તૃતિય સર્ગ
"યમુનાના જળ કરે છલ-છલ,
કલકલ ગાઈને પ્રેમનું ગાન.
રાત્રિના આંચળમાં ઢળીને ઝૂમે,
ચંદ્ર ખોલીને હૃદય-પ્રાણ!
વહે છે મલય પવન ફૂલોને સ્પર્શીને,
નમી-નમી પડે છે ફૂલોનો જથ્થો!
ધીમે ધીમે ધીમે ફૂલે-ફૂલે ફરીને,
ભ્રમરી પ્રેમની વાતો કરવા આવી!
આવ આવ સખી! આવ આપાણે બંને,
ફૂલ ચૂંટી-ચૂંટીને ગૂંથીએ માળા.
ફૂલોથી અજવાળું છે બકુલની નીચે,
અહીં આવ ઓ વનબાળા.
નવી ખીલી છે માલતીની કળી,
ઢળી-ઢળી પડે છે એકબીજા તરફ!
મધુર સુગંધમાં ભૂલીને પ્રેમાલાપ છેડે,
ભમરો કેટકેટલુંય કહી રહ્યો છે કાનમાં!
આવ કહું તને, ઓઢણી ભરીને,
વણાઈ લે ત્યાં પડેલા બકુલના ફૂલો!
માધવીના ભારથી વેલ નમી પડી છે,
હું ધીમેથી લાવું છું ચૂંટીને.
ગુલાબ કેટલાય ખીલ્યા છે કમલા,
જોઈ જા જોઈ જા વનની છોકરી!
જો તો ખરી અહીં કામિનીના પાંદડાથી,
ઝાડની નીચેનો ભાગ ઢંકાઈ ગયો છે.
આવ આવ અહીં, પેલું જો બહેન,
ભમરો એક ફૂલના ખોળામાં—
કમલા, ફૂંક મારીને દેને ઉડાડી,
ફૂલ હું લઈ લઈશ ચૂંટીને.
નથી શકાતું હવે, આવ અહીં બેસીએ,
ફૂલો લઈને બંને ગૂંથીએ!
અહીં પવન કેવો રમી રહ્યો છે,
નદી સાથે આનંદમાં મસ્ત થઈને!
આવ બહેન અહીં, ખોળામાં માથું રાખીને,
સૂઈ જઈએ થોડું ઘાસની ઉપર—
પવન મધુર વહે છે ઝુર-ઝુર,
આંખો મીંચાઈ આવે છે ઊંઘ માટે!
કહે વનબાળા, એટલીય શું છે પીડા!
રાત-દિવસ તું રડ્યા કરીશ બેસીને!
આજેય ઊંઘનો ઘેરો ન ભાંગ્યો તારો,
આજેય ન ડૂબી સુખના રસમાં!
તો જા ઓ બહેન! હું એકલી જ,
ઢગલાબંધ ગૂંથીશ માળાઓ.
તું નદીકિનારે રડજે ધીમે-ધીમે,
યમુનાને કહીને હૃદયની જ્વાળા!
આજેય તું બહેન! ભૂલીશ નહીં વન?
પર્ણકુટીર નહીં ભૂલે?
તારું મન કેવું છે કોણ જાણે,
આજેય ન કહ્યું બધું ખોલીને?"
"શું કહું બહેન! તો બધું સાંભળ!"
કહ્યું કમલાએ મધુર સ્વરે,
"પામી છું જન્મ રડવા માટે,
રડ્યા કરીશ જીવનભર!
ભૂલીશ એ વન?— ભૂલીશ એ પર્વત?
સુખનો આશ્રય એ પાંદડાની ઝૂંપડી?
હરણને જઈશ ભૂલી?— ખોળામાં લઈને,
કોમળ-કોમળ પાંદડાં તોડીને આપતી.
હરણના બચ્ચાં બંને એકસાથે,
રમી-રમીને ફરતા સુખમાં!
શિંગડાં પકડી-પકડીને રમત કરી-કરીને,
ઓઢણી વીંટાળી દેતી મોં પર!
ભૂલીશ તેમને જીવતાં સુધી?
હૃદયમાં એ સઘળું લખાયેલું છે!
