ધારાવાહિક:- દિન વિશેષતા
દિન:- વિશ્વ સિંહ દિવસ
માહિતિ આપનાર:- શ્રીમતી સ્નેહલ રાજન જાની
વિશ્વ સિંહ દિવસ એ 10 ઓગસ્ટના રોજ ઉજવાતો એક આંતરરાષ્ટ્રીય વાર્ષિક કાર્યક્રમ છે, જે સિંહોના સંરક્ષણ માટે જાગૃતિ અને સમર્થન વધારવા માટે સમર્પિત છે . સંરક્ષણવાદીઓ રાય કોકેસ અને ડેવિડ યોલ્ડન દ્વારા કલ્પના કરવામાં આવી હતી, જે બંને સંરક્ષણ ચેરિટી ધ આફ્રિકન લાયન એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટલ રિસર્ચ ટ્રસ્ટ (ALERT) માટે કામ કરતા હતા, જેનો લોન્ચ કાર્યક્રમ 10 ઓગસ્ટ, 2013 ના રોજ ઝામ્બિયાના લિવિંગસ્ટોનમાં યોજાવાનો હતો. તે સમયથી, વિશ્વ સિંહ દિવસ હવે ઘણા વન્યજીવન સંગઠનો દ્વારા માન્ય છે અને વિશ્વભરમાં વાર્ષિક ધોરણે ઉજવવામાં આવે છે.
હેતુ:-
આ દિવસનો મુખ્ય હેતુ જંગલી સિંહોની સ્થિતિ વિશે લોકોને જાણકારી આપવાનો અને તેમના સંરક્ષણ માટે વધુ પ્રયત્નો કરવા પ્રેરિત કરવાનો છે. વિશ્વ સિંહ દિવસની કલ્પના સિંહોની સંરક્ષણ જરૂરિયાતો પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા અને ભંડોળ ઊભું કરવાનાં કાર્યક્રમો, દાન અને અન્ય સહાયતા માધ્યમો દ્વારા સિંહોના સંરક્ષણ પ્રયાસો કરતી સંસ્થાઓ સાથે જોડાણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવી હતી. IUCN રેડ લિસ્ટમાં સિંહોને "સંવેદનશીલ" તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે.
ઈતિહાસ:-
પ્રથમ વિશ્વ સિંહ દિવસ 10 ઓગસ્ટ, 2013 ના રોજ યોજાયો હતો. ત્યારથી તે દર વર્ષે વિશ્વભરમાં કલા, ફોટોગ્રાફી અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો દ્વારા ઉજવવામાં આવે છે, જેમાં સંરક્ષણ અને મીડિયા સંસ્થાઓ સિંહ સંરક્ષણ પ્રયાસોને ટેકો આપવા માટે કાર્યક્રમોને પ્રોત્સાહન આપે છે.
મુદ્દાઓ:-
સિંહોની વસ્તીને અસર કરતાં મુખ્ય મુદ્દાઓની વાત કરીએ તો એમાં રહેઠાણનું નુકસાન, આડેધડ હત્યા (મુખ્યત્વે માનવ-સિંહ સંઘર્ષના પ્રતિભાવમાં), શિકારનાં આધારમાં ઘટાડો અને સિંહનાં શરીરનાં ભાગો માટે શિકાર.
હવે થોડી વિસ્તારથી માહિતિ જાણીએ.
સિંહોની સંરક્ષણ સ્થિતિ:-
સિંહનું વૈજ્ઞાનિક નામ Panthera leo છે. IUCN Red Listમાં સિંહને Vulnerable એટલે કે સંવેદનશીલ પ્રજાતિ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો છે. આ સ્થિતિ એ બતાવે છે કે સિંહો હજુ પણ સુરક્ષિત નથી અને તેમના સંરક્ષણ માટે સતત પ્રયત્નોની જરૂર છે. સિંહોની ચોક્કસ સંખ્યા નક્કી કરવી સરળ નથી. સિંહો મોટા અને ખુલ્લા વિસ્તારોમાં રહે છે અને ઘણા વિસ્તારોમાં તેમની ગણતરી કરવી મુશ્કેલ હોય છે. વન વિભાગો અને સંશોધકો વિવિધ પ્રકારની ગણતરી અને મોનિટરિંગ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને તેમની સંખ્યા અને હલચલ પર નજર રાખે છે.
