ગંગાએ પોતાના પુત્રનું નામ દેવવ્રત રાખ્યું અને તેને એક શ્રેષ્ઠ યોદ્ધા તરીકે ઉછેર્યો. તેમણે વેદોનું ઊંડું જ્ઞાન મેળવ્યું અને રાજનીતિ, પ્રશાસન તથા અર્થશાસ્ત્રમાં નિપુણતા હાંસલ કરી. ભગવાન પરશુરામના માર્ગદર્શન હેઠળ તેમણે યુદ્ધકલામાં પોતાની કુશળતા વધુ વિકસાવી.
વર્ષો પછી ગંગાએ પોતાનું વચન પૂર્ણ કર્યું અને યુવાન દેવવ્રતને મહારાજ શાંતનુને સોંપી દીધા. દેવવ્રતને યુવરાજ જાહેર કરવામાં આવ્યા. તેમના દિવ્ય વંશ અને અદ્ભુત ગુણોના કારણે તેઓ રાજ્યની પ્રજાના ખૂબ જ પ્રિય બન્યા.
કુટુંબ વૃક્ષ
મહારાજ શાંતનુ + દેવી ગંગાપુત્ર: દેવવ્રત (ભીષ્મ)
વર્ષો પછી મહારાજ શાંતનુ જંગલમાં ગયા. ત્યાં યમુના નદી પર નાવ ચલાવતી સત્યવતી નામની માછીમાર કન્યાને મળ્યા. તેઓ સત્યવતીને પ્રેમ કરવા લાગ્યા અને તેના પિતા પાસે લગ્ન માટે તેનો હાથ માંગ્યો.
પરંતુ માછીમારોના મુખ્યએ શરત મૂકી કે શાંતનુ અને સત્યવતીના પુત્રને જ રાજ્યનો ઉત્તરાધિકારી બનાવવાનો વચન આપવું પડશે. મહારાજ શાંતનુએ આ શરત સ્વીકારી નહીં, કારણ કે તેઓ પહેલેથી જ દેવવ્રતને રાજગાદી આપવાનું વચન આપી ચૂક્યા હતા. તેથી તેઓ દુઃખી મનથી મહેલ પરત ફર્યા.
દેવવ્રતે પોતાના પિતાનું દુઃખ જોયું અને તેનું કારણ જાણ્યું. તેઓ તરત જ માછીમારોના મુખ્ય પાસે ગયા અને સત્યવતીના લગ્ન માટે વિનંતી કરી, પરંતુ મુખ્યએ ફરી એ જ શરત મૂકી.
પિતાની ખુશી માટે દેવવ્રતે પોતાના રાજગાદી પરના તમામ અધિકારોનો ત્યાગ કરવાનો ભયંકર સંકલ્પ લીધો અને વચન આપ્યું કે સત્યવતીનો પુત્ર જ હસ્તિનાપુરનો રાજા બનશે.
તેમ છતાં સત્યવતીના પિતાને શંકા હતી કે ભવિષ્યમાં દેવવ્રતના સંતાનો અને સત્યવતીના સંતાનો વચ્ચે સિંહાસન માટે વિવાદ થઈ શકે. તેથી દેવવ્રતે જીવનભર બ્રહ્મચર્યનું વ્રત લેવાનો સંકલ્પ કર્યો અને લગ્નજીવનનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કર્યો.
બ્રહ્મચર્ય શું છે?
બ્રહ્મચર્ય એ આધ્યાત્મિક જીવનશૈલી છે, જેમાં આત્મસંયમ, ઇન્દ્રિય નિયંત્રણ અને ઈશ્વરની પ્રાપ્તિ માટેનું જીવન સામેલ છે. તેનો અર્થ છે “બ્રહ્મને અનુરૂપ આચરણ કરવું.”
આ ભયંકર પ્રતિજ્ઞાને કારણે દેવવ્રત “ભીષ્મ” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. ત્યારબાદ તેઓ સત્યવતીને પોતાના પિતા શાંતનુ પાસે લઈ આવ્યા અને પોતાની પ્રતિજ્ઞા વિશે જણાવ્યું.
