રાતના અઢી વાગ્યા હતા. આખું ઘર ઊંઘી રહ્યું હતું, પણ મીરાની આંખોમાંથી ઊંઘ વર્ષો પહેલાં જ ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ હતી. બારીની બહાર જુલાઈનો વરસાદ ધીરે ધીરે વરસી રહ્યો હતો. ઓરડાના ખૂણામાં મુકેલા નાઇટલેમ્પના આછા અજવાળામાં તે પોતાના બે સૂતેલા દીકરાઓને જોઈ રહી હતી.
ક્યારેક તેને આશ્ચર્ય થતું કે સમય આટલી ઝડપથી કેવી રીતે પસાર થઈ ગયો. જાણે ગઈકાલની જ વાત હોય તેમ તેને યાદ હતું—ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે તેણે જોડિયા દીકરાઓને જન્મ આપ્યો હતો. હોસ્પિટલના સફેદ ઓરડામાં, અસહ્ય પીડા અને અનંત આનંદ વચ્ચે, તેણે પહેલી વાર માતૃત્વનો સ્પર્શ અનુભવ્યો હતો.
એ દિવસ પછી તેનું આખું જીવન બદલાઈ ગયું.
લોકો કહેતાં, “જોડિયા બાળકોનો આનંદ જ કંઈક અલગ હોય છે.”
પણ કોઈએ ક્યારેય પૂછ્યું નહોતું કે જોડિયા બાળકોની માતા બનવું કેટલું મુશ્કેલ હોય છે.
મીરાના દિવસો દૂધની બોટલો, ડાયપર, બાળકોના તાવ, રડવાનો અવાજ અને અધૂરી ઊંઘ વચ્ચે પસાર થતા. તે એક સરકારી ઓફિસમાં નોકરી કરતી હતી. સવારે છ વાગ્યે ઊઠીને રસોડું સંભાળવું, બાળકોને તૈયાર કરવા, ઓફિસ જવું અને સાંજે ફરી ઘરકામમાં ખોવાઈ જવું—આ બધું કરતાં કરતાં તેણે ધીમે ધીમે પોતાની જાતને ગુમાવી દીધી.
શરૂઆતમાં તેને લાગ્યું કે દરેક સ્ત્રી આવું જ અનુભવતી હશે. થાક, ચીડિયાપણું, અચાનક રડી પડવાની ઇચ્છા—આ બધું તો માતૃત્વનો એક ભાગ હશે.
પરંતુ સમય જતાં તેને સમજાયું કે તેની અંદર કંઈક બદલાઈ રહ્યું છે.
એક દિવસ, ઓફિસમાં કામ કરતી વખતે અચાનક તેના શ્વાસ ઝડપથી ચાલવા લાગ્યા. હૃદય જાણે છાતી ફાડીને બહાર આવી જશે એવું લાગ્યું. હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા. તેને સમજાયું નહીં કે તેની સાથે શું થઈ રહ્યું હતું.
ડૉક્ટરે કહ્યું—“આ એંઝાયટી છે.”
થોડા મહિનાઓ પછી એંઝાયટી સાથે ડિપ્રેશન પણ તેની જિંદગીમાં ધીમે ધીમે ઘર કરવા લાગ્યું.
પરંતુ દુનિયાને આવા શબ્દોમાં ખાસ રસ ક્યાં હોય છે?
ઘરમાં બધું પહેલાંની જેમ જ ચાલતું રહ્યું. બાળકો મોટા થતા ગયા. તેમની સ્કૂલ, હોમવર્ક, પરીક્ષાઓ અને નાનાં નાનાં સપનાઓ વચ્ચે મીરા સતત દોડતી રહી.
દરમિયાન વર્ષો પસાર થઈ ગયા.
સડત્રીસ વર્ષની ઉંમરે એક સવારે તેણે કેલેન્ડર સામે ઊભાં રહીને ગણતરી કરી. તેને છેલ્લે માસિક આવ્યાને લગભગ ચાર મહિના થઈ ગયા હતા.
પહેલા તેણે આ વાતને અવગણી. પછી ચિંતા થવા લાગી.
તેના શરીરમાં અજાણ્યા ફેરફારો શરૂ થઈ ગયા. રાત્રે અચાનક શરીરમાં ગરમી ફેલાઈ જતી. સવારે ઉઠતાં જ સાંધામાં દુખાવો રહેતો. ક્યારેક કારણ વગર ગુસ્સો આવતો અને ક્યારેક કોઈ કારણ વગર આંખોમાંથી આંસુ વહી પડતાં.
તે પહેલાં ખૂબ હસતી હતી. હવે હાસ્ય પણ જાણે તેના ચહેરા પર પરાયું થઈ ગયું હતું.
એક સાંજે તે રસોડામાં ઊભી હતી. ગેસ પર દાળ ઉકળી રહી હતી અને બાજુમાં બાળકો પોતાના પ્રોજેક્ટ બનાવી રહ્યા હતા.
“મમ્મી, આ ચિત્ર કેવું લાગે છે?”
બાળકના પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં પહેલાં જ તેના કાનમાં સાસુનો અવાજ પડ્યો—
“આજકાલ તું બહુ બદલાઈ ગઈ છે. પહેલાં જેવી રહી નથી.”
મીરાએ કંઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
કેમ કે તેને ખબર હતી કે આ વાત સાચી હતી.
રાત્રે, જ્યારે બધા સૂઈ ગયા, ત્યારે તેણે અરીસા સામે ઊભા રહીને પોતાને જોયું. આંખોની નીચે કાળા ઘેરા, કપાળ પર દેખાતી કરચલીઓ અને ચહેરા પર સતત થાકની એક ઝાંખી.