ભૂલી શકીશ જ્યાં સુધી ચિત્તમાં,
વિચારોની અરેરે રેખા રહેશે?
આજે કેટલા મોટા થઈ ગયા હશે તેઓ,
કદાચ મને ન જોવાથી,
કુટીરમાં શોધી-શોધીને,
ફરતા હશે અરેરે વ્યાકુળ થઈને!
સૂઈ રહેતી બપોરના સમયે,
તેમના ખોળામાં માથું રાખીને,
પાસે બેસીને જાતે વાર્તાઓ કેટલીય,
કરતા હતા અરેરે ત્યારે માતા!
પર્વતશિખર પર ચડીને દોડાદોડી કરતી,
હરણના બચ્ચાંઓ સાથે,
નદીની પાસે બેસીને જોતી,
મોંનો પડછાયો જ્યારે પડતો તેમાં!
સરોવરમાં ખીલતું કમળ,
કિનારે બેસીને મોજાં ઉછાળતી જળમાં,
જોતી મોં ઊંચું કરીને— કમળણી ઝૂલે,
આ બાજુ પેલા બાજુ ઢળી પડે!
વૃક્ષો ઉપર ધીમે ધીમે ધીમે,
વીંટાળી દેતી વેલો,
બેસીને એકલી પોતાની મેળે,
કહેતી ધીમેથી કેટલીય વાતો!
ખીલતું ફૂલ તો હર્ષથી વ્યાકુળ,
થઈ જતી, પિતાને કહેવા જતી!
હાથ પકડીને લાવતી ખેંચીને,
બતાવતી તેમને ફૂલ લઈને!
બરફ ભેગો કરીને ઓઢણી ભરીને,
ઢોળી દેતી વૃક્ષની નીચે—
પડતા કિરણો, કેટલાય રંગો,
ધારણ કરતું, આનંદથી ઓગળી જતી!
જોતી સૂર્ય સાંજે જ્યારે,
શિખરના માથે ઢળતો,
દોડાદોડી કરીને શિખરે ચડીને,
જોતી દૂર ચાલી ગયો છે!
ફરી દોડીને જતી ત્યાં,
જોતી વધુ દૂર ખસી ગયો છે!
થાકીને આખરે કુટીરે આવીને,
બેસતી મોં મલિન કરીને!
ચંદ્રનો પડછાયો પડતો જળમાં,
ફેંકતી જળમાં કાંકરીઓ—
સરોવરનું જળ ઊછળી ઊઠતું,
ચંદ્રનો પડછાયો નાચી ઊઠતો.
હતો સરોવરમાં ઢીંચણસમો પાણી,
દોડી-દોડીને જતી વચમાં,
ચંદ્રના પડછાયાને પકડવા માટે,
આવતી ફરી પાછી શરમાઈને.
કિનારે ફરી પાછી આવ્યા પછી,
અભિમાનથી સહેજ ગુસ્સે થઈ,
ચંદ્રના પડછાયા પર કાંકરી,
મારતી— જળ જાગી ઊઠતું.
જ્યારે વાદળો શિખર ઉપર,
ઊડી-ઊડીને ફરતા ઝુંડમાં,
શિખર પર ચડીને ફરતી દોડીને—
કપડાં ભીંજાઈ જતા જળમાં!
કંઈ જ— કંઈ જ— જાણતી નહોતી રે,
કંઈ જ અરેરે સમજતી નહોતી.
જાણતી અરેરે આ જગતમાં,
આપણે જ કદાચ છીએ થોડા લોકો!
પિતાની પૃથ્વી પિતાનો સંસાર,
એક કુટીર પૃથ્વી પર,
જાણતી નથી કંઈ આના સિવાય બીજું—
પિતાના નિયમથી પૃથ્વી ચાલે છે!
આપણા માટે જ ઊગે છે સૂર્ય,
આપણા માટે જ ચંદ્ર ઊગે છે,
આપણા માટે જ વહે છે પવન,
આપણા માટે જ ફૂલ ખીલે છે!
નથી જોઈતું જ્ઞાન, નથી જાણવું,
સંસાર, માણસ કોને કહેવાય.
