લોકોનું વર્ગીકરણ તેમની વાતચીત પરથી થઈ જાય છે, એટલો બધો ફરક હોય છે એ તમે વિચાર્યું નહીં હોય.
ગઈકાલે ટ્રેનમાં બે દીકરીઓ મળી. એ મોડેલોની જીવનશૈલી, બ્યુટી પાર્લરની ટિપ્સ અને લગ્નપ્રસંગના અનુભવો વહેંચતી હતી. જે આપણે અગાઉની વાર્તામાં જોયું.
આજે હું વડોદરાથી સુરત જતી સુપરફાસ્ટ એક્સપ્રેસના AC કોચમાં હતો. સામેની સીટ પર બે અજાણ્યા ઈસમો બેઠા હતા - ઉચ્ચશૈલીના, સમજદાર લાગતા.
એકનું નામ મેહુલભાઈ. હાથમાં આઈપેડ, મેલ ચેક કરતા હતા. સામે બેઠા હતા મિહિરભાઈ, ઉંમરલાયક માતાજી સાથે. મિહિરના હાથમાં 75 રૂપિયાવાળી નેસ્લે લાટી કોફી હતી.
મારું રિઝર્વેશન એમની સામેની સીટ પર હતું. મેહુલભાઈએ વાત શરૂ કરી:
"કેમ છો નવજુવાન? ક્યાં જવું છે?"
"નવસારી", મિહિરે જવાબ આપ્યો.
"નવસારી જવાનું કોઈ ખાસ કારણ? કે રહેઠાણ ત્યાં છે?"
"રહેઠાણ નવસારીમાં જ છે. આજે માસીના ઘરેથી ઘરે જાઉં છું. કાલે એડમિશન માટે જવાનું છે. કોઈ માર્ગદર્શન મળે તો સારું."
મેહુલભાઈએ તરત કહ્યું, "હું મદ કરી શકું. શું કરવું છે?"
"ડિપ્લોમા મિકેનિકલ કરવું છે. પણ આઈટીઆઈ પછી કરું કે 10મા પછી ડાયરેક્ટ ડિપ્લોમા, કંઈ સમજાતું નથી."
"બધું મેરિટ પર છે દીકરા. તારો મેરિટ નંબર કેટલો?"
"64% છે. મેરિટ નંબર 356."
મેહુલભાઈએ માથું હલાવ્યું, "350ની અંદર હોત તો સરળતાથી મળી જાત. હવે એક કામ કરો - 50 થી 60 હજાર ડોનેશન ભરી દો. જલ્દી એડમિશન થઈ જશે, મનગમતી કોલેજ પણ મળશે."
મિહિર મૂંઝાયો, "આ બધું ચેક ક્યાંથી કરું? મેરિટ નંબર, કોલેજની પસંદગી?"
"ACPDCની વેબસાઈટ છે. વિદ્યાર્થીઓ માટે જ બનાવેલી. બુકલેટ પણ મળે - 314 રૂપિયાની. નજીકની કોટક બેંકમાંથી લઈ આવજે."
મિહિરે રાહતનો શ્વાસ લીધો, "આભાર. કાલે બુક લઈ આવીશ, વેબસાઈટ પણ ચેક કરીશ. તમે શું ભણ્યા છો?"
"કોમર્સમાં ફર્સ્ટ ક્લાસ, પછી MBA. હાલ પેકેજ 12 લાખ પ્રતિ વર્ષ છે."
"12 લાખ! તો ભણવામાં કેટલા વર્ષ?"
"12 પછી બીજા 6 વર્ષ. હું સ્થાયી થઈ ગયો છું. જીવનનું આયોજન પાકું છે."
મિહિરે પૂછ્યું, "તો કઈ યુનિવર્સિટીથી કોમર્સ કર્યું?"
મેહુલભાઈ ગર્વથી બોલ્યા, "ગુજરાતમાં યુનિવર્સિટી ત્રણ જ છે દીકરા - ગુજરાત યુનિવર્સિટી, વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી, અને ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતા સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી. કોલેજો 117 છે."
