મિત્રો, નમસ્કાર,
વાચક મિત્રોને મારાં સ્નેહ ભર્યા નમસ્કાર, આપની સમક્ષ હું નારી શક્તિ-પ્રકરણ- 32 ( દિતિ અને દનુ ) લઈને ઉપસ્થિત થઈ છું. આ અગાઉ અઆપના તરફથી મને ખૂબ જ સ્નેહપૂર્વક નો પ્રતિસાદ મળ્યો છે તેના માટે હું આપ સર્વે અને માતૃભારતીની ખૂબ ખૂબ આભારી છું. આજ શૃંખલામાં હું આગળ વધવા જઈ રહી છું ત્યારે આપના સહકારની મને ખૂબ જ જરૂર છે. આશા રાખું છું કે આ અંક પણ આપને પસંદ પડશે અને પહેલા જેવો જ રિસ્પોન્સ મને મળશે એ આશાએ આપની સદૈવ કૃતાર્થ. ડો. દમયંતી ભટ્ટ આ નવલકથા વાંચીને આપનો અમૂલ્ય પ્રતિભાવ આપવા વિનંતી.
પ્રસ્તાવના:-
વેદકાલીન સાહિત્ય અને પછીના પુરાણોમાં દિતિ અને દનુ બંને અત્યંત મહત્વની સ્ત્રી પાત્રો છે. તેઓ ઋગ્વેદ, શતપથ બ્રાહ્મણ, વિષ્ણુ પુરાણ, ભાગવત પુરાણ વગેરેમાં વિવિધ સ્વરૂપે વર્ણવાય છે. હવે આપણે દિતિ અને દનુ વિશે વિગતે પરિચય મેળવીશું.
૧. દિતિ કોણ હતી?
દિતિ પ્રજાપતિ દક્ષ પ્રજાપતિની પુત્રી હતી.
દક્ષ પ્રજાપતિ ની તેર કન્યાઓનાં નામ આ પ્રમાણે હતા. મહાભારત આદિ પર્વ અનુસાર,
અદિતિ, દિતિ ,દનુ ,કાલા ,દનાયુ, સિંહકા, ક્રોધા પ્રાધા ,વિશ્વા ,વિનતા ,કપિલા, મુનિ અને કદ્રુ. આના પુત્રોની સંખ્યા અનંત છે. અદિતિ નાં બાર આદિત્ય થયા. જેમના નામ છે: ધાતા, મિત્ર, અર્થમાં, શક્ર ,વરુણ ,અંશ ,ભગ, વિવસવાન ,પૂષા ,સવિતા, ત્વષ્ટા અને વિષ્ણુ .
તેનો વિવાહ મહર્ષિ કશ્યપ સાથે થયો હતો.
દિતિને દૈત્યોની માતા માનવામાં આવે છે.
દિતિના મુખ્ય પુત્રો હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુ છે.
કેટલાક ગ્રંથોમાં અન્ય દૈત્ય સંતાનોનો પણ ઉલ્લેખ છે. હિરણ્યકશિપુના પાંચ પુત્રો થયા_પ્રહલાદ, સહલાદ,અનુહલાદ ,શિબિ અને વાષ્કલ. પ્રહલાદના ત્રણ પુત્રો વિરોચન કુંભ અને નિકુંભ. વિરોચન નો બલી અને બલ્લિકા બાણાસુર. પ્રહલાદ શિબિ અને બલી ત્રણેય મહાન રાજાઓ હતા.બાણાસુર ભગવાન શંકરનો મહાન સેવક હતો. તે મહાકાલ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
દિતિની પ્રસિદ્ધ કથા છે કે –
હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુના મૃત્યુ પછી દિતિએ ઇન્દ્રને હરાવી શકે એવો પુત્ર મેળવવા માટે કઠોર તપ કર્યું. પરંતુ ઇન્દ્રએ યોગ્ય સમયનો લાભ લઈને ગર્ભને ૪૯ ભાગમાં વહેંચી દીધો. આ ૪૯ ભાગો પછી મરુતગણ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા, જેમને વાવાઝોડા અને પવન સાથે સંબંધિત દેવતાઓ માનવામાં આવે છે.