વનનું ફૂલ ખીલતી વનમાં,
સુકાયા કરતી વનના ખોળામાં.
જાણતી મારી જ પૃથ્વી આ ધરા,
રમતી હરણના બચ્ચાં સાથે—
ઉલ્લાસ અને હર્ષથી હૃદય ભરેલું,
વિષાદ કે ચિંતા નહોતી મનમાં.
નદીમાંથી ભરતી જળ,
ઢોળતી વૃક્ષની નીચે.
પંખીને કહેતી "કમલા બોલ",
શરીરનો પડછાયો જોતી જળમાં!
જાણ્યું માણસ કોને કહેવાય.
જાણ્યું હૃદય કોને કહેવાય!
જાણ્યું રે અરેરે પ્રેમ કરવાથી,
કેવી આગમાં હૃદય બળે છે!
હવે ફરી બાંધ્યા છે વાળ,
હાથમાં પહેરી છે સોનાની બંગડી.
છાતી પર હાર ધારણ કર્યો છે,
અંબોડામાં મણિઓની માળા!
વલ્કલના વસ્ત્રો ફેંકી દીધા દૂર—
Hundreds શ્વાસ નાખું છું તેના માટે,
લૂછી નાખ્યો ફૂલોના રજકણોનો સિંદૂર,
આજેય રડે છે હૃદય વિષાદથી ભરેલું!
ફૂલોના કંકણ નથી હાથમાં,
ફૂલોનો હાર ફૂલોની સેંથી—
ફૂલોની માળા વીંટાળીને માથે,
સ્મરણમાં ફક્ત રાખી ગૂંથીને!
વિખરાયેલા વાળે ફરીશ વનમાં,
રૂક્ષ વાળ ઊડશે પવનમાં.
ફૂલ ચૂંટી-ચૂંટીને ઘનઘોર વનમાં,
માળા ગૂંથી-ગૂંથીને પહેરીશ શરીરે!
હાય રે એ દિવસો ભૂલ્યા ભલા!
અરમાનોનું સ્વપ્ન ભાંગી ગયું છે!
હવે માણસને ચાહ્યો છે,
હૃદય ખોલીશ માણસ સામે!
હસીશ રડીશ માણસ માટે,
માણસ માટે બાંધીશ વાળ—
આંજીશ કાજળ આંખોની પાંપણે,
અંબોડામાં મણિ મૂકીશ રે.
લૂછી નાખ્યા નીરજા! અશ્રુઓની ધાર,
ઓળવી નાખી સખી હૃદયની જ્વાળા!
તો સખી આવ આવ બંને જણાં,
ફૂલ ચૂંટી-ચૂંટીને ગૂંથીએ માળા!
આ જે માલતી ચૂંટી છે સતી!
આ જે બકુલ ફૂલોનો જથ્થો;
જૂઈ અને બેલી ભર્યા છે ઓઢણીમાં,
ભમરા ઝૂકીને આવી રહ્યા છે!
આ થઈ ગઈ માળા, હવે નહીં બાળા—
સૂઈ જઈએ નીરજા! ઘાસની ઉપર.
સાંભળે છે બહેન! સાંભળ સાંભળ સાંભળ!
કોણ ગાય છે ક્યાંક મધુર સ્વરે!
જાગી ઊઠ્યું હૃદય-પ્રાણ!
સ્મરણનો પ્રકાશ ઊઠ્યો જાગી!
ચોટ મારી છે અરેરે મધુર ગાને,
હૃદયના અતિ ઊંડાણમાં!
એ જ વન યાદ આવી રહ્યું છે મનમાં,
એ જ કુટીર નદી કિનારે!
રહેવા દો રહેવા દો હૃદયની પીડા,
ઓલવી નાખું અશ્રુધારાથી!
સમુદ્ર વચ્ચે નાવમાંથી,
દૂરથી જેમ નાવિકો સઘળા—
જોઈ શકે છે સમુદ્રના કિનારે,
વાદળ જેવી છાયા સમાન!
તેમ જ તેમ જ ઊઠી છે જાગી—
અસ્પષ્ટ અસ્પષ્ટ હૃદય પર,
કયો દેશ કોણ જાણે, બે કુટીર,
મેદાન વચ્ચે ભેંસો ચરે છે!
