સ્વર્ગની ફૂટપાથ અને જીવની આસક્તિ
જે સોના પાછળ માણસ આખી જિંદગી અંધ બનીને દોડે છે, તે જ સોનું સ્વર્ગના દેવદૂતો માટે માત્ર રસ્તાનો કચરો અને ફૂટપાથ છે; માણસની આસક્તિ પર કટાક્ષ કરતી એક અદભુત સાહિત્યિક સફર.
સનાતન કાળથી વહેતી સમયની સરવાણીમાં એક અદભુત નગર હતું – કનકપુરી. આ નગરમાં ધનંજય નામનો એક અતિ વૈભવશાળી શ્રેષ્ઠી રહેતો હતો. તેનું ધન અપરંપાર હતું, પણ તેની સાથે તેની ઈશ્વરભક્તિ અને પવિત્રતા પણ હિમાલય જેવી અડગ હતી. તે જેટલો શ્રીમંત હતો, તેટલો જ ધર્માત્મા હતો. જીવનના પ્રત્યેક શ્વાસમાં તેણે પ્રભુનું નામ વણેલું રાખ્યું હતું.
જેમ જેમ સમય સરતો ગયો, તેમ ધનંજયનું શરીર જર્જરિત થવા લાગ્યું. પાનખરના ખરી પડેલા પાંદડાની જેમ તેનો દેહ હવે સાથ છોડી રહ્યો હતો. મરણપથારીએ પડેલા ધનંજયને ખાતરી હતી કે તેના સત્કર્મોને લીધે તેને પરમધામ એટલે કે સ્વર્ગમાં જ સ્થાન મળશે. પરંતુ, તેના અચેતન મનમાં એક બહુ મોટી મૂંઝવણ અને ચિંતા ઘેરાઈ રહી હતી. તે વિચારતો કે, "મેં આખી જિંદગી જે સંપત્તિ વૈભવથી ભોગવી, જે ધનને મેં આટલું સાચવ્યું, તે બધું જ અહીં છોડીને મારે ખાલી હાથે જવાનું? ના, ખાલી હાથે જવું મને શોભતું નથી."
અહીં ધનંજયની આ વ્યાકુળતા અને આસક્તિ જોઈને ચાણક્ય નીતિનો આ શ્લોક સચોટ બેસે છે:
શ્લોક:
अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवमर्थं न साधयेत्। Unstable is this body, but permanent is the wealth of virtue.
तात जनीहि संसारं एतं मोहात्मकं सदा॥
અર્થ: આ નાશવંત શરીર દ્વારા અવિનાશી એવા પરમાર્થ સાધવો જોઈએ. હે તાત! જાણી લે કે આ આખો સંસાર માત્ર મોહ અને માયાથી ઘેરાયેલો છે.
"જીવ ન જાય જંજાળમાંથી, ને પગ જાય સ્મશાનમાંથી." ધનંજયની સ્થિતિ પણ કંઈક એવી જ હતી.
એક રાત્રે ધનંજયે ગદ્ગદ કંઠે કરુણ ભાવથી ભગવાનને હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી: "હે કૃપાનિધાન! હું જાણું છું કે મૃત્યુ પછી આ લોકની કોઈ વસ્તુ પરલોકમાં લઈ જઈ શકાતી નથી. પરંતુ, મેં આજીવન આપના માર્ગે ચાલવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. શું આપ મારા માટે આ નિયમમાં એક નાનકડો અપવાદ ન કરી શકો? મને સ્વર્ગમાં મારી સાથે માત્ર એક નાનકડી થેલી લઈ જવાની પરવાનગી આપો પ્રભુ!"
