કુવામાં કૂદવું કે સળિયાનો માર ખાવો? આર્યને ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વિના અજાણ્યા મેસેજ પર ભરોસો મૂક્યો અને અંધારા કુવામાં ઝંપલાવ્યું. નીચે પાણીને બદલે સૂકા પાંદડા અને નરમ માટીનો ઢગલો હતો. ત્યાં એક નાનું ભોંયરું ખૂલતું હતું. ઉપરથી પંચાયતના સભ્યોના બરાડા અને લાકડીઓના અવાજ સંભળાતા હતા, પણ આર્યન સુરક્ષિત હતો. ધૂળ ખંખેરીને તેણે આસપાસ નજર કરી તો અંધારામાં એક આકૃતિ હલતી દેખાઈ.
ભોંયરામાં પંચાયતનો વૃદ્ધ પટાવાળા 'કાકા' મળ્યા. ૪૦ વર્ષથી પંચાયતની નોકરી કરતા કાકા વર્ષોથી પંચાયતના પાપના મૂંગા સાક્ષી હતા. તેમની આંખોમાં ભય અને આશા બંને તરવરતા હતા. કાકાએ ધ્રૂજતા હાથે એક જૂનો, પીળો પડી ગયેલો નકશો ખોલ્યો—ગામની ૫૦૦ વીઘા ગૌચર જમીનનો નકશો. તેના પર લાલ શાહીથી દોરેલી લીટીઓ આખું કૌભાંડ છતું કરતી હતી.
ગૌચર કૌભાંડના ત્રણ ચહેરા:
1. ખોટી લીઝ: સરપંચ અને તલાટીએ મળીને 'સૂર્યોદય સોલર' નામની મોટી કંપની સાથે ગુપ્ત કરાર કર્યો હતો. કલેક્ટર કચેરીમાં રજૂ કરેલા કાગળ પર જમીનને 'બંજર' અને 'નકામી' બતાવી દીધી, જ્યારે હકીકતમાં તે ગામના ૩૦૦થી વધુ પશુઓનું મુખ્ય ચરાણ હતું. કંપનીને ૩૦ વર્ષની લીઝ માત્ર ૧ રૂપિયાના ટોકન ભાડે આપી દેવાઈ હતી.
2. વારસાઈમાં ચેડાં: ગામના અભણ અને ભોળા ખેડૂતોની ૭/૧૨ ના ઉતારામાં તલાટીએ રાતોરાત ફેરફાર કર્યા. તેમની ફળદ્રુપ જમીનનો ભાગ કોમ્પ્યુટરમાં 'ગૌચર' તરીકે બતાવી દીધો. બદલામાં ગૌચરની રસ્તાને અડીને આવેલી મોકાની જમીન સરપંચના સાળા, તલાટીના ભત્રીજા અને ઉપસરપંચના દીકરાના નામે ચડાવી દીધી.
3. ગેરકાયદે બાંધકામ: પંચાયતના બે પ્રભાવશાળી સભ્યોએ ગૌચરના છેવાડે બે વિશાળ ગોડાઉન બાંધી દીધા. ખાતર અને અનાજનો વેપાર ચાલતો હતો. મહિને લાખોનું ભાડું આવતું, પણ એક પણ રૂપિયો પંચાયતની તિજોરીમાં જમા ન થતો. બધું સીધું સરપંચના ખિસ્સામાં જતું હતું.
આર્યન સ્તબ્ધ થઈ ગયો. આ ભ્રષ્ટાચાર નહીં, ગામના ભવિષ્ય સાથે વિશ્વાસઘાત હતો. જો પશુઓનું ચરાણ જ નહીં રહે તો દૂધ-ઉત્પાદન ખતમ થશે, ખેડૂતો પાયમાલ થશે. કાકાએ કંપતા અવાજે ચેતવણી આપી: "બેટા, કાલે સવારે ૧૦ વાગ્યે કંપનીના માલિકો, સર્વેયર અને પોલીસ સાથે સીમાંકન કરવા આવે છે. એકવાર સરકારી પથ્થર રોપાઈ ગયો, પછી હાઈકોર્ટ પણ રોકી નહીં શકે."