પુત્રના આ મહાન ત્યાગથી પ્રસન્ન થઈ મહારાજ શાંતનુએ ભીષ્મને ઇચ્છામૃત્યુનું વરદાન આપ્યું, એટલે કે તેઓ પોતાની ઇચ્છાથી જ મૃત્યુનો સમય પસંદ કરી શકશે.
⸻
શાંતનુએ વરદાન કેવી રીતે આપ્યું?
એવું માનવામાં આવે છે કે વરદાન સામાન્ય રીતે ભગવાન અથવા મહાન ઋષિ જ આપી શકે. પરંતુ મહારાજ શાંતનુ સામાન્ય રાજા નહોતા. તેઓ અત્યંત પુણ્યશાળી, સત્યનિષ્ઠ, ધર્મપરાયણ અને મહાન પરાક્રમી હતા. તેમણે અનેક યજ્ઞો કર્યા હતા અને ઋષિ સમાન તેજ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.
મહાભારતના આદિ પર્વ અનુસાર રાજા શાંતનુ દેવતાઓ અને રાજર્ષિઓમાં ખૂબ જ આદરપાત્ર હતા. તેઓ બુદ્ધિ, ધૈર્ય, ક્ષમા, ઉદારતા, વિનય અને સત્યવચન જેવા ઉત્તમ ગુણોથી સંપન્ન હતા. તેઓ સમગ્ર ભરતવંશ અને પ્રજાના રક્ષક હતા.
તેમના આ મહાન પુણ્ય અને આધ્યાત્મિક શક્તિને કારણે તેઓ પોતાના પુત્ર ભીષ્મને ઇચ્છામૃત્યુનું વરદાન આપી શક્યા.
હસ્તિનાપુરના કુરુ રાજ્યમાં મહારાજ શાંતનુ અને રાણી સત્યવતીને બે પુત્રો થયા – ચિત્રાંગદ અને વિચિત્રવીર્ય.
મહારાજ શાંતનુના અવસાન પછી ચિત્રાંગદ રાજગાદી પર બેઠા. તેઓ પરાક્રમી યોદ્ધા હતા અને અનેક શત્રુઓ તથા અસુરોને હરાવ્યા હતા. પરંતુ ધીમે-ધીમે તેમને પોતાના બળનો અહંકાર આવી ગયો અને તેઓ સૌનું અપમાન કરવા લાગ્યા. ભીષ્મે પોતાના નાના ભાઈને સમજાવવાનો ઘણો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ પોતાની પ્રતિજ્ઞાને કારણે તેઓ રાજકાર્યમાં સીધો હસ્તક્ષેપ કરી શક્યા નહીં.
ચિત્રાંગદ : રાણી સત્યવતીની ઇચ્છા મુજબ, મહારાજ શાંતનુના અવસાન પછી ભીષ્મે ચિત્રાંગદને કુરુ રાજ્યની ગાદી પર બેસાડ્યા. ચિત્રાંગદ મહાન અને પરાક્રમી યોદ્ધા હતા. તેમણે ઘણા શક્તિશાળી શત્રુઓ અને અસુરોને હરાવ્યા હતા.
પરંતુ થોડા સમય પછી તેમને પોતાના પરાક્રમનો અહંકાર આવી ગયો અને તેઓ સૌનું અપમાન કરવા લાગ્યા. ભીષ્મે પોતાના નાના ભાઈના આ ખરાબ સ્વભાવને સુધારવાનો ઘણો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ ચિત્રાંગદે તેમની વાતની અવગણના કરી. ભીષ્મે કુરુવંશની સેવા અને રક્ષણ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હોવાથી તેઓ પોતાની મર્યાદામાં બંધાયેલા હતા.
એક દિવસ ચિત્રાંગદ નામના જ ગંધર્વ રાજાએ તેમને યુદ્ધ માટે પડકાર્યો. તેણે કહ્યું કે “ચિત્રાંગદ” નામનો સાચો અધિકારી માત્ર એક જ હોઈ શકે. હિરણ્યવતી નદીના કિનારે બંને વચ્ચે ત્રણ વર્ષ સુધી ભયંકર યુદ્ધ ચાલ્યું. અંતે ગંધર્વ રાજાએ ચિત્રાંગદને હરાવી તેમનો વધ કર્યો.
