હાજરી
જિલ્લાના મધ્યમ વસ્તીના ગામની એ સરકારી પ્રાથમિક શાળા. સવારના નવ વાગ્યે જ્યારે પ્રાર્થનાનો ઘંટ વાગતો, ત્યારે હરેશભાઈના ચહેરા પર એક અનોખો સંતોષ છવાઈ જતો. હરેશભાઈ એટલે એવા શિક્ષક, જેમના માટે ભણાવવું એ નોકરી નહીં પણ એક સાધના હતી. જ્યારે તેઓ વર્ગખંડમાં જતા, ત્યારે ભૂગોળ નકશાઓમાંથી બહાર નીકળીને જીવંત થઈ જતો અને ગણિતના અઘરા દાખલા પણ રમત બની જતા. બાળકો એમને 'સાહેબ' નહીં, પણ પોતાના વડીલ માનતા.
હરેશભાઈના સ્ટાફ રૂમના ટેબલ પર આચાર્ય ચાણક્યની એક નાની તસવીર હતી, જેની નીચે સુવર્ણ અક્ષરે લખેલું હતું: "શિક્ષક કભી સાધારણ નહીં હોતા, પ્રલય ઔર નિર્માણ ઉસકી ગોદ મેં પલતે હૈ." હરેશભાઈ રોજ સવારે આ વાક્ય વાંચતા અને ગર્વથી એમની છાતી ગજગજ ફૂલતી.
પરંતુ, સમય બદલાયો. વર્ષ ૨૦૨૬નું આ ડિજિટલ શિક્ષણનું વર્ષ હતું, જ્યાં ટેબ્લેટ અને સ્માર્ટફોન શાળામાં આવી ગયા હતા. હરેશભાઈના હાથમાંથી ચોક અને ડસ્ટર છીનવાઈ ગયા અને તેની જગ્યાએ સ્માર્ટફોનની સ્ક્રીન આવી ગઈ.
સવારના સાડા નવ થયા નથી કે ઉપરથી આદેશ આવતો: "ઓનલાઈન હાજરી પૂરીને પોર્ટલ પર અપલોડ કરો." નેટવર્ક ન પકડાતું હોય તો હરેશભાઈ ધાબા પર દોડતા. મધ્યાહ્ન ભોજનનો સમય થાય એટલે ભણાવવાનું બાજુ પર મૂકીને કેટલા બાળકો જમ્યા, કેટલા ગ્રામ ચોખા વપરાયા, દાળ-શાકભાજીનો શું ખર્ચ થયો... તેનો હિંસાબ માંડવો પડતો.
સાંજે શાળા છૂટે એટલે ઘરે જઈને આરામ કરવાના બદલે જુદા જુદા શૈક્ષણિક પોર્ટલ પર ડેટા એન્ટ્રી કરવાની રહેતી. રાત્રે અગિયાર વાગ્યે જ્યારે તેઓ સૂવા જતા, ત્યારે ઓફિશિયલ વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં નવો આદેશ ઝબકતો: "આવતીકાલે સવારે ૧૦ વાગ્યા સુધીમાં આ લિંક ભરાઈ જવી જોઈએ, અન્યથા કારણદર્શક નોટિસ મળશે."
ધીમે ધીમે હરેશભાઈના જીવનમાંથી 'શિક્ષક' ગાયબ થઈ રહ્યો હતો અને એક મશીન જેવો સરકારી કારકૂન જીવતો થઈ રહ્યો હતો.
સરકારનો કોઈ પણ નવો સર્વે હોય, વસ્તી ગણતરી હોય, પ્રવેશોત્સવનું આયોજન હોય, પશુ ગણતરી હોય કે ચૂંટણી કાર્ડની ચકાસણી (BLO ડ્યુટી) હોય—સૌથી પહેલા સરકારી આદેશનો કોરડો શિક્ષકોની પીઠ પર જ વીંઝાતો. હરેશભાઈને રવિવારના ભરપૂર તડકામાં પણ હાથમાં ફાઈલો લઈને ઘરે-ઘરે રખડવું પડતું. લોકોના નામ ચકાસવા, સરનામા બદલવા, મરણ પામેલાઓના નામ કમી કરવા. ઘણીવાર લોકો એમને અપમાનિત કરીને કાઢી મૂકતા. "ગમે ત્યારે ફોર્મ લઈને આવી જાવ છો, બીજું કંઈ કામ છે કે નહીં?"