'વિશ્વ સિંહ દિવસ' ઈ. સ. 2013થી દર વર્ષે 10 ઓગસ્ટે ઉજવવામાં આવે છે. વિશ્વ સિંહ દિવસ દુનિયાનાં સૌથી શક્તિશાળી અને પ્રખ્યાત જંગલી પ્રાણીઓમાંના એક કે જે 'જંગલનાં રાજા' તરીકે ઓળખાય છે એવાં સિંહ વિશે લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવવા માટે ઉજવાય છે. સિંહોના સંરક્ષણ, તેમનાં કુદરતી રહેઠાણને બચાવવા અને માનવ-વન્યજીવ વચ્ચેનું સંતુલન જાળવવા માટે આ દિવસનું ખાસ મહત્વ છે.
સિંહને સામાન્ય રીતે હિંમત, શક્તિ અને નેતૃત્વનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે. ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં સિંહનો ઉલ્લેખ વાર્તાઓ, કલા, પરંપરાઓ અને વિવિધ પ્રતિકોમાં જોવા મળે છે. પરંતુ સિંહની આ શાનદાર છબીની પાછળ એક કડવી હકીકત પણ છે. જંગલમાં સિંહોનું રહેઠાણ ઘટવું, શિકાર માટે જરૂરી પ્રાણીઓની સંખ્યા ઘટવી અને માણસો સાથેના સંઘર્ષ જેવી અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે.
World Lion Day એટલે કે વિશ્વ સિંહ દિવસ લોકોને સિંહો વિશે વધુ જાણવાની અને તેમના સંરક્ષણ માટે જરૂરી પગલાં સમજવાની તક આપે છે. આ દિવસે વન્યજીવ પ્રેમીઓ, શાળાઓ, સંરક્ષણ સંસ્થાઓ અને વન વિભાગો દ્વારા સિંહોને લગતી માહિતી લોકો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. સિંહોના કુદરતી રહેઠાણ, તેમની જીવનશૈલી અને તેમના સામે ઊભા થયેલા પડકારો વિશે પણ ચર્ચા કરવામાં આવે છે.
વિશ્વ સિંહ દિવસ શું છે?
વિશ્વ સિંહ દિવસ એ સિંહોના સંરક્ષણ માટે જાગૃતિ ફેલાવતો એક મહત્વનો દિવસ છે. દુનિયાભરમાં સિંહોની સંખ્યા અને તેમના કુદરતી રહેઠાણમાં થયેલા ઘટાડા તરફ લોકોનું ધ્યાન દોરવાનો આ દિવસ એક મહત્વનું માધ્યમ બની ગયો છે.
સિંહ માત્ર જંગલનું એક પ્રાણી નથી. તે સમગ્ર પર્યાવરણ માટે મહત્વનું શિકારી પ્રાણી છે. સિંહ જેવા મોટા શિકારી પ્રાણીઓ જંગલમાં શિકાર અને શિકારી વચ્ચેનું કુદરતી સંતુલન જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ કારણે સિંહોને બચાવવાનો અર્થ માત્ર સિંહોને બચાવવો નથી. તેમનાં માટે જરૂરી જંગલ, ઘાસનાં મેદાનો, પાણીના સ્ત્રોત અને અન્ય વન્યજીવોનું પણ રક્ષણ કરવું પડે છે.
વિશ્વ સિંહ દિવસ શા માટે મહત્વનો છે?
આ દિવસનું મહત્વ એટલા માટે વધારે છે કે આજે જંગલી સિંહોને અનેક પ્રકારના પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. એક સમય હતો જ્યારે સિંહો એશિયા, યુરોપ અને આફ્રિકાનાં ઘણા વિસ્તારોમાં જોવા મળતા હતા. આજે તેમનું કુદરતી રહેઠાણ ઘણું ઓછું થઈ ગયું છે. હાલમાં મોટાભાગના જંગલી સિંહો આફ્રિકાના ઉપસહારા વિસ્તારમાં જોવા મળે છે, જ્યારે એશિયાટિક સિંહોની એકમાત્ર જંગલી વસ્તી ભારતમાં જોવા મળે છે. સિંહોના રહેઠાણને બચાવવું, કુદરતી શિકારની સંખ્યા જાળવવી અને સ્થાનિક લોકો સાથે સારા સંબંધો બનાવવું સિંહોના લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ માટે ખૂબ જરૂરી છે.
