પ્રસ્તાવના
રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની આ પહેલામાં પહેલી કવિતા છે. જ્યારે તેમની ઉંમર સોળ - સત્તર વર્ષ હશે. આ કાવ્ય ચાર સર્ગમાં વિભાજીત છે. કબિ-કાહિની કાવ્યનો ગુજરાતી અનુવાદ એટલે ‘કવિની કથા’ અહીં આપેલો છે.
પ્રથમ સર્ગ
[ કવિનું બાળપણ અને પ્રકૃતિની ગોદ ]
સાંભળ ઓ કલ્પના કન્યા, હતો કોઈ એક કવિ
એકાંત કુટિરની છાયામાં. બાળપણથી જ
તારા અમૃત-પાનમાં (તારા વિચારોમાં) તે મગ્ન હતો.
તારી વીણાનો મધુર ધ્વનિ એ ઊંઘતાં-ઊંઘતાં પણ
સાંભળતો, અને જોતો કેટલાય સુખના સપનાં.
એકલો, પોતાના જ મનમાં, એ સરલ બાળક
તારા જ કમળ-વનમાં રમતો ફરતો,
મનના કેટકેટલાય ગીતો એ હર્ષભેર ગાતો,અને
વનના કેટકેટલાય ફૂલોની માળા ગૂંથતો.
એકલો, પોતાના જ મનમાં, ઉપવને ઉપવને,
જ્યાં ત્યાં એ બાળક ભમ્યા કરતો;
એકલો, પોતાના જ મનમાં, એ હસતો અને રડતો.
માતાના ખોળામાંથી એ દોડીને ભાગી જતો,
ને પ્રકૃતિના ખોળામાં જઈને એ રમતો—
પતંગિયાંને પકડતો, ફૂલોને ચૂંટતો,
વૃક્ષની છાયામાં બેસતો, અને ઝાકળની ધારા
ધીમે ધીમે તેના શરીર પર નીતરતી રહેતી.
એકાંત માળામાં બેસી પંખીઓ ગીત ગાતા,
અહીં-તહીં ડોકિયું કરીને એ બાળક જોતો
કે ક્યાં ગાઈ રહ્યું છે પક્ષી! ફૂલોની પાંખડીઓ,
કામિનીના વૃક્ષ પરથી જ્યારે ખરી પડતી,
ત્યારે તેને વેરવિખેર કરીને એ કેવી રમત રમતો!
પ્રફુલ્લિત ઉષાના શણગાર સમાન સૂર્યકિરણોથી
વિમળ સરોવર જ્યારે તારાઓ જેવું ચમકતું,
ત્યારે એ કિરણોને પકડવા એ અધીરો થઈ જતો.
જ્યારે પણ રાત્રિના ઝાકળરૂપી આંસુઓના જળમાં
ઉષાદેવી સુગંધિત શ્વાસ મૂકતા,
ઝાડ-પાન અને વેલીઓના પાંદડાં હલાવીને,
ઊંઘતી નદીની ઊંઘ ઉડાડી દઈને
જ્યારે પવન પોતાનું વન્ય-ગીત ગાતો,
ત્યારે એ બાળક-કવિ સીમમાં દોડી જતો,
ને જોતો કે ડાંગરના ડુંડા પવનમાં ઝૂલી રહ્યા છે.
વૃક્ષની નીચે એકલો બેસીને એ જોતો કે,
સુવર્ણમય વાદળોના પગથિયે પગથિયે
ઉષાદેવી હસતાં હસતાં ઉપર ચડી રહ્યા છે.
રાત્રિ તેને તમરાના અવાજથી ઊંઘાડતી,
પૂનમનો ચંદ્ર તેના મુખ ઉપર
તરલ ચાંદનીની ધારા રેલાવી દેતો,
જેમ સ્નેહાળ માતા સૂતેલા બાળકના
મુખ સામે જોઈ જોઈને તેને ચુંબન કરે!
પ્રભાતના પવનથી અને પંખીઓના ગાનથી
ઉષા તેની સુખદ નિદ્રાને જગાડી દેતી.
