આ માત્ર સાડા ચાર અક્ષરનો શબ્દ નથી, પણ માનવ મનની આખી ઉત્ક્રાંતિ અને તેના પતનની વાર્તા છે. માણસ જ્યારથી હોંશ સંભાળે છે, ત્યારથી જ એ અપેક્ષાઓના અદ્રશ્ય તાણાવાણા વણવાનું શરૂ કરી દે છે. આપણે ક્યારેય ખાલી હાથે જીવી શકતા નથી. આપણને હંમેશાં કોઈકની પાસેથી, પરિસ્થિતિ પાસેથી અથવા નસીબ પાસેથી કંઈકને કંઈક જોઈતું જ હોય છે. અને આ જ 'જોઈતું હોવાની' જે તીવ્ર ઈચ્છા છે, એ જ આપણી તમામ પીડાઓનું, આંસુઓનું અને નિરાશાઓનું ઉદ્ગમ સ્થાન છે.ભગવાન બુદ્ધે વર્ષો પહેલાં કહ્યું હતું કે 'તન્હા જાતિ દુખં' એટલે કે તૃષ્ણા અને અપેક્ષા જ દુઃખને જન્મ આપે છે. જ્યારે આપણે આ વિધાનને આજના આધુનિક, ગતિશીલ અને ગૂંચવાયેલા જીવનના સંદર્ભમાં જોઈએ છીએ, ત્યારે તેનું ચિંતન વધુ ગહન અને વધુ હૃદયસ્પર્શી બની જાય છે. ચાલો, માનવ હૃદયની આ સૌથી મોટી નબળાઈ અને સત્યની સફરમાં ઊંડા ઉતરીએ.
માણસ જ્યારે કોઈ સંબંધમાં પ્રવેશે છે અથવા કોઈ કાર્યની શરૂઆત કરે છે, ત્યારે શરૂઆતમાં બધું જ નિઃસ્વાર્થ અને પવિત્ર લાગે છે. બે પ્રેમીઓ જ્યારે મળે છે, ત્યારે કહે છે કે "મારે તારી પાસે કશું જ નથી જોઈતું, માત્ર તારો સાથ જોઈએ છે." પરંતુ આ 'માત્ર સાથ' શબ્દની પાછળ અપેક્ષાઓનું એક આખું મોટું સામ્રાજ્ય છુપાયેલું હોય છે.ધીમે-ધીમે એ સાથની વ્યાખ્યા બદલાવા લાગે છે. "તું મારી સાથે જ કેમ વાત નથી કરતો? તેં મારા મેસેજનો જવાબ કેમ મોડો આપ્યો? તું મારા જન્મદિવસ પર આ કેમ ન લાવ્યો?" આ બધા જ પ્રશ્નો અપેક્ષાની કોખમાંથી જન્મે છે. અપેક્ષા ક્યારેય સીધી લીટીમાં નથી આવતી. તે પ્રેમ, આદર, હક અને કાળજીના નકાબ પહેરીને આવે છે. આપણે જેને આપણો 'હક' સમજીએ છીએ, વાસ્તવમાં એ સામેવાળી વ્યક્તિ પર લાદવામાં આવેલી આપણી અપેક્ષા જ હોય છે. જ્યારે આ અપેક્ષા પૂરી નથી થતી, ત્યારે એ હક સીધો ઘા બનીને હૃદય પર વાગે છે.