સિંહ ક્યાં જોવા મળે છે?
આજે મોટાભાગના જંગલી સિંહો આફ્રિકામાં જોવા મળે છે. આફ્રિકાના વિવિધ દેશોમાં સિંહોની અલગ અલગ વસ્તી છે.
ભારત એશિયાટિક સિંહો માટે દુનિયાનું એકમાત્ર કુદરતી ઘર છે. ગુજરાતના ગીર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં એશિયાટિક સિંહોની સૌથી વધારે અને મહત્ત્વની વસ્તી જોવા મળે છે. સિંહો ઘાસનાં મેદાનો, ખુલ્લા જંગલો, ઝાડીવાળા વિસ્તારો અને સૂકા પ્રદેશોમાં પણ રહી શકે છે. જ્યાં પૂરતો ખોરાક અને પાણી મળે ત્યાં સિંહો માટે રહેઠાણ યોગ્ય બની શકે છે.
ભારતમાં એશિયાટિક સિંહોનું મહત્ત્વ:-
ગુજરાતનો ગીર વિસ્તાર એશિયાટિક સિંહો માટે દુનિયાનું સૌથી મહત્વનું કુદરતી નિવાસસ્થાન છે. છેલ્લાં ઘણા વર્ષોથી ગુજરાતમાં સિંહોના સંરક્ષણ માટે સતત પ્રયત્નો કરવામાં આવી રહ્યાં છે. સિંહોની ગણતરી, જંગલનું રક્ષણ, સારવારની વ્યવસ્થા અને માનવ-સિંહ સંઘર્ષ ઘટાડવાનાં પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યાં છે.
ઈ. સ. 2025ની સિંહની વસ્તી ગણતરી મુજબ ગુજરાતમાં સિંહોની સંખ્યા વધીને 891 થઈ હતી. ઈ. સ. 2020માં આ સંખ્યા 674 હતી. સિંહોની સંખ્યામાં થયેલો આ વધારો સંરક્ષણના પ્રયત્નો માટે સારી વાત છે. પરંતુ સંખ્યા વધે તેની સાથે જવાબદારી પણ વધે છે. સિંહો નવા વિસ્તારોમાં ફેલાય ત્યારે ગામડાં અને માનવ વસાહતોની નજીક તેમની અવરજવર પણ વધી શકે છે. તેથી સિંહોની સાથે લોકોની સુરક્ષા અને સ્થાનિક લોકોનાં હિતનું પણ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.
સિંહો સામેના મુખ્ય પડકારો:-
કુદરતી રહેઠાણમાં ઘટાડો:-
સિંહો માટે સૌથી મોટો પડકાર તેમનાં કુદરતી રહેઠાણમાં થતો સતત ઘટાડો છે. ખેતી, રસ્તાઓ, વસાહતો અને અન્ય માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે જંગલ વિસ્તારો પર દબાણ વધે છે. સતત જંગલ વિસ્તાર ઘટતો જાય છે. જ્યારે જંગલ નાનાં ભાગોમાં વહેંચાઈ જાય છે ત્યારે સિંહોને એક વિસ્તારમાંથી બીજા વિસ્તારમાં જવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. આ સ્થિતિ લાંબા ગાળે તેમની વસ્તી માટે નુકસાનકારક બની શકે છે.
માનવ અને સિંહ વચ્ચેનો સંઘર્ષ:-
જ્યારે સિંહો જંગલની બહાર આવે છે ત્યારે તેઓ ક્યારેક ગામડાં અને ખેતરોની નજીક પહોંચી જાય છે. ખાસ કરીને પશુધન પર હુમલો થાય ત્યારે સ્થાનિક લોકો માટે મુશ્કેલી ઊભી થાય છે. પશુપાલકો માટે એક પશુનું નુકસાન પણ મોટું આર્થિક નુકસાન બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં લોકોમાં સિંહો પ્રત્યે ગુસ્સો ઊભો થઈ શકે છે. આ કારણે સિંહોનાં સંરક્ષણની સાથે સ્થાનિક લોકોની સમસ્યાઓનું સમાધાન કરવું પણ જરૂરી છે. ક્યારેક પોતાનાં પાલતુ પશુનો જીવ બચાવવા માનવી સિંહનો શિકાર કરી નાંખે છે, જેનાથી સિંહની વસ્તી સંખ્યા પર અસર થાય છે.