આ રીતે, જાણે કે કોઈ એક સંગીતની જેમ,
સૂર્યના સુવર્ણમય કિરણોથી છલકાતા
પ્રભાતના એકાદ વાદળની જેમ,
નંદનવનની કોઈ અપ્સરા-કન્યાના
સુખમય ઘેનમાં જોયેલા સ્વપ્નની જેમ,
કવિનું બાળપણ વીતી ગયું
[ કવિની યુવાની અને પ્રકૃતિ સાથેનો સંવાદ ]
યુવાનીમાં જ્યારે કવિએ પ્રવેશ કર્યો,
ત્યારે પ્રકૃતિનો ગીતધ્વનિ એ સાંભળી શક્યો,
એ સમજી ગયો પ્રકૃતિની નીરવ કવિતાને.
પ્રકૃતિ તેની સખી (સહચરી) જેવી હતી.
પોતાના મનની જેટલી પણ વાતો હતી,
તે પ્રકૃતિદેવી તેના કાનમાં છાનીમાની કહેતી,
જેમ પ્રભાતનો પવન ચૂપકેથી
પુષ્પના કાનમાં તેના દિલની વાત કહે છે!
નદીના મનનું ગીત એ બાળક જેમ
સમજતો, એવું બીજું કોઈ નહોતું સમજતું.
પંખી તેની પાસે જેવું ગાતું,
એવું એ બીજા કોઈની પાસે નહોતું ગાતું.
તેની પાસે પવન જેવો વહેતો,
એવો બીજા કોઈની પાસે નહોતો વહેતો.
જ્યારે રજનીનું મુખ ચંદ્રથી પ્રકાશી ઉઠતું,
સૂતેલી બાળકીની જેમ આ પૃથ્વી જ્યારે
સુખનું સ્વપ્ન જોઈને નીરવ હસતી,
ત્યારે નદીકિનારે બેસીને એ કવિ જોતો—
ચાંદનીમાં સ્નાન કરીને ઉપર હસી રહ્યું છે
સુનીલ આકાશ, ને નીચે હસી રહી છે સરિતા;
ત્યાં જ અચાનક પવનનો સ્પર્શ પામીને
એક-બે મોજાં ક્યારેક જાગી ઉઠતાં.
નદી તરફ જોઈ જોઈને એ વિચારતો—
"રાત્રિ એ કવિતા છે અને દિવસ એ વિજ્ઞાન છે."
દિવસના પ્રકાશમાં બધું જ અનાવૃત (ખુલ્લું) છે,
બધું જ ખુલ્લું પડ્યું છે આંખોની સામે—
ફૂલનો એક-એક કાંટો પણ તું જોઈ શકીશ.
દિવસના પ્રકાશમાં જો તું વન તરફ જુએ,
તો કાંટા, ઝાંખરા અને કાદવથી ભરેલું બીભત્સ જંગલ
તારી આંખોની સામે પ્રગટ થઈ જશે;
દિવસના પ્રકાશમાં લાગે છે કે આખું જગત
નિયમોના યંત્રચક્રમાં ઘીંઘીં કરતું ઘૂમી રહ્યું છે.
પરંતુ કવિ! રાત્રિદેવી કેવો મોહક-મંત્ર
ભણી દે છે આખા જગત ઉપર,
બધું જ જાણે સ્વપ્ન જેવું દેખાય છે!
એ શાંત નદીના જળમાં ચંદ્રના પ્રકાશમાં
જેમ સરકી રહી છે હોડી,
તેમ આ સુનીલ આકાશરૂપી જળમાં
તરતું ચાલ્યું જાય છે જાણે આખું જગત;
આખી પૃથ્વીને આ રીતે સૂતેલી જોઈને,
એકલી ગંભીર-કવિ રાત્રિદેવી ધીમેથી
તારાઓની ફૂલમાળા માથા પર લપેટીને,
જગતના ગ્રંથ પર કેટલીય કવિતાઓ લખે છે!
આ રીતે તે કવિ કેટકેટલુંય વિચારતો.