દિતિનું પ્રતીકાત્મક મહત્વ ખૂબ છે તેને
અપરિમિત શક્તિ તરીકે માનવામાં આવે છે
માતૃત્વ, ક્રોધ અને પ્રતિશોધની ભાવના તપ અને સંકલ્પ ના પ્રતિક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
૨. દનુ કોણ હતી?
દનુ પણ દક્ષ પ્રજાપતિની પુત્રી હતી.
તેનો પણ વિવાહ મહર્ષિ કશ્યપ સાથે થયો હતો.
દનુને દાનવોની માતા કહેવામાં આવે છે. દનુના 40 પુત્રોમાં વિપ્રચિત બધાથી મોટો રાજા અને યશસ્વી હતો. દાનવો ની સંખ્યા અનંત છે.
દાનવોમાં ઘણા શક્તિશાળી અસુરોનો સમાવેશ થાય છે, જેમ કે: સિંહિકા થી રાહુનો જન્મ થયો જે સૂર્ય અને ચંદ્ર ને ગ્રસે છે. ભૃગુ ઋષિ થી અસુરોના ગુરુ શુક્રાચાર્ય નો જન્મ થયો. જે અસરોને યજ્ઞ યાગ કરાવતા હતાં. આ અસુર અને સુર વંશની ગણના સંભવ નથી. આની ઉત્પતિ પુરાણો અનુસાર છે.
અન્ય અનેક દાનવ રાજાઓ પણ થયા.
વૈદિક મહત્વ
ઋગ્વેદમાં “દનુ” શબ્દનો અર્થ માત્ર વ્યક્તિ નહીં પરંતુ જળ, પ્રાચીન શક્તિ અથવા આદિમ પ્રકૃતિ તરીકે પણ કરવામાં આવ્યો છે. કેટલાક વૈદિક વિદ્વાનો દનુને જીવનદાયી જળ અને સર્જનાત્મક શક્તિનું પ્રતીક માને છે.
૩. દિતિ અને દનુ વચ્ચેનો તફાવત:-
દિતિ- દનુ ના પિતા દક્ષ પ્રજાપતિ છે અને બંનેના પતિ કશ્યપ ઋષિ છે. બંનેના સંતાનો અનુક્રમે
દૈત્ય અને દાનવ દાનવ કહેવામાં આવે છે.
મુખ્ય પુત્ર:- હિરણ્યકશિપુ, હિરણ્યાક્ષ અને
વિપ્રચિત્તિ સહિત અનેક દાનવો છે. તેમની
વિશેષ ઓળખ તરીકે દૈત્યોની માતા અને
દાનવોની માતા તરીકે ઓળખાય છે.
૪. વૈદિક અને પૌરાણિક દૃષ્ટિએ
વેદોમાં દિતિ અને દનુના ઉલ્લેખ પ્રમાણમાં સંક્ષિપ્ત અને પ્રતીકાત્મક છે.
પુરાણોમાં તેમની વંશાવળી, સંતાનો અને દેવ-અસુર સંઘર્ષની કથાઓ વિગતવાર વર્ણવવામાં આવી છે.
આજના હિંદુ દર્શનમાં દિતિ અને દનુને “અસુરોની માતા” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ તેઓ ઋષિ કશ્યપની પત્નીઓ અને દક્ષ પ્રજાપતિની પુત્રીઓ હોવાથી સૃષ્ટિના મહત્વપૂર્ણ વંશનો ભાગ છે.
પરિચય – વૈદિક યુગમાં સ્ત્રીનું સ્થાન અને દિતિ-દનુનું મહત્વ
વૈદિક સાહિત્યમાં દિતિ અને દનુ નો ઉલ્લેખ (ઋગ્વેદ, અથર્વવેદ, બ્રાહ્મણ ગ્રંથો) વગેરેમાં મળે છે.
