ચિત્રકારની ચાતુર્યતા
એક આંખ અને એક પગવાળા રાજાની ખામીઓને ચતુર ચિત્રકારે તીરના નિશાનમાં છુપાવી દીધી—અને રાજા પોતાની અપૂર્ણતામાં પૂર્ણતા જોઈને રડી પડ્યો.
આ વાર્તા વાંચો, તો જાણશો કે સાચી કલા ખામીઓને મિટાવતી નથી—તેને સુંદરતામાં ફેરવે છે.
સૂર્યવંશની કોઈ એક અનામી શાખાના ગર્વિષ્ઠ પ્રદેશ ‘વિજયગઢ’ની માટીમાં શૌર્ય અને દાનવીરતાની સુગંધ સદીઓથી વણાયેલી હતી. ત્યાંના મહારાજ ધર્મપાલ પ્રજાવાત્સલ્ય અને ન્યાયપ્રિયતાની જીવંત મૂર્તિ હતા. રાજ્યની ધરા સુવર્ણમયી હતી, પ્રજા નિરામય હતી અને દરબાર ગુણગ્રાહી વિદ્વાનોથી ઝળહળતો હતો. પરંતુ, વિધાતાની પીંછી જ્યારે પણ કોઈ સુંદર માનવચિત્ર આલેખે છે, ત્યારે ક્યાંક એકાદ ઘેરો ડાઘ અચૂક છોડી દેતી હોય છે.
યુદ્ધના રક્તરંજિત મેદાનોમાં માતૃભૂમિની રક્ષા કાજે લડતાં મહારાજે એક આંખ અને એક પગનું બલિદાન આપ્યું હતું. તેમના અડધા અંગ પર વિધાતાનો આકરો પ્રહાર હતો. આમ છતાં, મહારાજના ચહેરા પરનું તેજ ક્યારેય ઓસર્યું નહોતું. રાજ્યનો વિસ્તાર જેમ જેમ સંધ્યાના પડછાયાની જેમ વૃદ્ધિ પામતો ગયો, તેમ તેમ રાજાના અંતઃકરણમાં એક ક્ષીણ, સુષુપ્ત મોહ પાંગરવા લાગ્યો—પોતાનું એક ભવ્ય, દિવ્ય અને આજીવન સ્મરણીય તેલચિત્ર રાજમહેલની મુખ્ય દીવાલ પર અંકિત કરાવવાનો મોહ.
મન તો ચંચળ અશ્વ સમાન છે; ગમે તેવા ધીરવીર પુરુષને પણ ક્ષણિક માયા ભ્રમિત કરી મૂકે છે.
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ (શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા: ૨.૬૭)
જેવી રીતે પાણીમાં તરતી નાવને પ્રચંડ વાયુ પોતાની દિશામાં ખેંચી જાય છે, તેવી જ રીતે વિષયોમાં ભટકતી ઇન્દ્રિયોમાંથી જેની પાછળ મન દોડે છે, તે મન મનુષ્યની બુદ્ધિને હરી લે છે.
રાજાએ રાજસભામાં ઢંઢેરો પીટાવ્યો કે જે ચિત્રકાર મહારાજનું સર્વોત્કૃષ્ટ અને આબેહૂબ સુંદર ચિત્ર કંડારશે, તેને મણિ-માણેકથી તોળવામાં આવશે. પરંતુ સાથે સાથે રાજહઠની છૂપી ચેતવણી પણ હવામાં તરતી હતી કે જો ચિત્ર રાજાની ગરિમાને ઠેસ પહોંચાડશે, તો પરિણામ અત્યંત કઠોર હશે.
આ ઘોષણા સાંભળી આસપાસના રજવાડાંઓમાંથી નામાંકિત ચિત્રકારો, તૂલિકાના સ્વામીઓ અને કલાસાધકો દરબારમાં એકત્ર થયા. પણ મહારાજના એક નેત્રહીન ખાલી કોટર (આંખની ખાલી જગ્યા) અને એક તરફ વળેલી કાયાને જોઈને સૌના શ્વાસ થંભી ગયા. ચિત્રકારોના અંતરમાં ભય ઘુસી ગયો. જો તેઓ સત્ય રજૂ કરે અને રાજાની ખોડ જેવી છે તેવી દર્શાવે, તો રાજાનું કદરૂપું સ્વરૂપ જોઈને ક્રોધાગ્નિ ભભૂકી ઊઠે; અને જો કલ્પનાથી બંને આંખો ને બંને પગ સાજા-નરવા દોરે, તો રાજાને પ્રપંચ અને ખુશામતખોરી ભાસે!
