આ આજના ૨૧મી સદીના ભૌતિકવાદી અને કૃત્રિમ સમાજનું સૌથી મોટું અને ભયાનક સત્ય છે. આપણે એક એવા યુગમાં શ્વાસ લઈ રહ્યા છીએ જ્યાં માણસ જે અંદરથી છે તે બહાર દેખાડી શકતો નથી, અને જે બહાર દેખાડે છે તે અંદરથી હોતો નથી. ચહેરો એ ક્યારેક આત્માનો અરીસો ગણાતો હતો, પણ આજે એ માત્ર એક નકાબ (માસ્ક) બનીને રહી ગયો છે.
સમાજમાં વાહવાહ મેળવવા, સંબંધો ટકાવી રાખવા કે પોતાના સ્વાર્થ સિદ્ધ કરવા માટે માણસે પોતાના ચહેરા પર 'હસવાનું' પ્લાસ્ટિકનું લેયર ચડાવી દીધું છે. પરંતુ આ મધુર સ્મિતની પાછળ, આંખોની ગહેરાઈમાં અને મનની અંદર કેટલું ઝેર, કેટલી ઈર્ષ્યા, કેટલો દ્વેષ કે કેટલી ગૂંગળામણ છુપાયેલી છે, તેનો અંદાજ લગાવવો પણ અશક્ય છે. ચાલો, માનવ સ્વભાવના આ કપટી અને અત્યંત ગૂઢ આયામનું એવું ભાવુક ચિંતન કરીએ જે આપણને આપણી આસપાસના ચહેરાઓ અને આપણી પોતાની જાતને એક અલગ નજરે જોવા માટે મજબૂર કરશે.
આજે આપણે જે દુનિયામાં જીવીએ છીએ ત્યાં 'દેખાડો' એ સૌથી મોટું ચલણ છે. સોશિયલ મીડિયા પર દર સેકન્ડે લાખો ફોટા અપલોડ થાય છે, જેમાં દરેક વ્યક્તિ પોતાના જીવનની સૌથી સુંદર મિનિટો દર્શાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. મોંઘી હોટલોમાં બેસીને, સુંદર કપડાં પહેરીને કેમેરા સામે જે 'ચીઝ' (Cheese) કહીને સ્મિત આપવામાં આવે છે, તે સ્મિત એ કદાચ દુનિયાનું સૌથી મોટું જૂઠાણું છે.
ફોટો પડ્યા પછી તરત જ એ હસતો ચહેરો ગંભીર અને કોરો થઈ જાય છે. બાજુમાં બેઠેલા જીવનસાથી કે મિત્ર સાથે કદાચ મહિનાઓથી મનમેળ નથી હોતો, પણ દુનિયાને એ દેખાડવું જરૂરી છે કે "અમે ખૂબ ખુશ છીએ." આ સ્મિત પાછળ પોતાનાથી વધુ સુખી દેખાતા લોકો પ્રત્યેનું ઝેર છુપાયેલું હોય છે. માણસ પોતાની સરખામણી બીજા સાથે કરીને અંદરથી સતત બળતો રહે છે. આ હસતા ચહેરા વાસ્તવમાં એક માનસિક યુદ્ધ લડી રહ્યા છે, જ્યાં એ અંદરની કડવાશને બહાર આવવા દેતા નથી, કારણ કે સમાજ નબળા અને રડતા માણસોને સ્વીકારતો નથી.
ઇતિહાસથી લઈને વર્તમાન સુધી, દુનિયામાં સૌથી મોટા દગા હંમેશાં મધુર ચહેરાઓ દ્વારા જ થયા છે. મહાભારતનો શકુનિ ક્યારેય દુર્યોધન સામે ગુસ્સે નહોતો થયો, એ હંમેશાં હસતો ચહેરો રાખીને, અત્યંત મીઠી વાણી બોલીને કૌરવોના અસ્તિત્વને ઝેર તરફ ધકેલતો રહ્યો.