પરમાત્મા તો કરુણાના સાગર છે. તેઓ ભક્ત વત્સલ છે. તેમણે ધનંજયની આજીવન ભક્તિ, દયાળુ સ્વભાવ અને સત્કર્મોને ધ્યાનમાં લીધા. પ્રભુ જાણતા હતા કે આ જીવ માત્ર મોહને કારણે વ્યાકુળ છે. ભક્તને ચિંતામુક્ત કરવા માટે ભગવાને સ્મિત સાથે આકાશવાણી કરી: "તથાસ્તુ! હે ધનંજય, તું તારી સાથે એક નાની થેલી સ્વર્ગમાં લાવી શકે છે."
આવું કાઈ થવું શક્ય નથી પણ વાર્તા આપણને સમજવા માટે બોધ આપે છે.
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥ (ગીતા - ૯.૨૨)
જે અનન્ય પ્રેમી ભક્તો મારું ચિંતન કરતા કરતા મને જ ભજે છે, તે નિત્ય યુક્ત પુરુષોનું યોગક્ષેમ (રક્ષણ અને કલ્યાણ) હું પોતે વહન કરું છું.
આ આશ્વાસન મળ્યાના થોડા જ દિવસોમાં ધનંજયનો દેહ શાંત થઈ ગયો. તે પોતાના વચન મુજબ હાથમાં એક નાનકડી કિંમતી થેલી લઈને સ્વર્ગના મુખ્ય દ્વાર પર પહોંચ્યો. સ્વર્ગના દ્વારપાળ એવા મુખ્ય દેવદૂતે તેને રોક્યો અને ગંભીર અવાજે કહ્યું: "થોભો આત્મા! સ્વર્ગના નિયમ અનુસાર અહીં કોઈ ભૌતિક વસ્તુ લાવી શકાતી નથી. આ થેલી તમારે બહાર જ છોડવી પડશે."
ધનંજયે નમ્રતાપૂર્વક પણ આત્મવિશ્વાસથી કહ્યું: "દેવદૂતો, હું નિયમ જાણું છું. પરંતુ મને સ્વયં સૃષ્ટિના પાલનહારે આ એક નાની થેલી લાવવાની વિશેષ મંજૂરી આપી છે."
મુખ્ય દેવદૂતે જ્યારે પ્રભુના ચોપડામાં અને આદેશોમાં તપાસ કરી, ત્યારે આ વાત તદ્દન સાચી સાબિત થઈ. દેવદૂતો પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા! સ્વર્ગના ઇતિહાસમાં આવો અપવાદ ક્યારેય સર્જાયો નહોતો. ધીમે-ધીમે આ વાત આખા સ્વર્ગમાં વાયુવેગે ફેલાઈ ગઈ. ઋષિમુનિઓ, અપ્સરાઓ, ગંધર્વો અને અન્ય પવિત્ર આત્માઓ ભેગા થવા લાગ્યા કે, "આવો તે કેવો મહાન ભક્ત છે અને તે પૃથ્વીલોકમાંથી એવી તે કઈ અમૂલ્ય વસ્તુ લાવ્યો છે જે સ્વર્ગમાં પણ નથી?!"
આ દ્રશ્ય માટે આ શ્લોક યાદ આવે છે:
भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्तास्तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः।
कालो न यातो वयमेव याता तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः॥ ભર્તૃહરિ વૈરાગ્યશતક
આપણે ભોગો ભોગવ્યા નથી, પરંતુ ભોગોએ આપણને ભોગવી લીધા છે; આપણે તપ કર્યું નથી, પણ આપણે પોતે જ સંતાપોથી તપી ગયા છીએ; સમય વહી ગયો નથી, આપણે પોતે જ પૂરા થઈ ગયા છીએ; અને આ તૃષ્ણા (ઇચ્છા) ક્યારેય ઘરડી થતી નથી, માત્ર આપણે જ ઘરડા થઈને નષ્ટ થઈ જઈએ છીએ.
મનની માયા મૂકી ન શકાતી, મરણ પલક પણ આવે,
વૈભવની એ ઝાંખી માણસ, કબર સુધી પણ લાવે;
સૂના હાથે આવ્યા જેઓ, સૂના હાથે જાશે,
તોય અજ્ઞાની આ જીવડો, મોહના મોતી ચાહે!