એક સમય હતો જ્યારે તેને સંગીત સાંભળવું ગમતું હતું. પુસ્તકો વાંચવા ગમતાં હતા. વરસાદમાં ભીંજાવું ગમતું હતું.
હવે તેને કંઈ જ ગમતું નહોતું.
તેને લાગવા માંડ્યું કે કદાચ પ્રેમ નામની કોઈ લાગણી તેની અંદરથી ખોવાઈ ગઈ છે. પતિ સાથેની વાતો હવે માત્ર ખર્ચા, બાળકો અને રોજિંદા જવાબદારીઓ પૂરતી જ સીમિત રહી ગઈ હતી.
કેટલીક રાતો એવી આવતી જ્યારે તે પોતાના જ ઘરમાં અજાણી વ્યક્તિ જેવી અનુભવતી.
એક રવિવારે, ઓફિસના એક જૂના કાર્યક્રમમાં, વર્ષો પછી તેની મુલાકાત તેની કોલેજની મિત્ર અને ગાયનેકોલોજિસ્ટ ડૉક્ટર અનન્યા સાથે થઈ.
અનન્યાએ મીરાને જોતાં જ કહ્યું, “તું થાકી ગઈ છે.”
મીરાએ હસીને વાત ટાળી દીધી, પરંતુ અનન્યાની નજર અનુભવી હતી.
થોડીવાર પછી બંને એક શાંત કાફેમાં બેઠાં.
કોફી ઠંડી થઈ ગઈ, પણ મીરાના શબ્દો ગરમ થતાં ગયા. તેણે વર્ષોનું મૌન તોડી નાખ્યું. તેણે પહેલી વાર કોઈને કહ્યું કે તેને ડર લાગે છે. તેને સતત ચિંતા રહે છે. તેને ઊંઘ આવતી નથી. ક્યારેક એવું લાગે છે કે જીવનમાંથી બધા રંગ ખોવાઈ ગયા છે.
અનન્યા ઘણો સમય સુધી ચૂપ રહી.
પછી તેણે ધીમેથી કહ્યું—
“તું તૂટી નથી રહી, મીરા. તું જીવનના એક નવા પડાવમાંથી પસાર થઈ રહી છે.”
“પણ હું પહેલાં જેવી કેમ નથી રહી શકતી?”
“કારણ કે માણસ ક્યારેય પહેલાં જેવો રહેતો નથી,” અનન્યાએ જવાબ આપ્યો. “શરીર બદલાય છે, મન બદલાય છે, સંબંધો બદલાય છે. આ શરૂઆતના મેનોપોઝનો સમય હોઈ શકે છે. તારા હોર્મોન્સ બદલાઈ રહ્યા છે. પરંતુ આ અંત નથી.”
“તો પછી શું કરું?”
અનન્યાએ મીરાના હાથ પર હાથ મૂક્યો.
“સૌથી પહેલાં, તારે પોતાની સાથે દોસ્તી કરવી પડશે.”
આ શબ્દો મીરાના મનમાં ક્યાંક ઊંડે સુધી ઉતરી ગયા.
આગળના મહિનાઓમાં મીરાએ ધીમે ધીમે પોતાને ફરી શોધવાની શરૂઆત કરી. તેણે સવારે ચાલવાનું શરૂ કર્યું. યોગ અને ધ્યાન શીખ્યાં. વર્ષો પછી તેણે પોતાની જૂની ડાયરી ખોલી અને ફરી લખવાનું શરૂ કર્યું.
સૌથી મુશ્કેલ કામ હતું—મદદ માંગવી.
એક રાત્રે તેણે પોતાના પતિને કહ્યું—
“મને લાગે છે કે હું ઘણાં વર્ષોથી અંદરથી એકલી પડી ગઈ છું.”
પતિએ પહેલી વાર તેને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો. કદાચ તેઓ તેની પીડા પૂરી રીતે સમજી શક્યા નહીં, પરંતુ તેમણે તેનો હાથ પકડી રાખ્યો.
ક્યારેક જીવનમાં ચમત્કાર મોટા અવાજ સાથે આવતા નથી. તેઓ શાંતિથી આવે છે—એક સવારની ચા સાથે, બાળકોના હાસ્ય સાથે કે કોઈ પોતાના માણસના સ્પર્શ સાથે.
એક દિવસ વહેલી સવારે મીરા અગાસી પર બેઠી હતી. આકાશમાં વાદળો ધીમે ધીમે ખસી રહ્યા હતા. નીચે રસ્તા પર તેના બંને દીકરાઓ સાયકલ ચલાવી રહ્યા હતા.
ઘણા વર્ષો પછી તેને અંદરથી એક અજાણી શાંતિનો અહેસાસ થયો.
તેને સમજાયું કે સ્ત્રીનું જીવન માત્ર યુવાની, સૌંદર્ય કે ત્યાગનું નામ નથી. સ્ત્રીનું જીવન સતત બદલાતી ઋતુઓ જેવું છે. દરેક ઋતુ પોતાની સાથે કંઈક છીનવી લે છે અને કંઈક નવું આપી જાય છે.
અને કદાચ સુખનો અર્થ પણ એ જ છે—પોતાની અંદર ફરી એક વાર વસંત શોધી કાઢવી.
મીરાએ આકાશ તરફ જોયું.
વરસાદ થંભી ગયો હતો.
પણ તેની અંદર, વર્ષો પછી, કોઈ નવી ઋતુ જન્મ લઈ રહી હતી.
