સમયનું આયોજન
ટ્રેનની એક મિનિટ બચાવવા સાયકલ ખભા પર ઊંચકનાર માણસે, એ જ બચાવેલો સમય JCBને ખાડો ખોદતો જોવામાં ગુમાવી દીધો
આ વાર્તા માત્ર એક ઘટના નથી—એ આપણી સામૂહિક વ્યસ્તતાનો અરીસો છે. આપણે સમય બચાવવા માટે જીવન જોખમમાં મૂકીએ છીએ, પરંતુ બચાવેલો સમય નકામી વસ્તુઓ જોવામાં વહી જાય છે.
પ્રશ્ન એ છે કે બચાવેલો સમય આપણે જીવન ઘડવામાં વાપર્યો કે નિરર્થક તમાશો જોવામાં વેડફી નાખ્યો.
પ્રાચીન સંસ્કૃતિના ગર્ભમાંથી પ્રગટેલો અને વિશ્વને જ્ઞાનનો સૂર્યોદય ભેટ ધરનારો ભારત દેશ, આજે વિરોધાભાસોની વિચિત્ર ક્ષિતિજ પર ઊભો છે. એક દિવસ એક વિદેશી પર્યટક ભારતની અજાયબીઓ અને તેની જીવનશૈલીને નિહાળવા એક મહાનગરમાં આવી પહોંચ્યો. તેની સાથે એક ચતુર અને વાક્પટુ દેશી ભોમિયો (ગાઇડ) હતો, જે પોતાના શબ્દોની ચાલાકીથી અપૂર્ણતાને પણ અદભુતતામાં ખપાવી દેવાની અનોખી કળા ધરાવતો હતો.
નગરની ધમાલ અને ઘોંઘાટ વચ્ચે તેઓ ભ્રમણ કરી રહ્યા હતા, ત્યાં અચાનક એક રેલવે ક્રોસિંગ પાસે તેમની કાર થોભી ગઈ. લાલ સિગ્નલ ઝબૂકી ઉઠ્યું અને રેલવેના બંને લોખંડી ફાટક બંધ થઈ ચૂક્યા હતા. હવામાં ટ્રેનની દૂરથી આવતી સિસોટી ગૂંજી રહી હતી. લોકો ધીરજ ધરીને ઊભા હતા, પણ અચાનક પેલા વિદેશીની નજર એક વિચિત્ર દ્રશ્ય પર પડી. એક સામાન્ય ભારતીય યુવક, માથે પરસેવો અને આંખોમાં ઉતાવળનો કૃત્રિમ આવેગ લઈને, પોતાની વજનદાર સાઇકલને ખભા પર ઉઠાવી, જીવના જોખમે બંધ ફાટકની નીચેથી કૂદીને પાટા ઓળંગવા લાગ્યો. ટ્રેન સામેથી પૂરપાટ ઝડપે આવી રહી હતી છતાં તેને મોતનો લેશમાત્ર ભય નહોતો.
આ દ્રશ્ય જોઈને વિદેશી દંગ રહી ગયો. તેની આંખો વિસ્મયથી પહોળી થઈ ગઈ. તેણે તરત જ ગાઇડ તરફ જોઈને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, "અરે મિત્ર! આ માણસ પોતાના પ્રાણ સંકટમાં મૂકીને આવું અવિચારી પગલું કેમ ભરી રહ્યો છે? એવી તે કઈ આફત આવી પડી છે?"
ગાઇડ મશ્કરી ભર્યું હસ્યો. તેણે દેશવાસીની મૂર્ખતાને પુરુષાર્થનું આભૂષણ પહેરાવતાં કહ્યું, "સાહેબ! આ જ તો અમારા આધુનિક ભારતનો ધબકાર છે. અમે ભારતીયો અત્યંત વ્યસ્ત, કર્મઠ અને સમયપાલનમાં અગ્રેસર છીએ. આ વ્યક્તિ પાસે ટ્રેન પસાર થાય તેટલી વાર ઊભા રહેવાની પણ ફુરસદ નથી. તેનું દરેક સેકન્ડ સોના જેવું કિંમતી છે. પોતાના બહુમૂલ્ય સમયને બચાવવા માટે જ તે સાઇકલને ખભા પર ઉઠાવીને પાટા ઓળંગી રહ્યો છે."
ગાઇડની આ લચ્છેદાર વાત સાંભળીને વિદેશી પર્યટક સ્તબ્ધ થઈ ગયો. તેના મનમાં પેલા સાઇકલસવાર માટે અપાર આદર ઉપજી આવ્યો. તેણે મનોમન વિચાર્યું કે જે પ્રજા સમયની એક-એક પળ બચાવવા માટે પોતાના પ્રાણ પણ દાવ પર લગાવી દેતી હોય, તે ચોક્કસ વિશ્વનું નેતૃત્વ કરવા સક્ષમ છે. તેના મનમાં પ્રાચીન શ્લોક ગૂંજવા લાગ્યો:
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम्॥
દરેક ક્ષણનો (સમયનો) સદુપયોગ કરીને વિદ્યા અને દરેક કણનો (નાનામાં નાના સંસાધનનો) યોગ્ય ઉપયોગ કરીને સંપત્તિ એકઠી કરવી જોઈએ. સમય વેડફનારને વિદ્યા ક્યાંથી મળે અને કણનો ત્યાગ કરનારને ધન કેવી રીતે મળે?