કુદરતી શિકારની સંખ્યામાં ઘટાડો:-
સિંહો માંસાહારી પ્રાણી છે અને તેમનાં જીવન માટે પૂરતા કુદરતી શિકારની જરૂર પડે છે. જો જંગલમાં શિકાર બનતાં પ્રાણીઓની સંખ્યા ઘટે તો સિંહોને પણ ખોરાકની અછતનો સામનો કરવો પડી શકે છે. આથી સિંહોને બચાવવા માટે માત્ર સિંહોનું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર જંગલી પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે. જેટલાં જંગલી પશુઓ વધારે બચશે તેટલું કુદરતનું સંતુલન જળવાઈ રહેશે.
ગેરકાયદે શિકાર:-
ગેરકાયદે શિકાર પણ દુનિયાનાં ઘણાં વન્યજીવો માટે મોટી સમસ્યા છે. સિંહોને પણ ગેરકાયદે શિકાર અને તેમનાં શરીરનાં કેટલાંક ભાગોની માંગથી જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. કડક કાયદા, સારો અમલ અને જંગલ વિસ્તારમાં સતત દેખરેખ આવા જોખમોને ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.
આબોહવામાં ફેરફાર:-
આબોહવામાં થતા ફેરફારો પણ જંગલી પ્રાણીઓ માટે નવી મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે. વરસાદની પેટર્નમાં ફેરફાર, લાંબો દુષ્કાળ, અતિશય વરસાદ, પાણીની અછત, પુર આવવું અને વનસ્પતિમાં થતા ફેરફારો સિંહોના રહેઠાણને અસર કરી શકે છે. આ કારણે ભવિષ્યનાં સંરક્ષણ આયોજનમાં બદલાતી આબોહવાને પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
પર્યાવરણમાં સિંહોનું મહત્ત્વ:-
સિંહ ખોરાકની સાંકળમાં સૌથી ઉપરના શિકારી પ્રાણીઓમાં આવે છે. તેઓ અન્ય પ્રાણીઓની સંખ્યાને કુદરતી રીતે નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. જો કોઈ વિસ્તારમાં મોટા શિકારી પ્રાણીઓની સંખ્યા ખૂબ ઘટી જાય તો શિકાર બનતા પ્રાણીઓની સંખ્યા વધી શકે છે. તેની અસર જંગલની વનસ્પતિ અને સમગ્ર પર્યાવરણ પર પડી શકે છે.
સિંહો માટે બચાવવામાં આવેલા જંગલો અન્ય અનેક પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ માટે પણ ઉપયોગી બને છે. એટલે સિંહોનું સંરક્ષણ આખા પર્યાવરણ માટે ફાયદાકારક છે.
હવે જોઈએ સિંહ વિશેની કેટલીક રસપ્રદ વાતો.
સિંહ મોટી બિલાડીની પ્રજાતિઓમાં સૌથી વધુ સામાજિક પ્રાણીઓમાંનું એક છે. તે સામાન્ય રીતે જૂથમાં રહે છે જેને Pride કહેવામાં આવે છે.
સિંહણો ઘણી વખત સાથે મળીને શિકાર કરે છે અને બચ્ચાંની સંભાળમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. નર સિંહ પોતાના જૂથ અને વિસ્તારની સુરક્ષા માટે મહત્વનું કામ કરે છે.
સિંહની દહાડ ખૂબ દૂર સુધી સંભળાઈ શકે છે. સિંહ પોતાની દહાડ દ્વારા બીજા સિંહો સાથે સંપર્ક રાખે છે અને પોતાનાં વિસ્તાર અંગે પણ સંકેત આપે છે.
એક બીજી રસપ્રદ વાત એ છે કે સિંહો દિવસનો મોટો સમય આરામ કરવામાં પસાર કરે છે. ગરમીથી બચવા માટે તેઓ ઘણીવાર દિવસ દરમિયાન આરામ કરે છે અને ઠંડા સમય દરમિયાન વધુ સક્રિય બને છે.
