ગામ હતું મોટી વાવ. ગામને નાકે એક જૂનું મકાન. એ મકાનમાં એકલા રહેતા દયારામ કાકા. ઉંમર 75 વર્ષ. ધોળી દાઢી, હાથમાં લાકડી, આંખે જાડા ચશ્મા.
દયારામ કાકાના ઘરમાં એક ખાસ વસ્તુ હતી - ફળિયામાં બે ખુરશી. એક ખુરશી પર એ પોતે બેસે, બીજી ખુરશી હંમેશા ખાલી રહે.
ગામના લોકો પૂછે, "કાકા, આ બીજી ખુરશી કેમ ખાલી રાખો છો?"
કાકા હસીને કહે, "એ મારા મહેમાન માટે."
"કયો મહેમાન?"
"કોઈ પણ. જેને થોડી વાર બેસવું હોય, થાક ઉતારવો હોય, વાત કરવી હોય. એના માટે."
શરૂઆતમાં લોકોને નવાઈ લાગી. પછી ધીમે ધીમે લોકો સમજ્યા.
બપોરે ટપાલી રામજી ટપાલ વહેંચીને થાકી જાય તો એ ખાલી ખુરશી પર બેસી જાય. કાકા એને પાણી આપે. બંને પાંચ મિનિટ કંઈ વાત ન કરે, બસ બેસી રહે. પછી રામજી કહે, "હાશ, હવે સારું લાગે છે" અને જતો રહે.
નિશાળેથી આવતો છોકરો, જેને ઘરે કોઈ સાંભળતું ન હોય, એ ખાલી ખુરશી પર બેસીને કાકાને કહે, "કાકા, આજે સાહેબે મને ખીજાયો." કાકા કંઈ ન બોલે, બસ સાંભળે. છોકરો બધું કહીને હળવો થઈ જાય.
એક દિવસ ગામના મુખીનો દીકરો, જે શહેરમાં ધંધામાં ખોટ ખાઈને આવ્યો હતો, એ આખી રાત રડતો હતો. એને કોઈને મોઢું બતાવવું નહોતું. એ સવારે દયારામ કાકાના ફળિયામાં આવ્યો. ખાલી ખુરશી પર બેસી ગયો અને માથું નીચું કરી દીધું.
કાકાએ કંઈ ન પૂછ્યું. એણે બે કપ ચા બનાવી, એક પોતાના હાથમાં, એક ખાલી ખુરશી પર બેઠેલા છોકરાના હાથમાં.
અડધો કલાક બંને ચા પીતા રહ્યા. કોઈ બોલ્યું નહીં. પછી એ છોકરો ઊભો થયો, કાકાના પગે લાગ્યો અને કહ્યું, "કાકા, આજે પહેલી વાર લાગ્યું કે કોઈએ મને સવાલ નથી પૂછ્યો. બસ બેસવા દીધો. હવે મને થોડું સારું લાગે છે."
ધીમે ધીમે આખા ગામમાં વાત ફેલાઈ ગઈ કે દયારામ કાકાના ફળિયામાં એક જાદુઈ ખાલી ખુરશી છે. જે એના પર બેસે એનું મન શાંત થઈ જાય.
એક વખત શહેરથી એક પત્રકાર આવ્યો. એણે કાકાને પૂછ્યું, "કાકા, તમે આ ખુરશીમાં એવું શું મૂક્યું છે કે લોકોનું મન શાંત થઈ જાય છે?"
કાકા હસ્યા. એમણે કહ્યું, "બેટા, મેં આ ખુરશીમાં કંઈ નથી મૂક્યું, મેં તો મારા મનમાંથી બધું કાઢી નાખ્યું છે. આપણે બધા બીજાને સલાહ આપવા બેસીએ છીએ, સવાલ પૂછીએ છીએ, ખોટું-સાચું કહીએ છીએ. આ ખુરશી પર જે બેસે છે એને હું કંઈ નથી કહેતો. બસ એને બેસવા દઉં છું. આ દુનિયામાં સૌથી મોટી શાંતિ એ જ છે કે કોઈ તમને કંઈ કહ્યા વગર સાંભળી લે."
પત્રકાર ચૂપ થઈ ગયો. એ પણ એ ખાલી ખુરશી પર બેસી ગયો.
થોડા મહિના પછી દયારામ કાકા ગુજરી ગયા. આખું ગામ રડ્યું. લોકોને થયું કે હવે ખાલી ખુરશીનું શું થશે?
કાકાના અંતિમ દિવસે એમના દીકરાએ આવીને કહ્યું, "આ ઘર હવે હું વેચી નાખીશ."
ગામવાળા ગભરાઈ ગયા. પણ બીજા દિવસે સવારે જોયું તો ફળિયામાં હજુ બે ખુરશી હતી. એક પર દયારામ કાકાનો ફોટો અને બીજી ખુરશી હજુ પણ ખાલી.
દીકરાએ કહ્યું, "બાપુજીએ કહ્યું હતું કે ઘર ભલે વેચાઈ જાય, પણ આ બે ખુરશી અહીં જ રહેવા દેવી. એક એમની યાદ માટે અને બીજી ગામના થાકેલા માણસ માટે."
આજે પણ મોટી વાવમાં જાઓ તો ફળિયામાં બે ખુરશી છે. એક પર કોઈ નથી બેસતું, બીજી હંમેશા ખાલી. જેને પણ મન ભારે લાગે એ ત્યાં જઈને પાંચ મિનિટ બેસી જાય છે અને શાંત થઈને પાછો આવે છે.
ક્યારેક શાંતિ માટે મોટા ઉપદેશ નથી જોઈતા, બસ એક ખાલી ખુરશી જોઈએ, જ્યાં કોઈ તમને જજ ન કરે.
*બોધ: કોઈને સાંભળવું એ પણ સૌથી મોટી સેવા છે.*