એક શિક્ષક આખા ગામ સામે લાચાર બનીને ઊભો રહેતો. ઉપરથી સીનિયર વહીવટી અધિકારીઓનો ફોન આવતો: "હરેશભાઈ, તમારા વિસ્તારનું BLOનું કામ કેમ હજુ ૬૦ ટકા જ બતાવે છે? કાલે સાંજ સુધીમાં જો ૧૦૦ ટકા નહીં થાય તો આકરા પગલાં ભરવામાં આવશે તૈયારી રાખજો. સસ્પેન્ડ થઈ જશો, સમજી લેજો!"
આ ધમકીઓ હરેશભાઈના આત્મસન્માન પર ઘા કરતી. રાત્રે દીકરો પૂછતો, "પપ્પા, વાર્તા કહો ને?" ત્યારે હરેશભાઈ લાલ આંખો કરીને તાડૂકતા, "જા અહીંથી, જોતો નથી હું ફોર્મ ભરું છું!" દીકરો ડરીને ખૂણામાં ભરાઈ જતો.
એક મંગળવારે હરેશભાઈ વર્ગખંડમાં બેઠા હતા. એમની સામે ગણિતની ચોપડી ખુલ્લી હતી, પણ એમનું મગજ કલેક્ટર કચેરીથી આવેલા પેલા ઈમેઈલના આંકડાઓમાં અટવાયેલું હતું. આખો ક્લાસ શાંત હતો.
ત્યાં જ ત્રીજી બેંચ પરથી નાનકડો કાનજી ઊભો થયો. એણે બહુ માસૂમિયતથી પૂછ્યું, "સર... તમે અમને પહેલાં જેવી વાર્તાઓ કેમ નથી સંભળાવતા? પહેલાં તો તમે ગણિત ગણાવતા ગણાવતા પણ અમને દેશભક્તોની વાતો કહેતા. હવે તો તમે ક્લાસમાં આવો છો ત્યારથી મોબાઈલમાં કાંઈક આંકડા જ જોયા કરો છો. અમે કંઈ પૂછીએ તો વઢો છો."
કાનજીના આ શબ્દો હરેશભાઈના કાળજામાં તીરની જેમ ખૂંચી ગયા. તેમણે ટેબલ પર પડેલી ચાણક્યની તસવીર સામે જોયું. એ તસવીર જાણે એમના પર હસી રહી હતી. "પ્રલય અને નિર્માણ જેની ગોદમાં પલે છે..." એ શિક્ષક આજે પાંચ ગ્રેડના આંકડા અપલોડ કરવા માટે તંત્ર સામે ભીખ માગી રહ્યો હતો. તેમને અહેસાસ થયો કે દેશનું નિર્માણ કરવાનું તો દૂર, તેઓ પોતે જ એક જીવતી લાશ બની ગયા છે.
એ જ અઠવાડિયે હરેશભાઈના એકના એક દીકરાનો સાતમો જન્મદિવસ હતો. દીકરો આખો દિવસ પપ્પાની રાહ જોતો રહ્યો કે પપ્પા આજે સાંજે વહેલા આવશે અને એના માટે નાની સાઇકલ લાવશે. પણ તે દિવસે તાલુકા કચેરીમાં બ્લોક લેવલની તાકીદની મિટિંગ હતી. કલેક્ટર ઓફિસે ઓનલાઈન રિપોર્ટ સબમિટ કરવાનો છેલ્લો દિવસ હતો.
હરેશભાઈ રાત્રે સાડા બાર વાગ્યે ખાલી હાથે ઘરે પહોંચ્યા. દીકરો સોફા પર જ એની જૂની તૂટેલી રમકડાની ગાડી પકડીને રડીને સૂઈ ગયો હતો.
પત્નીએ થાળી પછાડતા ગુસ્સા અને આંસુ સાથે કહ્યું, "તમે શિક્ષક છો કે સરકારના ગુલામ? આ આખો દિવસ ફાઈલો અને મોબાઈલ લઈને ભટકો છો. શાળાના બાળકોનું ભવિષ્ય સુધારવા નીકળ્યા છો અને તમારા પોતાના દીકરાનું બાળપણ રોળાઈ ગયું એ નથી દેખાતું? ચાણક્યના વાક્યોના ફોટા રાખવાથી કોઈ મોટું નથી થઈ જતું. તમે તમારા પરિવાર માટે ક્યારેય 'હાજર' નથી હોતા!"