વિશ્વ સિંહ દિવસે સિંહો વિશે જાણકારી મેળવવી એ સૌથી સરળ અને ઉપયોગી શરૂઆત છે. શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે સિંહો અને વન્યજીવ સંરક્ષણ અંગે કાર્યક્રમો યોજી શકાય છે. બાળકોને જંગલનું પર્યાવરણ અને ખોરાકની સાંકળ વિશે સરળ રીતે સમજાવી શકાય છે.
વન્યજીવ પ્રેમીઓ સિંહો વિશે સાચી માહિતી પોતાનાં પરિવાર અને મિત્રોને જણાવી શકે છે. વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે કામ કરતી વિશ્વસનીય સંસ્થાઓને સહયોગ પણ આપી શકાય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અથવા વન્યજીવ વિસ્તારમાં જાય તો તેણે વન વિભાગના નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ. પ્રાણીઓને ખવડાવવું નહીં, તેમની નજીક જવાનો પ્રયાસ ન કરવો અને કુદરતી વાતાવરણને નુકસાન ન પહોંચાડવું ખૂબ જરૂરી છે.
સિંહોના સંરક્ષણમાં સ્થાનિક લોકોની ભૂમિકા:-
સિંહોને બચાવવા માટે સ્થાનિક લોકોનો સહયોગ સૌથી મહત્ત્વનો છે. જંગલની આસપાસ રહેતા લોકો સિંહોની હાજરી સાથે સીધો સંપર્ક ધરાવે છે. એક તરફ વન્યજીવ પ્રવાસનથી સ્થાનિક લોકોને રોજગારી અને આવકની તકો મળી શકે છે, પરંતુ બીજી તરફ સિંહો પશુધનને નુકસાન પહોંચાડે ત્યારે લોકો માટે મુશ્કેલી પણ ઊભી થઈ શકે છે.
આથી સંરક્ષણની સફળતા ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે સ્થાનિક લોકોની સમસ્યાઓ પણ સમજવામાં આવે. પશુધન માટે સુરક્ષિત વાડ, સમયસર માહિતી, યોગ્ય વળતર અને સ્થાનિક લોકોને સંરક્ષણના કામમાં જોડવાથી માનવ-સિંહ સંઘર્ષ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
સિંહોને બચાવવા માટેનાં ઉપાયો:-
સૌથી પહેલા સિંહો અને અન્ય વન્યજીવો વિશે સાચી માહિતી મેળવવી જોઈએ. ખોટી અફવાઓ ફેલાવવાને બદલે વિશ્વસનીય માહિતી લોકો સુધી પહોંચાડવી જોઈએ.
વન્યજીવ પ્રવાસન કરતી વખતે જવાબદાર વર્તન કરવું જોઈએ. જંગલમાં પ્લાસ્ટિક કે કચરો ન ફેંકવો, પ્રાણીઓને પરેશાન ન કરવા અને વન વિભાગનાં નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ. વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે કામ કરતી વિશ્વસનીય સંસ્થાઓને સહયોગ આપવો એ પણ સિંહોના સંરક્ષણમાં એક નાનો પરંતુ ઉપયોગી ફાળો બની શકે છે.
વિશ્વ સિંહ દિવસ 2026 અને સિંહોનું ભવિષ્ય:-
જ્યાં યોગ્ય રીતે રહેઠાણનું રક્ષણ, કુદરતી શિકારની સુરક્ષા અને માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષનું યોગ્ય સંચાલન કરવામાં આવે છે ત્યાં સિંહોની વસ્તીમાં સુધારો શક્ય છે.
ગુજરાતમાં એશિયાટિક સિંહોની વધતી સંખ્યા બતાવે છે કે લાંબા સમય સુધી કરવામાં આવેલા સંરક્ષણના પ્રયત્નો સારા પરિણામ આપી શકે છે. હવે જરૂર એ વાતની છે કે સિંહો વધે તેની સાથે તેમને રહેવા માટે પૂરતો વિસ્તાર અને સુરક્ષિત પર્યાવરણ પણ જળવાઈ રહે.
સિંહોના સંરક્ષણમાં સરકાર, વન વિભાગ, સંશોધકો, સ્થાનિક લોકો અને સામાન્ય નાગરિકો સૌની ભૂમિકા છે. એક વ્યક્તિ એકલી સમગ્ર સમસ્યા હલ કરી શકે નહીં, પરંતુ સૌ સાથે મળીને લાંબા સમય સુધી પ્રયત્ન કરે તો મોટો ફેરફાર લાવી શકાય છે.