‘આગળ કૂવો ને પાછળ ખાઈ.’
ચિત્રકારોનું મૌન જોઈ રાજસભા સ્તબ્ધ થઈ ગઈ.
सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ (મહાભારત, ઉદ્યોગપર્વ - વિદુરનીતિ: ૩૪.૩૭)
હે રાજન્! મધુર અને પ્રિય બોલનારા માણસો તો સહેલાઈથી મળી રહે છે; પરંતુ અપ્રિય છતાં હિતકારી સત્ય બોલનાર અને તે સાંભળનાર બંને અત્યંત દુર્લભ હોય છે.
કોઈના માં પણ સત્ય કહેવાની હિંમત ન હતી. સૌએ વિનમ્રતાપૂર્વક માથું નમાવી, જીવના જોખમે કલાની કસોટી આપવાનો અસ્વીકાર કરી દીધો. એક પછી એક શિલ્પી અને ચિત્રકાર પાછા પગલે ખસવા લાગ્યા.
બરાબર એ જ વખતે, યુવાનોની ભીડમાંથી એક તેજસ્વી યુવાન આગળ આવ્યો. તેનું નામ હતું સુહાસ. તેના મુખ પર ભયની એક પણ રેખા નહોતી. તેણે શીશ ઝુકાવીને કહ્યું, "અન્નદાતા! જો આજ્ઞા હોય, તો આપની પ્રતિભાને કેનવાસ પર ઉતારવાનું સાહસ આ દાસ કરવા માંગે છે. મને માત્ર સાત દિવસનો સમય આપો."
આખી સભા સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. વૃદ્ધ દરબારીઓ મનોમન બબડ્યા: ‘વિનાશકાળે વિપરીત બુદ્ધિ!’ આ છોકરો નરી આંખે મોતને નોતરી રહ્યો છે.
સાત દિવસ સુધી રાજમહેલના ઉત્તરીય ખંડમાં સુહાસ એકાંતવાસમાં રહ્યો. તેની કૂંચી રંગોમાં નહીં, પણ ચિંતનના અમીરસમાં ડૂબતી હતી. તેણે માનવશરીરની ક્ષુલ્લક મર્યાદાઓથી પર જઈને આત્માના વૈભવને પીંછીના સ્પર્શથી જીવંત કરવાનો પુરુષાર્થ આદર્યો.
આખરે આઠમો દિવસ ઊગ્યો. દરબાર ખીચોખીચ ભરેલો હતો. મહારાજ ધર્મપાલ પોતાના રત્નજડિત સિંહાસન પર બિરાજમાન હતા. ઉત્સુકતા અને ભયની મિશ્રિત લાગણીઓ વચ્ચે સુહાસે સિંહાસન સમક્ષ મુકાયેલા વિશાળ ફલક પરથી મખમલનો લાલ પરદો હટાવ્યો.
ક્ષણભર માટે સમગ્ર સભાગૃહમાં સોપો પડી ગયો. સહુના નેત્રો આશ્ચર્યથી પહોળાં થઈ ગયાં.
ચિત્રમાં મહારાજ કોઈ રાજમહેલના શયનખંડમાં આળસુ બેઠા નહોતા. કેનવાસ પર એક ઘનઘોર અરણ્યનું દૃશ્ય હતું. પૃષ્ઠભૂમિમાં રક્તવર્ણો સંધ્યાકાળ ઢળી રહ્યો હતો. મહારાજ શિકારના મોરચે એક ઊંચી ટેકરી પર વીરાસનમાં બેઠા હતા. તેમનો અસ્વસ્થ પગ ઘૂંટણિયેથી ખૂબ જ કુદરતી રીતે પાછળ વળેલો હતો અને ધરતીના ટેકે ગોઠવાયેલો હતો. તેમના બળિષ્ઠ હાથમાં તણાયેલું ગાંડિવ જેવું ધનુષ્ય હતું, જેની પણછ છેક કાન સુધી ખેંચાયેલી હતી. બાણનું ચોક્કસ નિશાન સાધવા માટે મહારાજે પોતાની એક આંખ—જે વાસ્તવમાં જ્યોતિહીન હતી—તે મીંચેલી રાખી હતી, જ્યારે બીજી સતેજ આંખ લક્ષ્ય તરફ વીજળીની જેમ તાકેલી હતી!
