રણની મિત્રતા અને ક્ષમાનો પાઠ
"क्षमा बलमशक्तानां, शक्तानां भूषणं क्षमा।
क्षमा वशीकृते लोके, क्षमया किं न सिध्यति॥"
"ક્ષમા એ નબળાઓનું બળ છે અને બળવાનોનો આભૂષણ છે. ક્ષમા દ્વારા સંસાર વશ થાય છે, ક્ષમાથી શું સિદ્ધ નથી થતું?"
રણની ધૂળભરી ભૂમિ પર, જ્યાં ગરમ પવનો નિસાસા નાખતા હતા અને સૂરજ આકાશમાંથી આગ ઓકતો હતો, બે ગાઢ મિત્રો, અશોક અને રાજેશ, એક લાંબી યાત્રા પર નીકળ્યા હતા. આ બે મિત્રો એકબીજાના જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો હતા. બાળપણથી એકસાથે ખેલેલા, હસેલા, રડેલા અને સપનાઓ વણેલા—એમની મિત્રતા એટલી ઊંડી હતી કે લોકો તેમના નામ એકસાથે જ લેતા: "અશોક-રાજેશ". પણ રણની આ યાત્રા એક એવો પ્રસંગ લઈને આવી જે તેમની મિત્રતાની કસોટી કરવાની હતી.
યાત્રાના એક તબક્કે, થાક અને ગરમીથી બંને ચીડિયા થઈ ગયા હતા. પાણીની બોટલ ખૂટી ગઈ હતી, અને રણની રેતી પગને બાળી રહી હતી. આ બળબળતી ગરમીમાં, એક નાનકડી વાતે બંને વચ્ચે ગરમાગરમ દલીલ શરૂ થઈ. શબ્દોની આપ-લે ચાલતી હતી, અને અચાનક, રાજેશનો ગુસ્સો એટલો વધી ગયો કે તેણે અશોકના ગાલ પર એક જોરદાર થપ્પડ ઝીંકી દીધી.
અશોકનું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ ગયું. તેનો શ્રેષ્ઠ મિત્ર, જેની સાથે તેણે જીવનની દરેક ખુશી વહેંચી હતી, તેણે જ તેને આવું દુઃખ આપ્યું? પણ અશોકે એક શબ્દ પણ ન બોલ્યો. તે નીચે નમી, રેતીમાં એક લાકડી લીધી અને ધીમે ધીમે લખ્યું: "આજે મારા શ્રેષ્ઠ મિત્રએ મને ગાલ પર થપ્પડ મારી." રાજેશે આ જોયું, પણ તેનો ગુસ્સો હજી શાંત નહોતો થયો. બંને ચૂપચાપ આગળ ચાલવા લાગ્યા, જાણે કશું બન્યું જ ન હોય.
કેટલાક કલાકોની મુસાફરી પછી, દૂરથી એક ઓએસિસ દેખાયો. હરિયાળી વચ્ચે ચમકતું પાણી જોઈને બંનેના ચહેરા ખીલી ઉઠ્યા. તેઓએ નક્કી કર્યું કે થાક અને ગરમી ઉતારવા માટે ત્યાં નાહવું. પણ ઓએસિસનું પાણી દેખાતું જેટલું સરળ નહોતું. અશોક, નાહવા માટે પાણીમાં ઊતર્યો, પણ અચાનક તેના પગ નીચેની રેતી ખસી ગઈ, અને તે કાદવમાં ફસાઈ ગયો. તે ડૂબવા લાગ્યો, તેના હાથ-પગ ઝઝૂમવા લાગ્યા, અને તેનો શ્વાસ રૂંધાવા લાગ્યો.
રાજેશે આ જોયું અને એક પળનો પણ વિલંબ કર્યા વિના પાણીમાં કૂદી પડ્યો. તેણે પોતાની તાકાત લગાવી અશોકને કાદવમાંથી બહાર ખેંચી લીધો. અશોક હાંફી રહ્યો હતો, તેનું શરીર ધ્રૂજતું હતું, પણ તે સુરક્ષિત હતો. જ્યારે તેનો શ્વાસ થોડો નિયંત્રણમાં આવ્યો, તેણે નજીકના એક પથ્થર પર ચાલીને જઈ, એક તીક્ષ્ણ લાકડી લીધી અને તેના પર લખ્યું: "આજે મારા શ્રેષ્ઠ મિત્રએ મારો જીવ બચાવ્યો."
રાજેશ, જે હજી પણ પોતાના ગુસ્સા અને અશોકની ચૂપકીથી થોડો ગૂંચવાયેલો હતો, તેણે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, "અશોક, જ્યારે મેં તને થપ્પડ મારી, ત્યારે તેં રેતીમાં લખ્યું. અને હવે, જ્યારે મેં તારો જીવ બચાવ્યો, તેં પથ્થર પર લખ્યું. આ શા માટે?"
અશોકે એક શાંત હાસ્ય સાથે જવાબ આપ્યો, "રાજેશ, જ્યારે કોઈ આપણને દુઃખ આપે, ત્યારે આપણે તે દુઃખને રેતીમાં લખવું જોઈએ, જ્યાં ક્ષમાના પવનો તેને સરળતાથી ભૂંસી નાખે. પણ જ્યારે કોઈ આપણા માટે કંઈક સારું કરે, આપણે તેને પથ્થર પર કોતરવું જોઈએ, જ્યાં કોઈ પવન તેને ક્યારેય ભૂંસી ન શકે."
રાજેશની આંખો ભીની થઈ ગઈ. તેના મનમાં થપ્પડનો અફસોસ હજી તાજો હતો, પણ અશોકના શબ્દોએ તેના હૃદયને સ્પર્શી લીધું. તેણે અશોકને ગળે લગાડ્યો અને બોલ્યો, "અશોક, તું ખરેખર મારો સાચો મિત્ર છે." બંને મિત્રો ફરી એકબીજાના હાથમાં હાથ રાખીને રણની યાત્રા આગળ વધારવા લાગ્યા, પણ હવે તેમની મિત્રતા વધુ ગાઢ અને મજબૂત બની ગઈ હતી.
જીવનમાં દુઃખ અને દર્દને ક્ષમા દ્વારા ભૂલી જવું જોઈએ, જેમ રેતીમાં લખેલું લખાણ પવનથી ભૂંસાઈ જાય છે. પરંતુ સારા કાર્યો અને પ્રેમને હૃદયમાં કાયમ માટે કોતરી લેવું જોઈએ, જેમ પથ્થર પરનું લખાણ ક્યારેય નષ્ટ નથી થતું.
क्षमा शस्त्रं करे यस्य दुर्जन: किं करिष्यति। अतॄणे पतितो वह्नि: स्वयमेवोपशाम्यति॥
"જેના હાથમાં ક્ષમાનું શસ્ત્ર છે, દુર્જન તેનું શું કરી શકે? જેમ ઘાસ વિના આગ આપોઆપ બુઝાઈ જાય છે."