ત્યારબાદ નાના ભાઈ વિચિત્રવીર્યને હસ્તિનાપુરના રાજા બનાવવામાં આવ્યા. હવે કુરુવંશના ભવિષ્યની ચિંતા થવા લાગી. તેથી ભીષ્મે વિચિત્રવીર્ય માટે યોગ્ય પત્ની શોધવાની જવાબદારી પોતાના પર લીધી.
તે દરમિયાન કાશીના રાજાએ પોતાની ત્રણ પુત્રીઓ – અંબા, અંબિકા અને અંબાલિકા – માટે ભવ્ય સ્વયંવરનું આયોજન કર્યું.
સ્વયંવર એ એવી પ્રાચીન પરંપરા હતી જેમાં રાજકુમારી પોતાની ઇચ્છાથી ઉપસ્થિત રાજકુમારોમાંથી પોતાના પતિની પસંદગી કરતી હતી.
આ સ્વયંવરમાં કોશલ, વંગ, પુંડ્ર, કલિંગ અને અન્ય ઘણા રાજ્યોના રાજાઓ હાજર હતા. સૌથી મોટી રાજકુમારી અંબા પહેલેથી જ શાલ્વ દેશના રાજા શાલ્વને પ્રેમ કરતી હતી અને તેમને જ પતિ તરીકે પસંદ કરવાનો વિચાર રાખતી હતી. શાલ્વ પણ અંબાને પ્રેમ કરતો હતો.
ભારતના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત કુરુવંશને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું નહોતું. કાશીના રાજાએ વિચિત્રવીર્યને પોતાની પુત્રીઓ માટે યોગ્ય માન્યા નહોતા. આ અપમાનથી ભીષ્મ ખૂબ ક્રોધિત થયા અને સ્વયંવરમાં પહોંચી ગયા.
તેમને જોઈને ઘણા રાજાઓ ભયભીત થઈ ગયા, કારણ કે ભીષ્મ અજેય યોદ્ધા હતા. છતાં કેટલાક રાજાઓએ તેમના બ્રહ્મચર્યવ્રતની મજાક ઉડાવી અને કહ્યું, “આ વૃદ્ધ અહીં શા માટે આવ્યો છે? શું પોતાને માટે વધૂ શોધવા આવ્યો છે કે કુરુવંશમાં કોઈ યોગ્ય રાજા નથી?”
આ અપમાનથી ક્રોધિત થઈ ભીષ્મે ત્રણેય રાજકુમારીઓનું બળપૂર્વક હરણ કર્યું અને તેમને હસ્તિનાપુર લઈ આવ્યા. શાલ્વ સહિત અનેક રાજાઓએ ભીષ્મને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ બધા પરાજિત થયા.
હસ્તિનાપુર પહોંચ્યા પછી અંબિકા અને અંબાલિકા વિચિત્રવીર્ય સાથે લગ્ન કરવા તૈયાર થઈ ગઈ. પરંતુ અંબાએ ભીષ્મને જણાવ્યું કે તે શાલ્વને પ્રેમ કરે છે. ભીષ્મે તેની ભાવનાઓનો આદર કરીને તેને શાલ્વ પાસે મોકલી આપી.
પરંતુ શાલ્વે અંબાને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો. તેણે કહ્યું કે સ્વયંવરમાં ભીષ્મ તેને જીતીને લઈ ગયા હતા, તેથી હવે તે તેને પત્ની તરીકે સ્વીકારી શકતો નથી.
અંબા ફરી હસ્તિનાપુર પરત આવી. ભીષ્મે વિચિત્રવીર્યને તેની સાથે લગ્ન કરવા કહ્યું, પરંતુ વિચિત્રવીર્યએ પણ ઇનકાર કર્યો, કારણ કે અંબા બીજા પુરુષને પ્રેમ કરતી હતી.
શાલ્વ અને વિચિત્રવીર્ય – બંને દ્વારા અસ્વીકાર થયા પછી અંબા અત્યંત દુઃખી અને અપમાનિત અનુભવવા લાગી. તેણે પોતાની આ દુર્દશા માટે ભીષ્મને જવાબદાર માન્યા અને તેમના વિનાશની પ્રતિજ્ઞા લીધી.