આપણા રોજિંદા જીવનમાં પણ આપણને આવા ચહેરાઓ ડગલે ને પગલે મળે છે. જે લોકો તમારી સામે તમારા ખૂબ વખાણ કરે છે, તમને "તમારા જેવું તો કોઈ નથી" કહીને ચણાના ઝાડ પર ચડાવે છે, ઘણીવાર એ જ લોકો તમારી પીઠ પાછળ તમારા પતનની ગણતરીઓ કરતા હોય છે. આ એવું ઝેર છે જે ધીમું છે પણ જાનલેવા છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અચાનક અત્યંત મધુર થઈ જાય, ત્યારે સચેત થવાની જરૂર છે. નફરત કરનારો દુશ્મન સામેથી ઘા કરશે તો કદાચ તમે બચી જશો, પણ હસતા મુખે પાછળથી ખંજર ભોંકનારા પોતાના લોકોના ઘા ક્યારેય રૂઝાતા નથી.
આ હસતા ચહેરા પાછળ જે ઝેર હોય છે, તે માત્ર દગા પૂરતું સીમિત નથી. તેના ઘણા સ્વરૂપો છે:
• ઈર્ષ્યાનું ઝેર: તમે જ્યારે કોઈ મોટી સફળતા મેળવો છો, ત્યારે તમારી આસપાસના લોકો તમને ગળે લગાવીને અપેક્ષા મુજબ "કોન્ગ્રેચ્યુલેશન્સ" કહેશે અને તેમના ચહેરા પર મોટી સ્માઈલ હશે. પણ તેમના હૃદયની અંદર એક તીણી બળતરા થતી હશે કે "આ આગળ કેમ નીકળી ગયો? મારી પાસે કેમ આ નથી?" આ ઈર્ષ્યાનું ઝેર એ સ્મિતની પાછળ છુપાઈ જાય છે.
• બદલાનું ઝેર: કોઈક જૂની અદાવત કે અપમાનનો બદલો લેવા માટે માણસ વર્ષો સુધી પોતાના ચહેરા પર નમ્રતા અને સ્મિતનો મોહરો પહેરી રાખે છે, જેથી સામેવાળો વ્યક્તિ ગાફેલ રહે. અને જેવો યોગ્ય સમય આવે, એ ચહેરા પરનું હાસ્ય ગાયબ થઈ જાય છે અને સાપની જેમ ઝેર ઓકી દે છે.
• અહંકારનું ઝેર: પોતાની જાતને શ્રેષ્ઠ સાબિત કરવા માટે બીજાની મજાક ઉડાવવી, કોઈને નીચા દેખાડવા અને પછી એને 'હ્યુમર' (રમુજ) નું નામ આપીને હસી નાખવું, એ પણ એક ઘાતક ઝેર છે.
આ ચિંતનનો એક અત્યંત કરુણ અને ભાવુક વળાંક પણ છે. દરેક હસતા ચહેરા પાછળ રહેલું ઝેર નકારાત્મક અથવા ક્રૂર નથી હોતું. ક્યારેક એ ઝેર માણસની પોતાની અંદર એકઠો થયેલો પીડાનો અંધકાર હોય છે.
કેટલાક લોકો એટલા સ્વાભિમાની અને લાગણીશીલ હોય છે કે તેઓ પોતાના દુઃખોથી બીજાને પરેશાન કરવા માંગતા નથી. ઘરની જવાબદારીઓ ઉપાડતો પિતા, સંતાનોના ભવિષ્ય માટે પોતાની ઈચ્છાઓનું બલિદાન આપતી માતા, કે પ્રેમમાં હારેલો કોઈ યુવાન — આ બધા જ લોકો દુનિયાની સામે એવો ચહેરો રાખે છે જાણે બધું બરાબર છે. તેમની આ સસ્તી મુસ્કાન પાછળ આંસુઓનું એવું ઝેર છુપાયેલું હોય છે જે તેમને અંદરથી ધીમે-ધીમે કોતરી ખાય છે. તેઓ અંદરથી એકલા-એકલા રડે છે, પણ સવારે ઉઠીને ચહેરા પર સ્મિતનો મેકઅપ કરીને દુનિયાની લડાઈ લડવા નીકળી પડે છે. આ ઝેર બીજા માટે નથી હોતું, પણ પોતાની જાત માટે આત્મઘાતી સાબિત થાય છે.