હૃદય તેનું સમુદ્ર જેવું બની ગયું,
એ સમુદ્રમાં ચંદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહો અને તારાઓના
પ્રતિબિંબ દિવસ-રાત પડતા અને રમતા;
એ સમુદ્ર પ્રેમની ચાંદનીના સ્પર્શથી
કિનારાની સીમા ઓળંગીને ઉછળી ઉઠતો;
એ સમુદ્ર એટલો વિશાળ હતો કે
આખી પૃથ્વીદેવીને એ ઘેરી શકતો
પોતાના સ્નિગ્ધ આલિંગનમાં. એ સિંધુ-હૃદયમાં
તોફાની બાળકની જેમ મુક્ત પવન
હૂં-હૂં કરતો દિવસ-રાત રમતો ફરતો.
ઝરણું, સિંધુતટ, પર્વતની ગુફાઓ,
બધું જ કવિનું વહાલું નિવાસસ્થાન હતું.
તેના પર તું આટલી અનુકૂળ હતી
ઓ કલ્પના! દરેક જગ્યાએ એ સાંભળી શકતો
તારી વીણાનો ધ્વનિ; ક્યારેક એ સાંભળતો
કે ખીલેલા ગુલાબના હૃદયમાં બેસીને
તું વીણા લઈને કોઈ અસ્પષ્ટ ગીત વગાડી રહી છે!
સુવર્ણ કિરણોવાળા ઉષાના વાદળોમાં
એકલી પક્ષીઓ સાથે તું કેવા ગીતો ગાતી,
તે સાંભળીને જ જાણે તેની ઊંઘ ઊડી જતી!
અનંત તારાઓથી મઢેલા રાત્રિના આકાશમાં
બેસીને તું કેવું ગંભીર ગીત ગાતી!
તે સાંભળીને જ જાણે વિહવળ હૃદયે
નીરવ રાત્રિએ જ્યારે એકલો ગોવાળ
દૂર પોતાની ઝૂંપડીએ વાંસળી વગાડતો,
ત્યારે તું પણ તેની સાથે સૂર મિલાવતી,
એ ધ્વનિ તેના પ્રાણની ભીતર ઉતરી જતો
[ કવિની ગંભીર પ્રકૃતિ-વંદના ]
રાત્રિના અંધકારના ખોળામાં જગત જ્યારે
દિવસના પરિશ્રમ પછી સૂઈ જતું,
ત્યારે એ કવિ ઊઠીને બરફથી ઢંકાયેલા
ઉંચા પર્વતશિખરો પર વાદળોની વચ્ચે
એકલો પ્રકૃતિની વંદનાના ગીતો ગાતો.
એ તેનું ગંભીર ગીત કોઈ સાંભળતું નહીં,
માત્ર આકાશમાં વ્યાપેલા સ્તબ્ધ તારાઓ
એકટશે તેના મુખ તરફ જોઈ રહેતા.
માત્ર, પર્વતની ટોચને અંધકારમય કરીને,
સરલ (સિદ્ધા) વૃક્ષો નિસ્તબ્ધ અને ગંભીર થઈને
ધીમે ધીમે તેનું એ ગીત સાંભળતા;
માત્ર દૂરના વનોમાં દિશા-કન્યાઓના
હૃદયમાં એ ગીત પ્રવેશીને પડઘા રૂપે
ધીમું થઈને ફરી પાછું આવતું.
માત્ર દૂરના શિખરો પર વહેતી ઝરણા-કન્યા
એ ગંભીર ગીત સાથે પોતાનો કંઠ મિલાવતી,
નીરવ નદી સામેથી વહી જતી,
ને નીરવ રાત્રિનો પવન પાંદડાંને ધ્રુજાવતો.
ગંભીર થઈને કવિ ગાતો— "હે મહાપ્રકૃતિ,
કેટલું સુંદર, કેટલું મહાન છે તારું મુખડું!
શૂન્ય આકાશના પટ પર, હે પ્રકૃતિદેવી,
તેં કેવી કવિતા લખી છે બળતા અક્ષરોમાં (તારાઓમાં)!