વિશ્વ સિંહ દિવસ એ માત્ર સિંહની શક્તિ અને સુંદરતાની ઉજવણી કરવાનો દિવસ નથી. આ દિવસ આપણને યાદ અપાવે છે કે જંગલમાં સિંહનું અસ્તિત્વ જાળવવા માટે સતત મહેનત કરવી પડે છે.
સિંહોને ખુલ્લી જગ્યા, પુરતો કુદરતી ખોરાક, પાણી અને સુરક્ષિત રહેઠાણની જરૂર છે. સાથે સાથે સિંહોની આસપાસ રહેતા લોકોનું જીવન પણ સુરક્ષિત અને સુખી રહે તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે.
સિંહ આજે પણ દુનિયાનાં સૌથી વધુ ઓળખીતા જંગલી પ્રાણીઓમાંનાં એક છે, પરંતુ તેમનું ભવિષ્ય આપોઆપ સુરક્ષિત નથી. તેમના રહેઠાણને બચાવવા અને કુદરત સાથેનું સંતુલન જાળવવા માટે સતત પ્રયત્નો જરૂરી છે.
10 ઓગસ્ટનો વિશ્વ સિંહ દિવસ આપણને આ જ વાત સમજાવે છે કે સિંહને માત્ર જંગલનો રાજા કહીને પૂરતું નથી, તેને જંગલમાં સુરક્ષિત રીતે જીવવા માટે યોગ્ય પર્યાવરણ આપવું પણ આપણી જવાબદારી છે.
આપણે આજે સિંહો માટે જે પ્રયાસ કરીશું, તેનું પરિણામ આવતી પેઢીઓને જોવા મળશે. જંગલમાં સિંહોની દહાડ ચાલુ રહે એ જ 'વિશ્વ સિંહ દિવસ'ની સૌથી મોટી સફળતા હશે.
ઉપરની માહિતિ લખ્યાં બાદ ગુગલ પર વધારે સર્ચ કરતાં ETV Bharat Gujarat ચેનલની નીચે મુજબની માહિતિ મળી. જે અક્ષરશઃ રજુ કરું છું. આમાં ઘણાં બધાં એકદમ આકર્ષક ફોટાઓ આપેલ છે, પરંતુ એપ પર લેખમાં ફોટા મૂકવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ ન હોવાથી મુક્યા નથી.
ગુજરાતના નિવૃત્ત મુખ્ય વનસંરક્ષક ઉદય વોરા સાથે ETV ભારતે કરેલી ખાસ વાતચીતના આધારે સિંહને ઓળખવાનો પ્રયાસ કરીએ.
શું તમે જાણો છો કે સિંહને તેના પંજા, તેની ગર્જના કે ડણકથી અને તેના મૂછોના વાળથી કેવીરીતે ઓળખી શકાય? (Etv Bharat Gujarat)
શું તમે જાણો છો કે સિંહને તેના પંજા, તેની ગર્જના કે ડણકથી અને તેના મૂછોના વાળથી કેવી રીતે ઓળખી શકાય? 10 ઓગસ્ટ વિશ્વભરમાં સિંહ દિવસ તરીકે ઉજવાય છે. સિંહ વિશે ઘણા લોકો ઘણું જાણે છે, છતાં કેટલીક એવી વાતો છે જે કદાચ તમારા માટે નવી હોય.
જંગલના રાજા એવા એશિયાટિક સિંહોની ગર્જના માત્રથી આખું વન ગુંજી ઊઠે છે. આજે ‘વિશ્વ સિંહ દિવસ’ નિમિત્તે આપણે સૌ એશિયાના એકમાત્ર ગઢ ગણાતા ગુજરાતના ગીરના સાવજને નમન કરીએ. સામાન્ય રીતે સિંહ વિશે આપણે ઘણું જાણીએ છીએ, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ ભવ્ય વન્યજીવ સાથે જોડાયેલા કેટલાક એવા પણ રહસ્યો છે જે મોટાભાગના લોકો નથી જાણતા? ગીરના જંગલની રોમાંચક સફરે નીકળીએ અને જાણીએ આ અદ્ભુત પ્રાણીની કેટલીક રોચક અને અજાણી વાતો..