દુનિયાના ૯૯ ટકા સંબંધો કોઈ મોટા ઝઘડાને કારણે નહીં, પણ ધીમે-ધીમે એકઠા થતા અપેક્ષાઓના ભારને કારણે તૂટી જાય છે. આપણે કોઈ વ્યક્તિને જેવી છે તેવી સ્વીકારવાને બદલે, આપણી કલ્પનાના ઢાંચામાં ઢાળવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. પિતા અપેક્ષા રાખે છે કે પુત્ર તેની ઈચ્છા મુજબની જ કારકિર્દી પસંદ કરે. પત્ની અપેક્ષા રાખે છે કે પતિ તેની મનની વાત કહ્યા વિના જ સમજી જાય. મિત્ર અપેક્ષા રાખે છે કે ગમે તે પરિસ્થિતિમાં મિત્ર તેના પક્ષમાં જ ઊભો રહે.પરંતુ આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ કે સામેવાળી વ્યક્તિ પણ એક સ્વતંત્ર જીવ છે. તેનું પોતાનું મગજ છે, તેની પોતાની મર્યાદાઓ છે અને તેની પોતાની જિંદગીની લડાઈઓ છે. જ્યારે સામેની વ્યક્તિ આપણી અપેક્ષાઓની કસોટી પર ખરી નથી ઉતરતી, ત્યારે આપણા મનમાં એક નકારાત્મક ચિત્ર ઊભું થાય છે: "તે બદલાઈ ગયો છે, તે મને પ્રેમ નથી કરતો, તેને મારી કોઈ કિંમત નથી." વાસ્તવમાં, એ વ્યક્તિ નથી બદલાઈ, માત્ર આપણી બનાવેલી સ્ક્રિપ્ટ મુજબ તેણે અભિનય નથી કર્યો. સંબંધોમાં જ્યારે પ્રેમ કરતાં અપેક્ષાનું પલ્લું ભારે થઈ જાય, ત્યારે સમજવું કે એ સંબંધની આત્મહત્યા નિશ્ચિત છે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં અપેક્ષાઓનું સ્વરૂપ વધુ ઘાતક બન્યું છે. હવે આપણી અપેક્ષાઓ માત્ર ઘરના સભ્યો પૂરતી સીમિત નથી રહી, પણ આભાસી દુનિયા સુધી વિસ્તરી છે. આપણે સોશિયલ મીડિયા પર ફોટો મૂકીને અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે લોકો તેને લાઈક કરે, તેના પર કોમેન્ટ કરે. જો લાઈક્સ ઓછી આવે, તો માણસ ઉદાસ થઈ જાય છે. આ કેટલું વિચિત્ર અને ચિંતાજનક છે કે આપણા મૂડની ચાવી આપણે એવા લોકોના હાથમાં આપી દીધી છે જે આપણને વ્યક્તિગત રીતે ઓળખતા પણ નથી!અમેરિકાના એક મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે આજના યુવાનોમાં ડિપ્રેશન વધવાનું મુખ્ય કારણ 'પીઅર પ્રેશર' અને અનરિયલિસ્ટિક (અવાસ્તવિક) અપેક્ષાઓ છે. બીજાની વૈભવી જિંદગી જોઈને, બીજાના હસતા ચહેરા જોઈને આપણે પણ આપણા જીવન પાસેથી એવી જ અપેક્ષાઓ રાખવા માંડીએ છીએ. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે પડદા પર દેખાતી જિંદગી અને પડદા પાછળની વાસ્તવિકતામાં આભ-જમીનનો તફાવત હોય છે. આ ખોટી અપેક્ષાઓ માણસને સત્યથી દૂર લઈ જઈને ભ્રમના અંધકારમાં ધકેલી દે છે.
સૌથી મોટો કટાક્ષ એ છે કે માણસ માત્ર બીજા પાસેથી જ અપેક્ષા રાખે છે એવું નથી, તે પોતાની જાત પાસેથી પણ એટલી જ ઘાતક અપેક્ષાઓ રાખે છે. "હું ક્યારેય ભૂલ ન કરી શકું, મારે હંમેશાં પરફેક્ટ જ રહેવું પડશે, મારે સો ટકા સફળ થવું જ પડશે." આ પ્રકારની પોતાની જાત સાથેની શરતો માણસને અંદરથી કચડી નાખે છે.જ્યારે માણસ પોતાની અપેક્ષા મુજબ સફળ નથી થતો, ત્યારે તે ગ્લાનિ (guilt) અને આત્મ-ધિક્કારના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાઈ જાય છે. તે ભૂલી જાય છે કે તે માણસ છે, કોઈ મશીન નથી. નિષ્ફળતા, ભૂલો અને નબળાઈઓ એ માનવ સહજ ગુણો છે. પોતાની જાત પાસેથી રાખેલી અતિશય અપેક્ષાઓ માણસને તેનો સાચો આનંદ માણવા દેતી નથી. તે હંમેશાં ભવિષ્યના કોઈ લક્ષ્યને મેળવવાની દોડમાં જ રહે છે અને વર્તમાનની સુંદર ક્ષણોને ગુમાવી બેસે છે
અહીં એક બહુ મોટો પ્રશ્ન થાય: જો અપેક્ષા જ દુઃખનું મૂળ હોય, તો શું માણસે કોઈ આશા જ ન રાખવી? શું માણસે બિલકુલ શૂન્ય થઈ જવું? ના, અપેક્ષા (Expectation) અને આશા (Hope) વચ્ચે એક બહુ જ પાતળી પણ મહત્વની રેખા છે
આશા (Hope): આશા એ સકારાત્મક ઉર્જા છે. તે કહે છે કે, "હું મહેનત કરું છું, અને મને વિશ્વાસ છે કે પરિણામ સારું આવશે. પરંતુ જો પરિણામ મારી ઈચ્છા મુજબ ન આવ્યું, તો પણ હું તૂટી નહીં જાઉં, હું ફરી પ્રયત્ન કરીશ." આશામાં સ્વીકૃતિનો ભાવ છે.અપેક્ષા (Expectation): અપેક્ષા એક જીદ છે. તે કહે છે કે, "મેં ધાર્યું છે એમ જ થવું જોઈએ. સામેવાળાએ મારી ઈચ્છા મુજબ જ વર્તવું પડશે." અપેક્ષામાં કોઈ શરત હોય છે, અને જ્યારે એ શરત પૂરી નથી થતી ત્યારે ગુસ્સો, નફરત અને નિરાશા જન્મે છે.આશા આપણને જીવતા રાખે છે, જ્યારે અપેક્ષા આપણને અંદરથી મારે છે. જીવનમાં આશાવાદી હોવું જરૂરી છે, પણ અપેક્ષાવાદી હોવું એ દુઃખને આમંત્રણ આપવા બરાબર છે.