દક્ષ પ્રજાપતિ, કશ્યપ ઋષિ અને વંશાવળી
દિતિ – તમામ વૈદિક અને પુરાણિક કથાઓ
દનુ – તમામ વૈદિક અને પુરાણિક કથાઓ
મહાભારત, વિષ્ણુ પુરાણ, ભાગવત, મત્સ્ય, વાયુ, બ્રહ્માંડ વગેરે પુરાણોમાં દિતિ અને દનુના
આધુનિક ઇતિહાસકારો અને વૈદિક વિદ્વાનોના અભિપ્રાયો આપવામાં આવેલ છે.
ભાગ – ૧ : પરિચય
ભારતીય વૈદિક પરંપરામાં દિતિ અને દનુ માત્ર “અસુરોની માતા” તરીકે જ નહીં પરંતુ સૃષ્ટિની પ્રારંભિક માતૃશક્તિઓ તરીકે પણ મહત્વ ધરાવે છે. પછીના પુરાણોમાં તેમની ઓળખ મુખ્યત્વે દૈત્ય અને દાનવ વંશની જનની તરીકે વિકસિત થાય છે, પરંતુ વૈદિક સાહિત્યમાં તેમની છબી વધુ પ્રતીકાત્મક છે.
વૈદિક સંસ્કૃતિમાં સૃષ્ટિના વિકાસ માટે દેવ, અસુર, મનુષ્ય, ગંધર્વ, નાગ, પક્ષી અને અન્ય તમામ જીવસમૂહોનું એક જ મૂળ માનવામાં આવે છે. આ સમગ્ર સર્જનવ્યવસ્થામાં પ્રજાપતિ દક્ષની પુત્રીઓનું વિશેષ સ્થાન છે. દિતિ અને દનુ આ પુત્રીઓમાં અગ્રગણ્ય છે.
મહર્ષિ કશ્યપને વૈદિક પરંપરામાં “સર્વપ્રજાના પિતા” કહેવામાં આવે છે. વિવિધ પત્નીઓમાંથી વિવિધ જીવવર્ગો ઉત્પન્ન થયા હોવાનું પુરાણોમાં વર્ણન છે. તેથી દિતિ અને દનુને સમજવું એટલે સમગ્ર વૈદિક સૃષ્ટિવિચારને સમજવો.
દિતિ અને દનુના નામનો અર્થ
દિતિ શબ્દ વિશે અનેક મતો છે. કેટલાક નિરુક્તકારો તેને “વિભાજિત”, “સીમિત” અથવા “બંધાયેલ” અર્થ સાથે જોડે છે, જ્યારે અદિતિનો અર્થ “અસીમ” અથવા “અબંધન” થાય છે. તેથી કેટલાક વૈદિક વિદ્વાનો દિતિ અને અદિતિને પ્રકૃતિના બે પરસ્પર પૂરક તત્ત્વો તરીકે સમજાવે છે.
દનુ શબ્દનો મૂળ અર્થ “પ્રવાહી જળ”, “ભેજ”, “આદિમ જળશક્તિ” અથવા “પ્રાકૃતિક શક્તિ” માનવામાં આવે છે. ઋગ્વેદમાં “દનુ”નો ઉપયોગ કેટલીક જગ્યાએ વ્યક્તિ તરીકે અને કેટલીક જગ્યાએ જળશક્તિના પ્રતીક તરીકે જોવા મળે છે.
સંશોધન માટેના મુખ્ય પ્રાચીન સ્ત્રોત-:
ઋગ્વેદ
અથર્વવેદ
શતપથ બ્રાહ્મણ
તૈત્તિરીય સંહિતા
મહાભારત (આદિ, વન અને શાંતિ પર્વ)
વિષ્ણુ પુરાણ
ભાગવત પુરાણ
મત્સ્ય પુરાણ
વાયુ પુરાણ
બ્રહ્માંડ પુરાણ
હરિવંશ
©® Copyright is only Dr. Damyanti Bhatt .