ચિત્રકારની આ ચતુર દૃષ્ટિએ રાજાની શારીરિક ખોડખાંપણને એક અપ્રતિમ યોદ્ધાના પરાક્રમી મુદ્રાલેખમાં ફેરવી નાખી હતી. જે આંખ નહોતી, તે ‘એકાગ્રતા’ બની ગઈ; અને જે પગ નહોતો, તે ‘અચળ આસન’ બની ગયો!
આ અદ્ભુત કલાત્મક દૃષ્ટિકોણ જોઈને સમગ્ર રાજસભા હર્ષનાદ કરી ઊઠી. મહારાજ ધર્મપાલની આંખોમાંથી હર્ષના અશ્રુ સરી પડ્યા. તેમણે અનુભવ્યું કે કલા એ માત્ર ચામડીનું ચિત્રણ નથી, કલા તો આંતરિક ગૌરવનું દર્શન છે.
કાયા તણી સીમાઓને કલા વટાવી જાય છે,
દૃષ્ટિ બદલાય જો સાચી, તો સૃષ્ટિ બદલાઈ જાય છે;
ક્ષતિઓમાં પણ જે શોધી કાઢે અખંડ તેજસ્વિતા,
જગતના એવા ચતુર સાધક ઈતિહાસ રચી જાય છે!
विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥ (હિતોપદેશ, પ્રસ્તાવિકા: ૬)
સાચી વિદ્યા મનુષ્યને વિનય આપે છે, વિનયથી યોગ્યતા (પાત્રતા) આવે છે; યોગ્યતાથી ધનની પ્રાપ્તિ થાય છે, અને સન્માર્ગે મેળવેલા ધનથી ધર્મ તેમજ અંતે પરમ સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે.
મહારાજે પોતાના ગળામાંથી નવલખો હાર ઉતારીને સુહાસના ગળામાં પહેરાવી દીધો અને તેને રાજ્યના ‘પ્રધાન રાજચિત્રકાર’ તરીકે ઘોષિત કરી અઢળક સુવર્ણમુદ્રાઓ ભેટ આપી.
સુહાસે સાબિત કરી દીધું કે સંસારમાં વસ્તુઓ જેવી દેખાય છે તેના કરતાં આપણી જોવાની દૃષ્ટિ કેવી છે, તેનું મૂલ્ય સવિશેષ છે. નકારાત્મકતાના પથ્થરો વચ્ચેથી પણ જે કલાકાર સૌંદર્યનું ઝરણું વહાવી જાણે, તે જ સાચો સર્જક છે.
શરીરની ત્રુટિઓને વિવેકની કૂંચીથી ઢાંકીને પરાક્રમનું અમર તેજ પ્રગટાવતી આ ગાથા એ શીખવે છે કે જગત આપણી ખામીઓ નહીં, આપણો દૃષ્ટિકોણ મૂલવે છે.
साहित्यसंगीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः।
तृणं न खादन्नपि जीवमानः तद्भागधेयं परमं पशूनाम्॥ महर्षि भर्तृहरि के नीतिशतकम्
જે મનુષ્ય સાહિત્ય, સંગીત અને કળાથી વિહોણો છે, તે જાણે પૂંછડી અને શિંગડા વિનાનું પશુ જ છે. તે ઘાસ ખાતો નથી, છતાં મનુષ્ય તરીકે જીવતો રહે છે—આ તો પશુઓનું જ મહાન સદભાગ્ય છે કે આવો મનુષ્ય તેમની વચ્ચે ઘાસ માટે હરીફાઈ કરતો નથી!
સાહિત્ય, સંગીત અને કળા માણસના જીવનને સંસ્કારી, સંવેદનશીલ અને સુંદર બનાવે છે. માત્ર મનુષ્યનો જન્મ મળ્યો હોય એટલાથી મનુષ્યત્વ પૂર્ણ થતું નથી; જ્ઞાન, સંસ્કાર અને કળાપ્રેમ જીવનને સાચું માનવીય સ્વરૂપ આપે છે.