જ્યાં સુધી પ્રાણ રહેશે, ત્યાં સુધી વાંચ્યા કરીશ
તોય આ વંચાણ પૂરું નહીં થાય; આશા નહીં છિપાય!
સેંકડો ગ્રહો અને તારાઓ તારા કટાક્ષથી
થરથર ધ્રૂજી ઊઠે છે, તારા શ્વાસથી
સમગ્ર વિશ્વમાં વંટોળ વહી જાય છે.
કાળની (સમયની) મહાન પાંખો ફેલાવીને,
અનંત આકાશમાં રહીને હે આદિ જનની (માતા),
બચ્ચાંની જેમ આ અસંખ્ય જગતોને
તું તારી પાંખોની છાયામાં પાળી રહી છે!
સમગ્ર જગત જ્યારે બાળક હતું,
તોફાની બાળકની જેમ અનંત આકાશમાં
એ કોઈ શાસન માન્યા વગર દોડાદોડ કરતું,
તારું સ્તનપાન કરાવીને તેં તેમને પુષ્ટ કર્યા
અને અદ્રશ્ય સખ્યતાના (મિત્રતાના) બંધનમાં બાંધી દીધા.
આ દ્રઢ બંધન જો એકવાર તૂટી જાય,
તો કેવો ભયાનક કાંડ રચાય આ જગતમાં!
કક્ષામાંથી છૂટેલા કરોડો સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારાઓ
અનંત આકાશમાં ઉન્મત્ત થઈને ભમ્યા કરે,
મંડળો સાથે અથડાઈને લાખો સૂર્ય અને ગ્રહો
ચૂર્ણ-ચૂર્ણ થઈને અહીં-તહીં ખરી પડે;
આ મહાન જગતના ભગ્ન અવશેષો,
તૂટેલા નક્ષત્રોના ઢગલા, ટુકડે-ટુકડા થયેલા ગ્રહો
વિશૃંખલ થઈને પડ્યા રહે અનંત આકાશમાં!
અનંત આકાશ અને અનંત સમય,
જે વિચારતા જ પૃથ્વીના કીડા સમાન માણસની
ક્ષુદ્ર બુદ્ધિ ભયથી સંકોચાઈ જાય છે,
તે જ, હે દેવી, તારું મનગમતું નિવાસસ્થાન છે.
તારા મુખ તરફ જોતાં જ, હે દેવી,
ક્ષુદ્ર માનવના આ અભિમાની જ્ઞાનની
દુર્બળ આંખો મીંચાઈ જાય છે.
હે જનની! મારા આ હૃદયની ભીતર
અનંત અતૃપ્તિની તૃષ્ણા સદાય બળતી રહે છે,
તેથી જ હે દેવી, પૃથ્વીની કોઈ સીમિત વસ્તુ
મારા હૃદયને શાંત કરી શકતી નથી,
તેથી જ મેં વિચાર્યું છે, હે મહાપ્રકૃતિ,
તારા અગાધ પ્રેમમાં અનંતકાળ માટે ડૂબીને
હું મારા હૃદયની અનંત પિપાસા (તરસ) છિપાવીશ!
પ્રકૃતિ જનની, તારું સ્વરૂપ
જેટલું જાણવાનો તેં ક્ષુદ્ર માનવીને
દયા કરીને અધિકાર આપ્યો છે,
તેટલું જાણવામાં મેં મારું જીવન
વીતાવ્યું છે અને હજીય વીતાવીશ.
હું ભમી રહ્યો છું પૃથ્વીના વને-વને—
પંખીઓ પણ જેટલું ઊંચે નથી ઊડી શકતા,
તે પર્વતશિખરો પર પણ હું એકલો ગયો છું;
જ્યાં દિવસનો પ્રકાશ પણ નથી પ્રવેશી શક્યો, હે દેવી,
તેવી ગુફાઓમાં મેં નિર્ભય થઈને પ્રવેશ કર્યો છે.