પછી તો મેહુલભાઈએ કોલેજની "રામ કથા" શરૂ કરી.
"ગુજરાત યુનિ 125 વર્ષ જૂની, સૌથી જૂની. VNSGU 70 વર્ષથી કાર્યરત, પણ બીજા નંબરની જૂની. સૌરાષ્ટ્ર યુનિને ફક્ત 39 વર્ષ થયા. પણ VNSGU જેટલી લોકપ્રિયતા બીજા કોઈને નથી. કારણ? એમનું માર્ગદર્શન અને પ્લેસમેન્ટ. મારું જ ઉદાહરણ જોઈ લો."
ડોનટ હાથમાં જ રહી ગયો. AC કોચમાં થોડીવાર શાંતિ છવાઈ ગઈ.
મેહુલભાઈ બારીમાંથી બહાર જોવા લાગ્યા. આઈપેડ સ્ક્રીન બંધ થઈ ગઈ.
ટ્રેનની વાતચીત પૂરી થઈ. પણ વર્ગીકરણ સ્પષ્ટ થઈ ગયું - એક વર્ગ ડોનેશનનો, બીજો વર્ગ મેરિટનો.
હું ચૂપચાપ સાંભળતો હતો. એની માતાજીએ કોફીનો કપ નીચે મૂક્યો.
મિહિર પણ ચૂપચાપ સાંભળતો હતો. એની માતાજી કોફીનો છેલ્લો ઘૂંટ ભરતાં બોલ્યાં, "બેટા મેહુલ, બધી વાત બરાબર. પણ એક વાત કહું? મારો મિહિર 356 નંબરે છે એટલે ડોનેશન વાળી કોલેજમાં જશે એવું નક્કી ના કરો. એ 64% લાવ્યો છે મહેનતથી. અમે ગરીબ છીએ, પણ ઈમાનદાર છીએ. 50 હજાર ડોનેશન નહીં ભરીએ. ACPDCની વેબસાઈટ પર જોઈશું, જે કોલેજ મેરિટથી મળશે એમાં જ ભણશે. ભણીને એ તમારા જેવો 12 લાખનું પેકેજ નહીં લે, પણ પોતાની મહેનતનું પેકેજ લેશે."
ફરી માતાજી બોલ્યા, "બેટા મેહુલ, બધી વાત બરાબર. VNSGU, 12 લાખ પેકેજ, ડોનેશન... બધું સમજ્યા. પણ એક વાત કહું? અમે ACમાં બેસી શકીએ છીએ એટલે પૈસા નથી એવું નથી. અમે ડોનેશન નથી આપતા એટલે સિદ્ધાંત નથી."
મેહુલભાઈનો ડોનટ હાથમાં જ રહી ગયો.
માતાજી આગળ બોલ્યાં, "મારો દીકરો 356 નંબરે છે તો ભલે 356 નંબરવાળી કોલેજમાં જાય. 50 હજાર આપીને 10 નંબરવાળી કોલેજમાં ધક્કો નહીં મારીએ. ભણીને એ 12 લાખ નહીં કમાય તો નહીં કમાય, પણ માથું ઊંચું રાખીને કમાશે."
મિહિરે માતાજી સામે જોયું. એની આંખમાં માન હતું.
ટ્રેન સુરત આવી. ઉતરતા ઉતરતા મિહિર બોલ્યો, "આભાર મેહુલભાઈ માહિતી માટે. રસ્તો અમે અમારો પસંદ કરીશું."
ટ્રેન સુરત સ્ટેશન પર ધીમી પડી. મિહિર ઉભો થયો, માતાજીની બેગ ઉપાડી. જતા જતા બોલ્યો, "આભાર મેહુલભાઈ, માર્ગદર્શન માટે. પણ રસ્તો અમે અમારા મેરિટનો જ પસંદ કરીશું."
મેહુલભાઈએ આઈપેડ બંધ કર્યું. ડોનટ અધૂરો રહી ગયો.
વર્ગીકરણ સ્પષ્ટ થઈ ગયું - એક વર્ગ "શોર્ટકટ"નો, બીજો વર્ગ "સિદ્ધાંત"નો હતો.