સમજાય છે એ મારો જન્મદેશ,
ત્યાંથી હું ચાલી ગઈ હતી!
આજે એ મનમાં જાગ્યું કેવી રીતે,
આટલા દિવસ બધું ભૂલી ગઈ હતી.
અહીં નીરજા, વૃક્ષની પાછળ,
સંતાઈ-સંતાઈને સાંભળીશું ગીત,
યમુના કિનારે ચાંદની રાતે,
ગાઈ રહ્યો છે યુવક દિલ ખોલીને!
કોણ કોણ બહેન? નીરદ કદાચ?
વિજયનો અરેરે પ્રાણનો સખા!
ગાઈ રહ્યો છે પોતાની મસ્તીમાં મગ્ન,
યમુનાના કિનારે બેસીને એકલો!
જેવો દેખાવમાં ગુણ પણ તેવો,
જોવામાં સાંભળવામાં બધું જ સારું—
રૂપ અને ગુણથી મઢેલો જોયો નથી આવો,
નદીનો કિનારો અજવાળ્યો છે!
પોતાના ભાવમાં પોતે કવિ,
રાત-દિવસ અરેરે મગ્ન રહે છે!
સરળ પ્રકૃતિ મોહક છબી,
ખુલ્લો સદા મનનો દ્વાર.
માથા ઉપર વીંટાળેલી માળા—
નદી ઉપર રાખીને નજર,
જાગી ઊઠી છે નિશીથબાળા (રાત્રિ),
જાગી ઊઠ્યું છે પપૈયા પંખી!
આવ ને બહેન ઝાડની પાછળ,
આવ થોડી વધુ પાસે ખસીને,
અહીં આવ સાંભળીએ બંને,
શું ગાય છે નીરદ મધુર સ્વરે!"
ગીત
"મોહક કલ્પના! ફરી ફરી—
મોહક વીણા વગાડ ને!
સ્વર્ગમાંથી લાવીને અમૃતની ધાર,
હૃદયમાં શ્રવણમાં જીવનમાં રેડ!
ભૂલી જઈશ બધું— ભૂલી ગયો છું બધું—
કમળચરણોમાં રેડી દીધો છે પ્રાણ!
ભૂલી ગયો છું— ભૂલીશ— શોક-અશ્રુજળ,
ભૂલી ગયો છું વૈભવ, ગર્વ, માન!
શ્રવણ જીવન હૃદય ભરીને,
વગાડ એ વીણા વગાડ બાળા!
આંખોમાં રાખીશ અશ્રુજળ,
હૃદયમાં રોકીશ હૃદયની જ્વાળા!
અબોધ હૃદય માનશે શાસન,
શોકબારીધારા માનશે મનાઈ,
શું છે એ વીણાનું મધુર મોહક,
હૃદય પ્રાણ સૌ જાણે છે—
જ્યારે પણ સાંભળું એ વીણાનો સ્વર,
મધુર અમીથી હૃદય ભરાય છે,
કોણ જાણે કઈ ઊંઘના ઘેરમાં,
આકુળ કરે છે વ્યાકુળ પ્રાણને!
કોણ જાણે ઓ બાળા! શાના માટે,
હૃદય આજે રડી ઊઠે છે.
કોણ જાણે શો ભાવ અંદર ને અંદર,
જાગી ઊઠ્યો છે હૃદયના પડળમાં!
અસ્પષ્ટ મધુર સ્વપ્નમાં જેમ,
જાગી ઊઠે હૃદયમાં કોણ જાણે કેવું,
શું ભાવ કોણ જાણે શાના માટે!
વાંસળીનો ધ્વનિ મધ્યરાત્રિએ જેમ,
ગંભીરતાથી મોહિત કરીને શ્રવણ,
જગાડે હૃદયમાં કોણ જાણે કેવું,
શું ભાવ કોણ જાણે શાના માટે.
જગાડી દીધું છે ઊંઘતા આ મનને,
જગાડી દીધું છે ઊંઘતી સ્મૃતિને,
ઊંઘતો પ્રાણ ઊઠી ગયો છે જાગી!