જ્યારે વાવાઝોડું અને તોફાન પ્રચંડ સંગ્રામમાં
અડગ પર્વતની ટોચને ધ્રુજાવી મૂકે છે,
સુગંભીર સમુદ્ર ઉન્મત્તની જેમ
જેના પ્રતાપથી દોડાદોડ કરે છે,
ત્યારે એકલો હું પર્વતની ટોચ પર
ઊભો રહીને મેં એ ઘોર વિપ્લવ જોયો છે;
માથા પરથી અસંખ્ય વીજળીઓ
ભયાનક અટ્ટહાસ્ય કરતી દોડી ગઈ છે,
પ્રચંડ શિલાઓનો ઢગલો પગ નીચેથી
ગબડતો-ગબડતો ખીણોમાં ખાબક્યો છે,
બરફના તોતિંગ ખડકો ખરી પડ્યા છે
એક શિખરથી બીજા શિખર પર ઉથલપાથલ થતાં.
અમાસની રાત્રિના સમયે નીરવ મેદાનમાં
હું બેઠો છું, મેં ચારેતરફ જોયું છે,
સર્વવ્યાપી રાત્રિના અંધકારના ગર્ભમાં
હજીય જાણે પૃથ્વીનું સર્જન થઈ રહ્યું છે!
સ્વર્ગની હજારો આંખો પૃથ્વીની ઉપર
નીરવ થઈને જોઈ રહી છે પલક ઝીંક્યા વગર,
જેમ સ્નેહાળ માતાની સ્નેહભરી આંખો
સૂતેલા બાળક ઉપર મંડાયેલી રહે છે.
એવો નીરવ પવન વહી રહ્યો છે,
નીરવતા પોતે જાણે કેવું ગીત ગાઈ રહી છે—
લાગે છે કે એ સ્તબ્ધતાને ઊંઘાડી રહી છે.
કેવું સુંદર રૂપ તેં આપ્યું છે ઉષાને,
હસતી હસતી ઊંઘમાંથી જાગેલી બાળકીની જેમ,
અડધી ઊંઘમાં મુકુલિત (બીડાયેલી) હાસ્યભરી આંખો!
કેવો મંત્ર તેં શીખવ્યો છે દક્ષિણના પવનને—
જે તરફ એ દક્ષિણની વધુ શ્વાસ મૂકે છે,
તે તરફ ફૂલોની મંજરીઓ ખીલી ઉઠે છે,
તે તરફ પક્ષીઓના ટોળાં ગાઈ ઉઠે છે,
તે તરફ વસંત-લક્ષ્મી હસતી બેઠી થાય છે.
કેવું હાસ્ય હસી જાણે છે પૂનમની રાત—
એ હાસ્ય જોઈને હસે છે ગંભીર પર્વત,
એ હાસ્ય જોઈને હસે છે ઉછળતો સાગર,
એ હાસ્ય જોઈને હસે છે ગરીબની ઝૂંપડી.
હે પ્રકૃતિદેવી, તેં માણસનું મન
કેવા વિચિત્ર ભાવોથી ભરી રાખ્યું છે,
કરુણા, પ્રેમ, સ્નેહ, સુંદર અને શોભન—
ન્યાય, ભક્તિ, ધૈર્ય વગેરે ઉચ્ચ અને મહાન—
ક્રોધ, દ્વેષ, હિંસા વગેરે ભયાનક ભાવો,
નિરાશા જેવી રણ સમાન દારુણ વિષાદ—
તેવી જ રીતે વળી આ બાહ્ય જગતને પણ
તેં વિચિત્ર વેશભૂષાથી સજાવ્યું છે.
તારા આ વિચિત્ર કાવ્યરૂપી ઉપવનમાંથી
સુગંધિત પુષ્પો ચૂંટીને માળા ગૂંથીને,
હું તારા જ ચરણોમાં ભેટ ધરીશ!"
આ રીતે સુનિસ્તબ્ધ રાત્રિના આકાશમાં
પ્રકૃતિની વંદનાના ગીતો એ કવિ ગાતો હતો.
( દ્વિતીય સર્ગ આવતા અંકે... )