ગુજરાતના નિવૃત્ત મુખ્ય વનસંરક્ષક ઉદય વોરા સાથે ETV ભારતે કરેલી ખાસ વાતચીતના આધારે સિંહને ઓળખવાનો પ્રયાસ કરીએ. ઉદય વોરાનું કહેવું છે કે ગીરમાં સતત પોણા ચાર વર્ષ કામ કર્યું છે. સિંહ ખરેખર રોયલ પ્રાણી છે, દિલદાર રાજા છે. ટેક્નોલોજી નહોતી ત્યારે અનુભવ કામ કરતો હતો અને સિંહના ઘમકાની ગણતરી પરથી જ તે નર છે કે માદા તેનો અંદાજ કિલોમીટર દૂરથી લગાવી શકાતો હતો. ગીર એ સિંહની જીવતી-જાગતી લેબોરેટરી છે. સિંહના પગલાં પરથી તેની અંદાજિત ઉંમર, નર કે માદા તે તારવી શકાતું હતું.
ગુજરાતમાં હાલ 891 સિંહ છે, પરંતુ વર્ષ 1900ની વાત કરીએ તો માત્ર 12થી 20 સિંહ જ ગુજરાતમાં હતા.
સિંહની અંદર કોમ્યુનલ ફીડિંગ પણ હોઈ શકે. એક સિંહણના બચ્ચા બીજી સિંહણનું દૂધ પીને મોટા થયા હોય તેવી પણ ઘટનાઓ જોયેલી છે. આપણે જેમ સંયુક્ત કુટુંબમાં છોકરાઓને ઉછેરીને મોટા કરતા હોઈએ છીએ તે જ રીતે સિંહ પરિવારમાં પણ જોયું છે.– ઉદય વોરા
મેઘાણીના સમયમાં 5000 ચોરસ કિલોમીટરનું ગીર હતું. તેમાંથી હાલ આપણી પાસે રક્ષિત 1400 ચોરસ કિલોમીટરનો જ વિસ્તાર રહ્યો છે. અને જંગલના અલગ-અલગ ટુકડા ગણીએ તો પણ 1800 ચોરસ કિલોમીટર જ થાય છે. એટલે કે એક તૃતીયાંશ ભાગ જ બચ્યો છે. જંગલના રાજાને આજે સાંકડી જગ્યામાંથી પસાર થવું પડે છે. અને માટે જ માનવ વસ્તી વચ્ચે સિંહ નથી ગયો, પણ માનવો જ સિંહના રહેણાંક વિસ્તારમાં ગયા છે. તેથી માનવ અને વન્યજીવ વચ્ચેના સંઘર્ષના બનાવો વધી રહ્યા છે.
જંગલના રાજા સિંહની અજાણી વાતો (Etv Bharat Gujarat):-
સવાલ – અલગ-અલગ સિંહની ઓળખ કેવી રીતે થાય?
જવાબ – સિંહને તેની વિશ્કર પેટર્ન એટલે કે મૂછના વાળથી ઓળખી શકાય છે. બે સિંહના મૂછોના વાળ ક્યારેય એકસરખા હોતા નથી. ચહેરા પરના નિશાન કે શરીર પરના નિશાનથી ઓળખ કરી શકાય.
સવાલ – સિંહ ક્યાંથી ક્યારે પસાર થયો તે કેવી રીતે ખ્યાલ આવે?
જવાબ – પહેલાં સિંહની પાછળ પાછળ જઈને તેનો માર્ગ શોધતા હતા. આજકાલ GPS ટેગ અને સેટેલાઇટ ટેગ વાળા રેડિયો કૉલર આવી ગયા છે. જેનાથી રાજ્ય બહાર બેસીને પણ ટ્રેકિંગ કરી શકાય. GPS ટેગના કારણે તે કયા વિસ્તારમાંથી જવા ટેવાયેલો છે તેનો મેપ પણ મળી શકે છે.
સવાલ – ગર્જના અને ડણકથી કેવી રીતે સિંહને અલગ તારવી શકાય?
જવાબ – સિંહ પોતાના પરિવારમાં પોતાની હાજરી બતાવવા માટે અલગ અવાજ કરે છે જેને ગામઠી ભાષામાં ઘમકવું કહે છે. ગર્જનાના આધારે તેની ઉંમર, ફેફસાની કેપેસિટી અને તેના આધારે નર કે માદા છે તેનો અંદાજ લગાવી શકાય.
સવાલ – સિંહના ટોળા નથી હોતા તે કહેવત કેટલી સાચી?