ગાઇડની મીઠી વાતોએ વિદેશીના મગજમાં ભારતીયોની કર્તવ્યનિષ્ઠાની એક ભવ્ય છબી દોરી આપી. થોડી ક્ષણોમાં ટ્રેન પૂરઝડપે પસાર થઈ ગઈ. રેલવેના ફાટક ઊંચકાયા અને વિદેશીની કાર આગળ વધી. પરંતુ, ફાટક ઓળંગતાં જ રસ્તાના સામા છેડે પેલા વિદેશીની નજર પડી અને તેના હોશ ઊડી ગયા.
જે માણસ થોડી ક્ષણ પહેલાં પોતાનો ‘અમૂલ્ય સમય’ બચાવવા યમરાજની છાતી પર પગ મૂકીને નીકળ્યો હતો, તે જ માણસ રસ્તાની પેલે પાર સાઇકલ ટેકવીને, એક ડઝન નવરા લોકોના ટોળા વચ્ચે ઘેરાઈને, રસ્તા પર ચાલી રહેલા જેસીબી (JCB) મશીનના ખાડા ખોદવાના કામને અનિમેષ નયને, મોં ફાડીને જોઈ રહ્યો હતો! તેના ચહેરા પર એવો સંતોષ હતો કે જાણે સૃષ્ટિનું પરમ રહસ્ય એ માટીના ઢગલામાં છુપાયેલું હોય!
વિદેશીના અંતરમાં એક તીવ્ર આંચકો લાગ્યો. ગાઇડની બોલતી બંધ થઈ ગઈ અને તેનું માથું શરમથી ઝૂકી ગયું. "ઊજળું એટલું દૂધ નહીં ને પીળું એટલું સોનું નહીં." સમય બચાવવાનો એ દંભ નહોતો, એ તો માત્ર શિસ્તહીનતા, અધિરાઈ અને બેવકૂફીનું વરવું પ્રદર્શન હતું.
अनाहूतः प्रविशति ह्यपृष्टो बहु भाषते।
अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः॥ (વિદુરનીતિ - ઉદ્યોગપર્વ ૩૩.૩૬)
જે બોલાવ્યા વગર પ્રવેશ કરે છે, પૂછ્યા વિના અતિશય બકવાસ કરે છે અને અવિશ્વસનીય બાબતો પર ભરોસો કરી વ્યર્થ કાર્યોમાં સમય વેડફે છે, તેવા મૂર્ખ ચિત્તવાળા મનુષ્યને અધમ ગણવામાં આવ્યો છે.
આ કરુણ વાસ્તવિકતા માત્ર એક સાઇકલસવારની નથી, પણ એ સમગ્ર ભટકેલી પેઢીની છે જે પોતાના મૂળિયાંથી વિમુખ થઈ ચૂકી છે. જે રાષ્ટ્ર વેદ, ઉપનિષદ અને ગીતાના ચિંતનથી જગતગુરુ બનવાની ક્ષમતા રાખતું હતું, તે આજે પાયાવિહોણી ઉત્સુકતા અને આળસની ગર્તામાં ફસાયેલું દેખાય છે.
જ્યારે વૃક્ષ પોતાની જમીન સાથેનો નાભિ-સંબંધ તોડી નાખે છે, ત્યારે તે પોતાના અસ્તિત્વને જ ગુમાવી બેસે છે. ડાળી પરથી ખરી પડેલું પર્ણ ગમે તેટલું લીલુંછમ હોય, મૂળથી વિખૂટું પડતાં જ સુકાઈને રાખ બની જાય છે.
સમયની રેતી સરકી જાય મુઠ્ઠીમાંથી સદા,
ને માણસ શોધે વ્યર્થ વમળોમાં ખુદની અદા;
મૂળિયાં ખોઈને બેઠું જે વટવૃક્ષ આ ભૂમિ પર,
એ પાંદડું થઈને ઊડે પવનની લહેરખી પર કદા.
આપણી વિડંબના એ છે કે આપણે સંસ્કારોના સિંહાસન પરથી ઊતરીને ક્ષુલ્લક તમાશાઓના દર્શક બની ગયા છીએ. ગતિ છે પણ દિશા નથી, ઉતાવળ છે પણ લક્ષ્ય નથી.
પાટા ઓળંગતી વખતે જેણે મોત સામે હોડ લગાવી હતી ‘સમય’ કાજે, એ જ માનવી થોડી ક્ષણે ધૂળના ખોદકામમાં આખી જિંદગી લૂંટાવીને ઊભો હતો.
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥
જેમ જળમાં તણાઈ રહેલી નાવડીને અનિયંત્રિત પવન ગમે ત્યાં ખેંચી જાય છે, તેમ મન જ્યારે અનિયંત્રિત અને વિષયો તરફ ભટકતી ઇન્દ્રિયોની પાછળ દોડે છે, ત્યારે તે માણસની બુદ્ધિ અને સંયમને હરી લે છે.
