મિલકતની વાત કરતા નથી. લોકો યાદ કરે છે કે એ માણસ કેવો હતો.
કોઈ કહે છે, “એણે મારા ખરાબ સમયમાં મને મદદ કરી હતી.”
કોઈ કહે છે, “એ માણસે ક્યારેય કોઈનું દિલ દુભાવ્યું નહોતું.”
કોઈની આંખોમાં આંસુ હોય છે, કારણ કે તેણે જીવનમાં કોઈને પ્રેમ આપ્યો હતો, કોઈને આશા આપી હતી અને કોઈના દુઃખમાં સાથ આપ્યો હતો.
બીજી તરફ, કોઈ વ્યક્તિ ખૂબ ધનવાન હોવા છતાં લોકોના હૃદયમાં સ્થાન મેળવી શકતી નથી.
આપણી સાચી ઓળખ આપણા કપડાં, ગાડી, હોદ્દા કે પૈસાથી નક્કી થતી નથી. આપણી ઓળખ એ છે કે આપણી સાથે રહેલા લોકોને આપણાથી કેવો અનુભવ થયો.
કોઈના જીવનમાં આશીર્વાદ બનીને રહો. કોઈના દુઃખનું કારણ ન બનો. શક્ય હોય ત્યાં મદદ કરો અને કોઈની મજબૂરીનો ફાયદો ન ઉઠાવો.
કારણ કે એક દિવસ આપણું નામ પણ માત્ર યાદોમાં રહેશે. પ્રશ્ન એટલો જ છે કે એ યાદોમાં પ્રેમ હશે કે પસ્તાવો?
૪. સંબંધોને કાલ પર ન છોડો
આપણે ઘણી વાર માનીએ છીએ કે હજી તો ઘણો સમય છે.
માતા-પિતાને કહીએ છીએ કે પછી શાંતિથી વાત કરીશું. પત્ની કે પતિને કહીએ છીએ કે પછી સાથે સમય વિતાવીશું. બાળકોને કહીએ છીએ કે પછી તેમની સાથે રમીશું. મિત્રને કહીએ છીએ કે ક્યારેક મળીશું.
પરંતુ જીવન કોઈને આવતીકાલની ખાતરી આપતું નથી.
ક્યારેક જે વ્યક્તિ સાથે આજે વાત કરવાની તક છે, એ વ્યક્તિ સાથે કાલે વાત કરવાની તક ન પણ મળે.
ક્યારેક માતા-પિતા આપણને બોલાવતા રહે છે અને આપણે કામમાં વ્યસ્ત રહીએ છીએ. પછી એક દિવસ એવો આવે છે કે ઘરમાં બધું હોય છે, પરંતુ તેમનો અવાજ સંભળાતો નથી.
એ દિવસે મનમાં એક જ વિચાર આવે છે: “થોડો વધુ સમય તેમની સાથે વિતાવ્યો હોત તો સારું થાત.”
આ પસ્તાવો ખૂબ ભારે હોય છે, કારણ કે ગયેલો સમય પાછો આવતો નથી.
એટલે આજે જ માતા-પિતાની ખબર પૂછો. પત્ની કે પતિ સાથે પ્રેમથી વાત કરો. બાળકોને ગળે લગાવો. કોઈની સાથે મનદુઃખ હોય તો શક્ય હોય ત્યાં વાત કરીને ઉકેલ લાવો.
જે પ્રેમ આજે વ્યક્ત કરી શકાય છે, એને વ્યક્ત કરવા માટે અંતિમ દિવસની રાહ ન જુઓ.
૫. અહંકારનો અંત પણ અંતિમ યાત્રામાં જ દેખાય છે
માણસ ક્યારેક નાની-નાની વાતોમાં અહંકાર રાખે છે.
“હું શા માટે પહેલાં વાત કરું?”
“મારી ભૂલ નથી, તો હું માફી શા માટે માગું?”
“એણે મને માન આપ્યું નથી, તો હું પણ તેને માન નહીં આપું.”
આવી વાતોમાં વર્ષો સુધી સંબંધો તૂટેલા રહે છે. ભાઈ ભાઈથી દૂર થઈ જાય છે. મિત્રો અજાણ્યા બની જાય છે. પરિવારના સભ્યો એક જ ઘરમાં રહીને પણ એકબીજાથી દૂર થઈ જાય છે.
પરંતુ જીવનના અંત વિશે વિચારીએ ત્યારે સમજાય છે કે ઘણી લડાઈઓ લડવા જેવી જ નહોતી.
દરેક વાતમાં જીતવું જરૂરી નથી. ક્યારેક સંબંધ બચાવવા માટે નમવું એ હાર નથી, સમજદારી છે. માફી માગવાથી માણસ નાનો થતો નથી. માફ કરવાથી પણ માણસની કિંમત ઘટતી નથી.
હા, તેનો અર્થ એ નથી કે કોઈના અન્યાય કે અપમાનને સહન કરતા જ રહેવું. પોતાની મર્યાદા જાળવીને પણ મનમાં રહેલો દ્વેષ ઓછો કરી શકાય છે.
જીવન ટૂંકું છે. એને અહંકારમાં બાળી નાખવા કરતાં પ્રેમમાં જીવવું વધારે સારું છે.
૬. અંતિમ યાત્રા આપણને જીવતાં શીખવે છે
અંતિમ યાત્રા માત્ર મૃત્યુની વાત નથી. એ જીવનને સમજવાની એક તક છે.
જ્યારે આપણે કોઈની અંતિમ યાત્રા જોઈએ છીએ, ત્યારે થોડી ક્ષણો માટે આપણને પોતાની જિંદગીની સચ્ચાઈ દેખાય છે. મનમાં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે જો આજે મારી યાત્રા પૂરી થઈ જાય, તો મેં શું મેળવ્યું અને શું ગુમાવ્યું?