વિચાર્યું હતું હાય ભૂલી જઈશ બધું,
સુખ દુઃખ શોક હાસ્ય અશ્રુજળ,
આશા પ્રેમ બધું ભૂલીશ— ભૂલીશ—
પોતાને ભૂલીને રહીશ સુખમાં!
વિચાર્યું હતું હાય કલ્પનાકુમારી,
વીણાસવઅમૃત પીને તારું,
હૃદયની ભૂખ રાખીશ રોકીને,
ભૂલીને સઘળાં વિષાદ દુઃખ!
પ્રકૃતિશોભાથી ભરીશ આંખો,
નદીકલરવથી ભરીશ કાન,
વીણાના અમૃતથી હૃદય ભરીને!
ભૂલી જઈશ પ્રેમ છે આ ધરા પર,
ભૂલી જઈશ બીજાના વિષાદ વ્યથાને,
ફેંકીને આ ધરા પર અશ્રુજળ!
ક્યાં એ કરી શક્યો શોભના કલ્પના!
વિસ્મૃતિના જળમાં ડૂબાડવા મનને!
અંકિત જે મૂર્તિ હૃદયના તળિયે,
ભૂંસવા માટે તેને પ્રયત્ન કરું!
જો હવે અશ્રુહીન હૃદય,
હૃદયનો અંધકાર અગ્નિમય,
નસેનસમાં વહી રહ્યો છે અગ્નિ,
બળતી જ્વાળાથી હૃદય ભરીને!
પ્રેમની મૂર્તિ હૃદયગુફામાં,
હજુય સ્થાપિત રહેલી છે રે હાય!
વિષાદ-અગ્નિમાં આહુતિ આપીને.
બોલ તું તો બોલ કલ્પના,
જે મૂર્તિ અંકિત છે હૃદય સાથે,
કેમ ભૂલીશ જીવતાં સુધી.
કેમ ભૂલીશ જીવતાં સુધી,
કેમ ભૂલીશ જ્ઞાન હોતાં સુધી,
પથ્થર ન થાય ત્યાં સુધી હૃદય-દેહ!
એટલે કહું છું બાળા! ફરી— ફરી,
સ્વર્ગમાંથી લાવી અમૃતની ધાર—
રેડ ગો હૃદયમાં અમૃતનો સ્નેહ.
સુકાઈ જવા દે સજળ આંખો,
હૃદયની જ્વાળા હોલવાઈ જવા દે હૃદયમાં,
રાખીશ નહીં હૃદયમાં સેજ પણ,
વિષાદ વેદના જ્યાં ખૂંપેલી છે.
કેમ રે— કેમ રે— ભૂલીશ કેમ રે—
આટલા દિવસ જેને ચાહ્યો હતો,
હૃદય પ્રાણ આપી દીધાં હતાં જેને—
સ્થાપીને જેને હૃદયાસને,
પૂજા કરી હતી દેવતાની સાથે,
કયા કાળજે આજે ભૂલીશ તેને!—
બમણી સળગવા દો હૃદયની આગ.
બમણી વહેવા દો વિષાદધારા.
સ્મરણની આભા ખીલવા દો બમણી.
થવા દો હૃદય-પ્રાણ પાગલ જેવા.
પ્રેમની પ્રતિમા છે જે હૃદયમાં,
હૃદયના રક્તમાં છે જે ગૂંથાયેલી—
સો સો સો અશ્રુજળના અર્ઘ્યથી,
આપીશ ઉપહાર આપીશ રે ત્યાં.
આટલા દિવસ જેના માટે સતત,
રડ્યો હતો હાય વિષાદભરે,
આજેય— આજેય— અશ્રુનું જળ,
બરસાાવશે આંખો તેના જ માટે.
આટલા દિવસ ચાહ્યો હતો જેને,
હૃદય પ્રાણ ખોલી દીધાં હતાં—
આજેય રે ચાહીશ તેને,
પ્રાણ હોતાં સુધી ભૂલીશ નહીં.