જવાબ – સિંહ તો કુટુંબમાં રહેવાના ટેવાયેલું પ્રાણી છે. 32 સિંહ અને 26 સિંહનો પરિવાર પણ જોયેલું છે. નર જુદો રહેતો હોય એવું બને, માટે કદાચ આવી કહેવત પડી હોઈ શકે.
સવાલ – અંધારામાં જોઈ શકે તેવી દ્રષ્ટિ સિંહ પાસે હોય છે?
જવાબ – સિંહ બિલાડી કુળનું પ્રાણી છે. માટે વહેલી સવાર અને સાંજના સમયે સિંહની કીકી મોટી થાય અને અંધારામાં તે વધારે સ્પષ્ટતાથી જોઈ શકે છે.
સવાલ – સિંહણની શિકાર કરવાની પેટર્ન કેવી હોય?
જવાબ – શિકાર વખતે એકથી વધુ સિંહણ ટ્રેપ ગોઠવીને શિકાર કરે છે. તેમાંથી એક સિંહણ થોડો અવાજ કરશે જેથી પ્રાણી બીજી તરફ દોડવાનો પ્રયાસ કરશે અને બીજી તરફ ટ્રેપ ગોઠવીને બેઠેલી સિંહણો તેનો શિકાર કરી લેશે.
સવાલ – માનવ અને સિંહ વચ્ચેનો સંબંધ કેવો?
જવાબ – નેસડામાં રહેતા માલધારીઓ અને વન વિભાગના સ્ટાફ સાથે સંઘર્ષના બનાવો ખૂબ જૂજ બન્યા હશે. તાજેતરમાં જે બનાવો બન્યા છે તે દુઃખદ છે. ગીરની બહારના વ્યક્તિઓ પર હુમલા વધ્યા છે કારણ કે તેને સિંહની વર્તણૂક ખબર ના હોય. સંવનન કાળ કે બચ્ચા સાથે હોય ત્યારે સિંહથી સાવધાની રાખવી જરૂરી છે.
સવાલ – ગેરકાયદે સિંહ દર્શનના કારણે ગર્વનું પ્રતીક ગણાતો સિંહ બેબાકળો બન્યો હોય તેવું લાગે છે?
જવાબ – મારણ આપવું તે વન વિભાગનું કામ હતું, પણ આજે ગામલોકો મારણ આપે છે, તેની પાછળ જાય છે. જંગલમાં જઈને સિંહની ફોટોગ્રાફી કરવાનો પ્રયાસ થાય છે અને તેના માટે સિંહની નજીક જાય છે. અને ક્યારેક આવા સમયે હુમલાના પણ બનાવ બને છે. ગેરકાયદે સિંહ દર્શન તો ખૂબ જ ઘાતક છે. પણ સિંહના રહેણાંક વિસ્તારમાં બનેલા રિસોર્ટ, ભૂ-ઉપયોગનો બદલાવ, સિંહને હળવાશથી લેવો વગેરે પરિબળોના કારણે પરિસ્થિતિ વિકટ બની રહી છે.
ગીરની ધરતી પર ગર્વથી વિચરતા જંગલના રાજા આપણા પર્યાવરણ અને વારસાનું અમૂલ્ય ઘરેણું છે. આજે વિશ્વ સિંહ દિવસ નિમિત્તે આપણે માત્ર સાવજની સુંદરતા જ નહીં, પરંતુ તેમના અસ્તિત્વ સામેના પડકારોને સમજીને તેમના સંરક્ષણ માટે સંકલ્પબદ્ધ થવું પડશે. આ અજાણી વાતો જાણીને તમને પણ ચોક્કસપણે એશિયાટિક સિંહ પર વધુ ગર્વ થશે. ચાલો, આ ગૌરવવંતા વનરાજની શાન જળવાઈ રહે અને ગીરનું આભૂષણ કાયમ માટે અખંડ રહે તેવી કામના સાથે આજના આ વિશેષ દિવસને સાર્થક બનાવીએ!
નોંધ:- આ લેખ તૈયાર કરવા માટે જેટલાં પણ વેબપેજ વાપર્યા છે એ તમામની માહિતિ અક્ષરશઃ રજુ કરી છે. મારી પોતાની વાક્યરચનઓ બહુ જૂજ છે.
આભાર.
સ્નેહલ જાની