શું મેં મારા પરિવારને પૂરતો સમય આપ્યો?
શું મેં કોઈનું દિલ દુભાવ્યું છે?
શું હું મારા સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખું છું?
શું મેં મારી ઇચ્છાઓ માટે જીવવાનું શીખ્યું છે કે આખી જિંદગી બીજાને બતાવવા માટે જીવ્યો છું?
શું મારા કારણે કોઈના જીવનમાં ખુશી આવી છે?
આ પ્રશ્નોના જવાબ આપણને ડરાવવા માટે નથી. એ આપણને જાગૃત કરવા માટે છે.
મૃત્યુની યાદ આપણને જીવનથી દૂર નથી કરતી; યોગ્ય રીતે સમજીએ તો તે આપણને જીવનનું મહત્ત્વ વધારે સારી રીતે સમજાવે છે.
આપણે હંમેશાં જીવવાના દિવસોની સંખ્યા નક્કી કરી શકતા નથી, પરંતુ જીવતા દિવસોમાં પ્રેમ, સચ્ચાઈ અને સમજદારી કેટલી રાખવી એ માટે પ્રયત્ન કરી શકીએ છીએ.
૭. અંતે શું સાથે જાય છે?
આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ ઘણી પરંપરાઓ માને છે કે માણસનાં કર્મોનું મહત્ત્વ છે અને જીવન માત્ર ભૌતિક વસ્તુઓ પૂરતું નથી. અલગ-અલગ ધર્મોમાં મૃત્યુ પછીના જીવન વિશે અલગ માન્યતાઓ છે, પરંતુ એક વાત આ જીવનમાં ચોક્કસ અનુભવી શકાય છે: આપણે કરેલા સારા કે ખરાબ વર્તનની અસર બીજાના જીવનમાં રહી જાય છે.
આપણે આપેલો પ્રેમ કોઈના હૃદયમાં લાંબા સમય સુધી જીવતો રહે છે. આપણે કરેલી મદદ કોઈના જીવનની દિશા બદલી શકે છે. આપણે બોલેલા કડવા શબ્દો પણ કોઈના મનમાં ઘા છોડી શકે છે.
એટલે જીવનનો હેતુ માત્ર લાંબું જીવવાનો ન હોવો જોઈએ, પરંતુ સારું જીવવાનો પણ હોવો જોઈએ.
સવારે ઊઠીએ ત્યારે એક નવો દિવસ મળ્યો છે એ માટે આભાર માનીએ. પરિવાર સાથે ભોજન કરીએ ત્યારે તેની કિંમત સમજીએ. કામ કરીએ ત્યારે પ્રમાણિકતાથી કરીએ. પૈસા કમાઈએ ત્યારે યોગ્ય રીતે કમાઈએ. કોઈ દુઃખી હોય તો શક્ય હોય ત્યાં તેને સાંભળીએ.
આ નાની લાગતી બાબતો જ જીવનને મોટું બનાવે છે.
એ દિવસે આપણા હાથ ખાલી હશે, પરંતુ જીવનની કહાણી પાછળ રહી હશે.
આપણે બનાવેલું ઘર કોઈ બીજાનું થશે. આપણે કમાવેલા પૈસા કોઈ બીજાના ઉપયોગમાં આવશે. આપણું સ્થાન પણ ધીમે ધીમે કોઈ બીજું લેશે.
પરંતુ આપણે માતા-પિતાને આપેલો પ્રેમ, પરિવાર સાથે વિતાવેલી સુંદર ક્ષણો, કોઈ અજાણ્યા માણસને કરેલી મદદ અને કોઈના મુશ્કેલ સમયમાં આપેલો સાથ — આ બધું કોઈના હૃદયમાં જીવતું રહી શકે છે.
એટલે જીવનમાં એટલું કમાવું કે પરિવારની જરૂરિયાતો પૂરી થાય, એટલું જીવવું કે પોતાની અંદર શાંતિ રહે, એટલો પ્રેમ આપવો કે લોકો આપણને યાદ કરીને સ્મિત કરે અને એટલાં સારાં કર્મો કરવા કે પોતાની જાત સામે નજર મિલાવવામાં સંકોચ ન થાય.
બીજાને હરાવીને મોટું બનવા કરતાં કોઈના જીવનમાં આશીર્વાદ બનીને જીવવું વધારે સારું છે.
કારણ કે અંતિમ યાત્રામાં માણસની સાથે તેની ગાડી જતી નથી, પણ તેણે આપેલી લાગણીની યાદ રહી જાય છે. તેનું મોટું ઘર સાથે જતું નથી, પણ તેણે બનાવેલા સંબંધોની સુગંધ રહી શકે છે.
જીવનનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ નથી કે આપણે કેટલું ભેગું કર્યું. સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે જીવ્યા ત્યારે કેટલા લોકોના જીવનમાં પ્રેમ ઉમેર્યો.
આજે સમય છે. શ્વાસ છે. સંબંધો છે. કંઈક સારું કરવાની તક છે.
તો પછી રાહ શેની?
આજે જ કોઈને પ્રેમથી બોલાવો. આજે જ માતા-પિતાની સાથે બેસો. આજે જ પરિવારને સમય આપો. આજે જ પોતાની ભૂલ સુધારો. આજે જ જીવનને થોડું વધુ સુંદર બનાવો.
કારણ કે અંતિમ યાત્રાના દિવસે જીવન બદલવાની તક મળતી નથી.
અંતિમ યાત્રા તો એક દિવસ બધાની નીકળશે, પરંતુ એ પહેલાંનું જીવન કેવું જીવવું — એ નિર્ણય આજે આપણા હાથમાં છે.