હૃદયની આ તૂટેલી કુટીરમાં,
પ્રેમનો દીવો અજવાળ્યો છે—
જેથી રે બુઝાઈ ન જાય ક્યારેય,
હજારો કેમ ન મળે પીડાઓ.
કેવળ જોઈશ એ ચહેરો,
જોઈશ એ જ ગર્વનું હાસ્ય.
ઉપેક્ષાનો એ કટાક્ષ જોઈશ,
હોઠના ખૂણે ધૃણાનો અંબાર.
છતાં કલ્પના કંઈ ભૂલીશ નહીં!
સઘળું હૃદયમાં રહે ગૂંથાયેલું—
હૃદયમાં, મર્મમાં, વિષાદવેદના,
જેટલી આપી શકે આપવા દો વ્યથા.
ભૂલીશ નહીં હું એ સંધ્યાનો પવન,
ભૂલીશ નહીં ધીમે વહેતી નદી,
ભૂલીશ નહીં હાય એ મુખચંદ્ર.
નહીં થાઉં— નહીં થાઉં— નહીં થાઉં વિસરીત,
જ્યાં સુધી દેહમાં રહેશે રક્ત,
જીવનતારક નહીં જાય ખરી.
પ્રેમગાન કર તું કલ્પના!
પ્રેમગીતમાં મસ્ત થઈ વાગવા દે વીણા!
સાંભળીશ, રડીશ હૃદય ઠાલવીને!
નિરાશ પ્રેમી રડશે છાનોમાનો—
વગાડ વગાડ વીણાઅમૃતસ્વરે,
નવો અનુરાગ હૃદયમાં પ્રગટાવીને!
પ્રકૃતિશોભાથી ભરીશ આંખો,
નદીકલરવથી ભરીશ કાન,
પ્રેમની પ્રતિમા હૃદયમાં રાખીને.
ગા ઓ નદી પ્રેમનું ગાન,
ધરીને અસ્પષ્ટ મધુર તાન,
પ્રેમગાન કર વનનાં પંખી."
કહ્યું કમલાએ "સાંભળ્યું બહેન,
વિષાદ દુઃખથી જે ફાટી રહ્યું છે પ્રાણ!
શાના માટે, મનમાં મરીને,
કરી રહ્યો છે એવું ખેદનું ગાન?
કોને ચાહે છે? રડે છે કોના માટે?
કોના માટે ગાય છે ખેદનું ગાન?
કોનો પ્રેમ પાછો નથી મળ્યો,
અર્પીને તેને હૃદય-પ્રાણ?
પ્રેમ અરેરે પાછો નથી મળ્યો!
એવો દેખાવામાં એવો અરેરે!
નવયુવક પ્રેમ કરે છે શું?
કોને ચાહે છે જાણે છે એ?
બેઠી હતી ગઈકાલે પેલા ઝાડ નીચે,
રડતી હતી કેટલુંય વિચારીને—
યુવક ત્યારે જ ધીમેથી પોતે,
મહેલમાંથી આવ્યો નીચે.
કહ્યું "શોભને! બોલાવે છે વિજય,
મારી સાથે આવ ત્યાં.'
કેવી વાતચીત! કેવી વિનમ્રતા!
કેવા ધીમા મધુર શબ્દો!
જોઈ ન શકી મોં સામે એમના,
જમીન તરફ રાખીને માથું,
શરમમાં ભૂલીને બોલું બોલું કરતાં,
છતાંય બહાર ન આવ્યા શબ્દો!
ગઈકાલથી બહેન! વિચારું છું એટલે જ,
હૃદય થયું છે કેવું જેવું!
રહી રહીને ઊઠું છું ચમકી,
મન થાય છે કોનો સાંભળ્યો સાદો!
ગઈકાલથી એટલે જ મનગમતા,
ઓળવ્યા છે વાળ જતન કરીને,
અંબોડામાં સજાવી દીધું છે રત્ન,
વાળમાં અર્પી છે ફૂલોની માળા,
કાજળ આંજ્યું છે આંખોની પાંપણે,
સોનાની બંગડીઓ પહેરી છે હાથમાં,
ચાંદીના ફૂલ ધર્યા છે માથે,
શું કહું સખી! કેવી છે આ જ્વાળા!"