આ પરમ દુઃખમાંથી બહાર નીકળવાનો સાચો રસ્તો કયો? ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને જે જ્ઞાન આપ્યું હતું, તે આ જ સમસ્યાનું સચોટ સમાધાન છે — "કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન". આ લાઈન આપણને અપેક્ષાઓના બંધનમાંથી મુક્ત કરવાની ચાવી આપે છે.જ્યારે તમે કોઈ કામ કરો છો, ત્યારે તમારું સો ટકા યોગદાન આપો, પણ તેના પરિણામ સાથે એટલા ઊંડા ન જોડાઈ જાવ કે પરિણામ ખરાબ આવે તો તમારું અસ્તિત્વ જ જોખમાઈ જાય. સંબંધોમાં પણ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે. કોઈને પ્રેમ કરો, તો પૂરા દિલથી કરો, પણ બદલામાં એ વ્યક્તિ પણ તમને એટલો જ પ્રેમ કરે તેવી શરત ન રાખો. પ્રેમ આપવો એ તમારા હાથમાં છે, પણ પ્રેમ મેળવવો એ સામેવાળી વ્યક્તિની ઈચ્છા પર નિર્ભર છે. જે દિવસે તમે કર્તવ્ય અને અપેક્ષા વચ્ચેનો તફાવત સમજી જશો, તે દિવસથી તમારા જીવનમાંથી અડધાથી વધુ દુઃખો ગાયબ થઈ જશે.
કલ્પના કરો કે તમે એક એવા રૂમમાં બેઠા છો જ્યાં કોઈ અપેક્ષા નથી. કોઈ તમારાથી નારાજ નથી, કોઈને તમારી પાસેથી કશું જ જોઈતું નથી અને તમારે પણ કોઈની સાબિતીની જરૂર નથી. એ ક્ષણે તમને જે શાંતિનો અનુભવ થશે, તે જ સાચું સુખ છે."અપેક્ષા જ દુઃખનું મૂળ છે" — આ લીટી આપણને જીવન પ્રત્યે ઉદાસીન થવાનું નથી કહેતી, પણ આપણને જાગૃત થવાનું કહે છે. તે આપણને સમજાવે છે કે ખુશી ક્યારેય બહારની દુનિયામાં કે બીજા લોકોના વર્તનમાં નથી હોતી. ખુશી આપણી અંદરની સ્થિતિ પર નિર્ભર કરે છે.જ્યારે આપણે સંબંધોને કોઈપણ શરત વિના સ્વીકારતા શીખીશું, જ્યારે આપણે પરિસ્થિતિઓને તેની સમગ્રતામાં સ્વીકારીશું અને જ્યારે આપણે આપણી જાતને અપેક્ષાઓના પાંજરામાંથી આઝાદ કરીશું, ત્યારે જ આપણે સાચા અર્થમાં જીવી શકીશું. જીવન એક વહેતી નદી છે, એને આપણી અપેક્ષાઓના બંધમાં બાંધવાનો પ્રયત્ન ન કરીએ, બસ એના પ્રવાહ સાથે વહ્યા કરીએ. એ જ પરમ સત્ય છે અને એ જ જીવનની સાચી સાધના છે.
#સીધીસટાકવાત
#કૃષ્ણસખી
