નિર્ધન ની શ્રીમંતાઈ
श्रोत्रं श्रुतेनैव न तु कुण्डलेन, दानेन पाणिर्न तु कंकणेन।
विभाति कायः करुणापराणां, परोपकारैर्न तु चन्दनेन ॥
"કાન શ્રવણથી જ સુંદર લાગે છે, કુંડળથી નહીં; હાથ દાનથી જ શોભે છે, કંગનથી નહીં. દયાળુ શરીર પરોપકારથી જ ચમકે છે, ચંદનથી નહીં."
કોઈએ વિશ્વના સૌથી ધનિક માણસ બિલ ગેટ્સને પૂછ્યું, "શું વિશ્વમાં તમારા કરતાં વધુ ધનિક કોઈ છે?"
બિલ ગેટ્સે જવાબ આપ્યો, "હા, એક એવી વ્યક્તિ છે જે મારા કરતાં વધુ ધનિક છે."
પછી તેમણે એક વાત સંભળાવી. "આ તે સમયની વાત છે જ્યારે હું ન તો ધનવાન હતો કે ન પ્રખ્યાત. હું ન્યૂયોર્ક એરપોર્ટ પર હતો ત્યારે મેં એક અખબાર વેચનારને જોયો. મારે એક અખબાર ખરીદવું હતું, પરંતુ મને જાણવા મળ્યું કે મારી પાસે પૂરતા નાના નાણાં નથી. તેથી મેં ખરીદવાનો વિચાર છોડી દીધો અને અખબાર વેચનારને પાછું આપી દીધું.
મેં તેને જણાવ્યું કે, ‘મારી પાસે નાના નાણાં નથી.’
વેચનારે કહ્યું, 'હું તમને આ મફતમાં આપું છું.' તેના આગ્રહ પર મેં અખબાર લીધું.
"યોગાનુયોગ, બે-ત્રણ મહિના પછી, હું ફરીથી તે જ એરપોર્ટ પર ઉતર્યો અને ફરીથી મારી પાસે અખબાર ખરીદવા માટે પૂરતા નાના નાણાં ન હતા. વેચનારે મને ફરીથી અખબાર આપવાની ઓફર કરી. મેં ના પાડી અને કહ્યું કે હું તે લઈ શકું નહીં કારણ કે આજે પણ મારી પાસે નાના નાણાં નથી.
તેમણે કહ્યું, 'તમે તે લઈ શકો છો, હું તે મારા નફામાંથી આપું છું, મને કોઈ નુકસાન નહીં થાય.' મેં અખબાર લીધું.
ઓગણીસ વર્ષ પછી, હું લોકોમાં પ્રખ્યાત અને જાણીતો બન્યો. અચાનક મને તે વેચનારની યાદ આવી. મેં તેને શોધવાનું શરૂ કર્યું અને લગભગ બાર મહિનાની શોધ પછી, મને તે મળી ગયો.
મેં તેમને પૂછ્યું, 'શું તમે મને ઓળખો છો?' તેમણે કહ્યું, 'હા, તમે બિલ ગેટ્સ છો.'
મેં ફરી પૂછ્યું, 'શું તમને યાદ છે કે એક વખત તમે મને મફતમાં અખબાર આપ્યું હતું?'
વેચનારે કહ્યું, 'હા, મને યાદ છે. મેં તમને બે વખત આપ્યું હતું.'
"મેં કહ્યું, 'હું તે સમયે તમે મને જે મદદ કરી હતી તેનું ઋણ ચૂકવવા માંગું છું. તમે તમારા જીવનમાં જે ઈચ્છો તે મને કહો, હું તે પૂરું કરીશ.'
વેચનારે કહ્યું, 'સાહેબ, શું તમને નથી લાગતું કે આમ કરવાથી તમે મારી મદદની બરાબરી નહીં કરી શકો?'
મેં પૂછ્યું, 'શા માટે?'
"તેમણે કહ્યું, 'મેં તમારી મદદ ત્યારે કરી હતી જ્યારે હું ગરીબ અખબાર વેચનાર હતો, અને તમે હવે મારી મદદ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છો, જ્યારે તમે વિશ્વના સૌથી ધનિક માણસ બની ગયા છો. તમારી મદદ મારી મદદની બરાબરી કેવી રીતે કરી શકે?'