જો આપણી આસપાસના ચહેરાઓ પાછળ આટલું બધું ઝેર હોય, તો માણસે જીવવું કેવી રીતે? કોઈના પર વિશ્વાસ કેવી રીતે કરવો? આ સમસ્યાનું સમાધાન ચહેરાની સપાટી પર નથી, પણ આંખોની ગહેરાઈમાં છે. ચહેરો ગમે તેટલું ખોટું બોલી શકે, પણ માણસની આંખો ક્યારેય જૂઠું બોલી શકતી નથી.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ હસે છે, ત્યારે તેની આંખોમાં એ હાસ્યનો ચમકારો પહોંચે છે કે નહીં તે જોવું જરૂરી છે. જે હાસ્ય માત્ર હોઠ સુધી મર્યાદિત હોય તે કૃત્રિમ છે. વધુમાં, માણસનો વ્યવહાર મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં જ તેનો અસલી ચહેરો બતાવે છે. જ્યારે તમારી પાસે સત્તા કે પૈસો ન હોય, ત્યારે જે ચહેરો તમારી સામે એ જ આદર અને સ્મિત સાથે ઊભો રહે, એ જ સાચો છે. બાકી ચહેરાના દેખાવ પર જઈને નિર્ણય લેવો એ જાળમાં ફસાવા બરાબર છે.
"હસતા ચહેરા પાછળ ઘણું ઝેર હોય છે" — આ લીટી વાંચતી વખતે આપણે હંમેશાં બીજા લોકો વિશે જ વિચારીએ છીએ. પણ ક્યારેક અરીસા સામે ઊભા રહીને આપણી પોતાની આંખોમાં જોવાની જરૂર છે. શું આપણે પણ કોઈક પરિસ્થિતિમાં આ જ નકલી ચહેરો નથી પહેરતા? શું આપણે કોઈના પ્રત્યેની નારાજગી કે ઈર્ષ્યાને મધુર વાણી પાછળ નથી છુપાવતા?
આપણે પણ આ જ સમાજનો એક હિસ્સો છીએ. આપણે પણ ઘણીવાર સાચા બનવા કરતાં 'સારા દેખાવા' નો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. આ માનસિકતા આપણને અંદરથી ખોખલા બનાવી દે છે. જ્યાં સુધી આપણે આપણી નકારાત્મકતાને સ્મિત પાછળ છુપાવતા રહીશું, ત્યાં સુધી એ અંદર સડતી રહેશે અને ઝેરમાં પરિવર્તિત થતી રહેશે. જે દિવસે આપણે આપણા ક્રોધ, આપણી ઉદાસી કે આપણી અપૂર્ણતાનો સ્વીકાર કરતા શીખીશું, તે દિવસે આપણને નકાબ પહેરવાની જરૂર નહીં પડે.
જિંદગીનો અસલી આનંદ ચહેરાને સજાવવામાં નથી, પણ આત્માને શુદ્ધ કરવામાં છે. જે માણસ અંદરથી સાફ છે, જેની કોઈ અપેક્ષા નથી અને જે કોઈના પ્રત્યે વેરભાવ રાખતો નથી, તેનું હાસ્ય જ સાચું અદ્ભુત હાસ્ય છે. એવા નિખાલસ હાસ્ય પાછળ કોઈ ઝેર નથી હોતું, પણ ગંગા જેવી પવિત્રતા હોય છે.
આ લીટી આપણને ચહેરાઓની ભીડથી સાવધાન થવાનો ઈશારો કરે છે. તે આપણને સમજાવે છે કે આ દુનિયાના ચકાચૌંધથી અંજાઈ જવાની જરૂર નથી. લોકો જે દેખાડે છે તે તેમનું સત્ય નથી. આપણે પોતે એવા બનવાનું છે કે આપણો ચહેરો કોઈને દગો ન આપે. જિંદગી ટૂંકી છે, એને નકલી ચહેરાઓના ભાર હેઠળ જીવવાને બદલે, જેવા છીએ તેવા થઈને જીવીએ. જે દિવસે આપણે નકાબ ફેંકી દઈશું, તે જ દિવસે આપણે સાચા અર્થમાં મુક્ત થઈ શકીશું.
#કૃષ્ણસખી
#સીધીસટાકવાત
#ગુજરાતીસાહિત્ય
#MansiDesaiShastriNiVartao