'પરિવાર માટે ક્યારેય હાજર નથી હોતા...' આ વાક્ય હરેશભાઈના મગજમાં હથોડાની જેમ વાગવા લાગ્યું. તે રાત્રે તેઓ રૂમની બહાર આવીને સ્ટાફ રૂમમાંથી લાવેલી ફાઈલો સામે જોઈને કલાકો સુધી રડતા રહ્યા.
બીજા દિવસે સવારે શાળા ખૂલી. બાળકો આવ્યા, પ્રાર્થનાનો ઘંટ વાગ્યો. પણ હરેશભાઈ સ્ટાફ રૂમમાંથી બહાર ન આવ્યા. બીજા શિક્ષકે રૂમમાં જઈને જોયું તો હરેશભાઈ ખુરશી પર બેઠા હતા, એમનું માથું ટેબલ પર ઢળેલું હતું. એમની બાજુમાં ચાણક્યની એ તસવીર ઊંધી પડેલી હતી અને કાચ તૂટી ગયો હતો. હરેશભાઈના મોઢામાંથી ફીણ નીકળી રહ્યું હતું, તેમણે શાળામાં જ કોઈ ઝેરી દવા પી લીધી હતી.
પોલીસ આવી, આખી શાળામાં રોકકળ મચી ગઈ. જે બાળકોને હરેશભાઈએ ભણાવ્યા હતા, એ કાનજી અને બીજા ભૂલકાઓ બારીમાંથી સાહેબની લાશ જોઈને ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડતા હતા.
ટેબલ પરથી એક સત્તાવાર કાગળ મળ્યો. એ બીજું કંઈ નહીં, પણ શાળાનું સત્તાવાર 'હાજરી પત્રક' (Muster Roll) હતું. હરેશભાઈએ મરતાં પહેલાં પોતાના લોહીના આંસુઓથી એ પત્રકમાં પોતાની છેલ્લી હાજરી પૂરી હતી:
શિક્ષક તરીકે હાજર — ❌ (ગેરહાજર)
BLO તરીકે હાજર — ✔️ (હાજર)
મધ્યાહ્ન ભોજનના ક્લાર્ક તરીકે હાજર — ✔️ (હાજર)
ડેટા એન્ટ્રી ઓપરેટર તરીકે હાજર — ✔️ (હાજર)
ચૂંટણી કર્મચારી તરીકે હાજર — ✔️ (હાજર)
ગામના સર્વેયર તરીકે હાજર — ✔️ (હાજર)
પતિ તરીકે હાજર — ❌ (ગેરહાજર)
પિતા તરીકે હાજર — ❌ (ગેરહાજર)
માણસ તરીકે હાજર — ❌ (ગેરહાજર)
અને નીચે તૂટેલા અક્ષરોમાં એક છેલ્લી નોંધ લખેલી હતી:
"આચાર્ય ચાણક્ય સાચા હતા... શિક્ષકની ગોદમાં પ્રલય અને નિર્માણ બંને પલે છે. પણ આ કઠોર સિસ્ટમે મારામાં રહેલા 'નિર્માણ'ને મારી નાખ્યો છે, અને હવે મારી પાસે માત્ર મારો પોતાનો 'પ્રલય' કરવાનો જ રસ્તો બચ્યો છે. હું દરરોજ, દરેક સેકન્ડે સરકારના આદેશ મુજબ દરેક કાગળ પર હાજર રહ્યો... સિવાય કે મારી પોતાની જિંદગીમાં. હવે મને કાયમી ગેરહાજરી મંજૂર કરશો."
હરેશભાઈનો દેહ સ્મશાન તરફ જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે તાલુકા કચેરીમાંથી એમના ફોન પર એક ઓટોમેટેડ વોટ્સએપ મેસેજ આવ્યો: "હરેશભાઈ, આજનો રીપોર્ટ હજુ સુધી સબમિટ થયો નથી. તાત્કાલિક હાજર થઈને રીપોર્ટ કરો."
સિસ્ટમ હજુ પણ રીપોર્ટ માગી રહી હતી, પણ એ રીપોર્ટ આપનારો માણસ કાયમ માટે 'ગેરહાજર' થઈ ગયો હતો.
અંતરધ્વનિ:
"જ્યાં સુધી દેશના શિક્ષકને જ્ઞાનનો દીવો સળગાવવાના બદલે કાગળો અને એપના આંકડા ગોઠવવાનું મશીન બનાવવામાં આવશે, ત્યાં સુધી રાષ્ટ્રનું 'નિર્માણ' અશક્ય છે. સિસ્ટમના કાગળો ભરાઈ જશે, પણ સંસ્કારોનું પાનું કાયમ માટે કોરું રહી જશે."