તે દિવસે મને સમજાયું કે તે અખબાર વેચનાર મારા કરતાં વધુ ધનિક છે, કારણ કે તેને કોઈની મદદ કરવા માટે ધનિક બનવાની રાહ જોવી ન પડી.
લોકોને એ સમજવાની જરૂર છે કે સાચા ધનિક તેઓ છે જેની પાસે ઘણાં નાણાંની જગ્યાએ ઉદાર અને દયાળુ હૃદય હોય.
ઉદાર હૃદય રાખવું ખૂબ જ મહત્ત્વનું છે.
अयं निज: परो वेति गणना लघुचेतसाम्
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुंबकम् ।
"આ મારું છે, આ પરાયું છે – આવી ગણતરી નાના મનના લોકો કરે છે,
પરંતુ ઉદાર હૃદયના મહાનુભાવો માટે તો સમગ્ર વસુધા એક કુટુંબ છે."
पिबन्ति नद्य: सत्यमेव नाम्भ: , स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षा: ।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहा: , परोपकाराय सतां विभूतय: ।।
"નદીઓ પોતે પોતાનું પાણી પીતી નથી, વૃક્ષો પોતે પોતાનાં ફળ ખાતાં નથી,
વાદળો પોતે ખેતરનું અનાજ ખાતાં નથી; સજ્જનોની સંપદા તો પરોપકાર માટે જ છે."
यद्दददाति पुरुष: तत्तप्राप्नोति केवलम्।
नानुप्तं रोहते सस्यं तद्वद्दानफल़ं विदु।।
रूपं द्रव्यं बलं चायु: भोगैश्वर्य कुलं श्रुतम्।
इत्येततत्सर्वसादुण्यं दानादभ्वति नान्यथा।। (म.भा. आ.पर्व १२६-६३)
"માણસ જે આપે છે, તે જ તેને પ્રાપ્ત થાય છે.
જેમ બી વાવ્યા વિના ખેતરમાં પાક નથી ઊગતો, તેમ દાનનું ફળ પણ દાન વિના નથી મળતું."
"રૂપ, ધન, શક્તિ, આયુષ્ય, ભોગ, ઐશ્વર્ય, કુળ અને વિદ્યા –
આ બધા ઉત્તમ ગુણો દાનથી જ પ્રાપ્ત થાય છે, અન્ય કોઈ રીતે નહીં."
अभिगभ्य दत्तं सन्तुष्टया यत्तदाहुरभिष्टुतम्।
याचितेन तु यद्दत्तं तदाहुर्मध्यमं फलम्।।
अवज्ञया दीयते यत् तथैवाश्रयद्धयाअपि च।
तदाहुरधमं दानं मुनयस्सत्यवादिन:।। ( शा.पर्व २७७)
"જે દાન સ્વઇચ્છાએ, સંતોષપૂર્વક અને શ્રદ્ધાથી આપવામાં આવે છે, તેને શ્રેષ્ઠ દાન કહેવાય છે.
જે દાન માંગણી પર આપવામાં આવે છે, તે મધ્યમ ફળ આપે છે."
"જે દાન અવજ્ઞા સાથે કે બીજાના ડરથી આપવામાં આવે છે,
સત્યવાદી મુનિઓ તેને અધમ (નીચ) દાન કહે છે."
न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्दते।
दानं यज्ञस्तप: कर्म लोके वृतिमत्तो यत:।।
"જે દાનથી પોતાની આજીવિકા નષ્ટ થાય, તે દાનની પ્રશંસા નથી કરવામાં આવતી.
દાન, યજ્ઞ, તપ અને કર્મ ત્યારે જ શ્રેષ્ઠ છે, જ્યારે તે આજીવિકાને સુરક્ષિત રાખીને કરવામાં આવે."
धर्माय यशसेअर्थाय कामाय स्वजनाय च।
पंचधा विभजान्तित्तमिहामुत्र च मोदते।।
"ધર્મ, યશ, અર્થ, કામ (ઇચ્છાઓ) અને સ્વજનો માટે –
આ પાંચ ભાગમાં દાનનું વિભાજન કરનાર વ્યક્તિ ઇહલોક અને પરલોકમાં સુખ પામે છે."