સ્વર્ગના આંગણામાં ભારે જિજ્ઞાસા વ્યાપી ગઈ હતી. બધા એકબીજાના ખભા પરથી ઊંચા થઈને જોવા મથી રહ્યા હતા કે થેલીમાં શું છે. ધનંજય ગર્વભેર નીચે બેઠો. તેણે અત્યંત સાવચેતીપૂર્વક પોતાની થેલીની ચેન ખોલી. અંદરથી સોનાના ચાર ભારેખમ, ઝગમગતા નક્કર ચોસલા (Gold Bars) બહાર નીકળ્યા. સોનાના તેજથી દેવદૂતોની આંખો પણ અંજાઈ ગઈ. ધનંજયના ચહેરા પર એક વિજેતા જેવું સ્મિત હતું. તેને થયું પોતે લાવેલી ચીજ થી સારા કાર્યો થશે.
ત્યાં ક્ષણભર માટે ઘોર નીરવતા છવાઈ ગઈ. બધા સ્તબ્ધ થઈને સોનાના એ ટુકડા જોઈ રહ્યા.
પછી, એક દેવદૂતે અત્યંત મૂંઝવણ અને આશ્ચર્ય સાથે ધનંજય સામે જોયું, માથું ખંજવાળ્યું અને પૂછ્યું: "અરે ભાઈ! તું પૃથ્વી પરથી આટલી બધી ભક્તિ કરીને, આટલી વિનંતી કરીને છેક સ્વર્ગમાં અહીં રોડ બનાવવા માટે આ ટુકડાઓ લઇ આવ્યો??!"
ધનંજય સ્તબ્ધ થઈ ગયો. જે સોના પાછળ માણસ આખી જિંદગી પાગલ રહે છે, લોહીનું પાણી કરે છે, પાપ-પુણ્યના ભેદ ભૂલી જાય છે; તે સોનું આ સ્વર્ગમાં માત્ર રસ્તા પર પાથરવાના પથ્થર અને ફૂટપાથ સમાન હતું!
માણસ પોતે ધન ના ઢગલાઓ ભેગા કરે છે ને સાથે આવે છે કર્મ. માણસનું કર્મ જ આ જન્મ અને આવતો જન્મ તેજોમય બનાવે છે.
यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम।
किं तत्र धनेन कार्यं यत्र मुक्ताफलादिभिः॥
જ્યાં ગયા પછી માણસ ક્યારેય પાછો ફરતો નથી તે જ મારું પરમ ધામ છે. ત્યાં એવા ધન કે મોતીઓનું શું કામ, જ્યાં આખી સૃષ્ટિ જ દિવ્યતાથી કંડારેલી છે અને પૃથ્વીનું અમૂલ્ય ધન ત્યાં માત્ર ધૂળ સમાન છે.
"ખાલી હાથે આવ્યા બંધા, ખાલી હાથે જાવાના." ધનંજય ભોંઠો પડી ગયો અને તેને સમજાયું કે સાચું ધન સત્કર્મ છે જે કરવાથી પોતે અહી સુધી પહોચી સક્યો.
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति।
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते॥ (श्रीमद्भगवद्गीता - ९.२१)
તેઓ (પુણ્યશાળી જીવો) તે વિશાળ સ્વર્ગલોકના ભોગોને ભોગવીને, પુણ્ય ક્ષીણ (પૂરું) થતાં જ ફરી પાછા આ મૃત્યુલોક (પૃથ્વીલોક) માં પ્રવેશ કરે છે. આ રીતે, ભોગોની કામના રાખનારા અને વેદોમાં બતાવેલા સકામ કર્મોનો આશરો લેનારા મનુષ્યો વારંવાર જન્મ અને મરણના ચક્રમાં આવીને 'જવા અને આવવાને' (સંસારના ફેરાને) જ પ્રાપ્ત કરે છે.