આર્યને નિર્ણય લીધો. રાત આખી ભોંયરામાં બેસીને તેણે મોબાઈલ ડેટાથી પંચાયતના છેલ્લા ૫ વર્ષના ઠરાવોની નકલો કાઢી. RTI વેબસાઈટ પરથી જમીન મહેસૂલના રેકોર્ડ ડાઉનલોડ કર્યા. તેમાં ખોટી સહીઓ, ખોટી તારીખો અને બનાવટી ઠરાવોનો ઢગલો હતો. સૌથી ચોંકાવનારી વાત એ હતી કે એક ઠરાવ પર તેની પોતાની સહી પણ હતી, જ્યારે તે દિવસે તે અમદાવાદમાં નોકરીની ઈન્ટરવ્યુ આપતો હતો! આ 'ફેબ્રિકેટેડ ડોક્યુમેન્ટ્સ'નો સૌથી મોટો પુરાવો હતો. તેણે બધા પુરાવાના ફોટા પાડી ક્લાઉડમાં સેવ કર્યા અને ત્રણ વિશ્વાસુ મિત્રોને મોકલી દીધા.
બીજા દિવસે પરોઢિયે, સરપંચ કંપનીના સૂટ-બૂટવાળા માણસો, સરકારી સર્વેયર અને ૧૦-૧૨ પોલીસવાળાના કાફલા સાથે ગૌચર પહોંચ્યા. સામે આખું ગામ — બુઢ્ઢા, સ્ત્રીઓ, યુવાનો — લાકડીઓ અને હાથમાં ગૌમાતાના ફોટા લઈને ઊભું હતું. આર્યન ભોંયરામાંથી બહાર આવી સીધો જનમેદનીમાં પહોંચ્યો. હાથમાં પુરાવાની ફાઈલ હતી, આંખોમાં આગ હતી.
તેણે ગર્જના કરી, "સરપંચબાપુ, આ જમીન કંપનીની નથી, ગાયોની છે! આ રહ્યો તમારી ખોટી સહીઓનો પુરાવો! આ રહ્યા તમે વેચી મારેલા ગામના ઠરાવો!"
ગામલોકો ભડક્યા. "ચોર! ચોર!" ના નારા લાગ્યા. સરપંચ ગભરાઈ ગયો. પણ ત્યારે જ અણધાર્યું બન્યું. પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર વાઘેલા આગળ આવ્યા. તેમણે આર્યનના હાથમાંથી ફાઈલ આંચકી લીધી અને બીજી જ પળે આર્યનને જ હાથકડી પહેરાવી દીધી.
ઇન્સ્પેક્ટરે સરપંચ સામે જોઈ મલકાતા કહ્યું, "સરપંચ સાહેબ, કામ થઈ ગયું. આ છોકરો સરકારી કામમાં અડચણ ઊભી કરવા અને ખોટા દસ્તાવેજ બનાવવાના ગુના હેઠળ ધરપકડ કરાય છે."
આખું ગામ સ્તબ્ધ થઈ ગયું. જે કાયદો ગામને બચાવવાનો હતો, તે જ ભ્રષ્ટાચારીઓના પક્ષમાં ઊભો હતો. આર્યનની આંખ સામે અંધારું છવાઈ ગયું. પણ તેણે હિંમત ન હારી. હાથકડી પહેરેલી હાલતમાં જ તેણે બૂમ પાડી, "કાકા, પેલા વીડિયો સાચવી રાખજો!"
હવે આ લડત માત્ર જમીનની નથી, વ્યવસ્થા સામેની છે. શું આર્યનનો ક્લાઉડમાં સેવ કરેલો પુરાવો તેને બચાવશે? શું આ લડત પંચાયતના ચોકમાંથી નીકળી કોર્ટ-કચેરી અને મીડિયા સુધી પહોંચશ
