પોતાને જીતવાની કળા
જીવનમાં સફળ થવું હોય તો માત્ર પ્રતિભા, તક કે ભાગ્ય પૂરતા નથી. સાચી સફળતા ત્યારે મળે છે જ્યારે માણસ પોતાના અનુભવમાંથી શીખે, પોતાની ભૂલોને સ્વીકારે, પોતાની ક્ષમતાને ઓળખે અને મુશ્કેલ સમયમાં પણ પોતાની ઉપરનો વિશ્વાસ જાળવી રાખે. બીજાની સલાહ દિશા આપી શકે, પરંતુ અંતે જીવનનો રસ્તો આપણને પોતે જ પસંદ કરવો પડે છે.
પોતાના અનુભવ પર વિશ્વાસ રાખવો એટલે અહંકાર કરવો નહીં. તેનો અર્થ એ છે કે આપણે પોતાના જીવનમાંથી મળેલા પાઠને ગંભીરતાથી લઈએ. ક્યારેક સફળતા આપણને આત્મવિશ્વાસ શીખવે છે, તો ક્યારેક નિષ્ફળતા આપણને ધીરજ શીખવે છે. કેટલીકવાર કોઈ વ્યક્તિ આપણને સહારો આપે છે, તો કેટલીકવાર એકલતા આપણને પોતાની અંદરની શક્તિ ઓળખાવે છે.
આ જ વાત આપણા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના અનેક લડવૈયાઓના જીવનમાં પણ જોવા મળે છે. મહાત્મા ગાંધી પાસે શરૂઆતથી જ તૈયાર માર્ગ નહોતો. દક્ષિણ આફ્રિકાના અનુભવો, અન્યાયનો સામનો અને સતત આત્મચિંતનથી તેમણે સત્યાગ્રહનો માર્ગ વિકસાવ્યો. તેમની વિચારધારા પુસ્તકોમાંથી જ જન્મી નહોતી; જીવનના અનુભવે તેને ઘડેલી હતી.
સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું જીવન પણ આપણને એ જ પાઠ આપે છે. બારડોલી સત્યાગ્રહ હોય કે રાષ્ટ્રીય એકીકરણનું કાર્ય, તેમણે પરિસ્થિતિને સમજ્યા પછી શાંત મનથી નિર્ણય લીધા. માત્ર ભાવનાથી નહીં, પણ અનુભવ, વાસ્તવિકતા અને દૃઢ મનોબળથી તેઓ આગળ વધ્યા. તેથી જ મુશ્કેલ સંજોગોમાં પણ તેઓ પોતાની દિશાથી ભટક્યા નહીં.
ભગતસિંહનો માર્ગ અલગ હતો, પરંતુ એક બાબતમાં તેમનું જીવન પણ ખૂબ પ્રેરણાદાયી છે પોતાના વિચારોને સતત ઘડતા રહેવાની તૈયારી. તેઓ માત્ર સાહસિક ક્રાંતિકારી નહોતા; તેઓ વાંચતા, વિચારતા અને પોતાના વિચારોને પ્રશ્ન કરતા. તેમની અંદરની મજબૂતી માત્ર ઉત્સાહથી નહોતી આવી, પરંતુ ગહન અભ્યાસ અને જીવનના કઠોર અનુભવોથી વિકસેલી હતી.
સુભાષચંદ્ર બોઝના જીવનમાં પણ આત્મવિશ્વાસ અને પોતાની દિશા પર અડગ રહેવાની શક્તિ સ્પષ્ટ દેખાય છે. તેઓ જાણતા હતા કે દરેક વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્ય મેળવવા માટે એક જ રીતમાં વિશ્વાસ નહીં રાખે. તેથી તેમણે પોતાની સમજ અને પરિસ્થિતિ મુજબ અલગ માર્ગ પસંદ કર્યો. ભલે તેમના માર્ગ વિશે મતભેદ રહ્યા હોય, પરંતુ પોતાની માન્યતા અને લક્ષ્ય પ્રત્યેની અડગતા અસાધારણ હતી.
આ બધાં ઉદાહરણો આપણને એક મહત્વની વાત શીખવે છે મહાન લોકો બીજાની નકલ કરીને મહાન બન્યા નહોતા. તેમણે પોતાના સમયને સમજ્યો, પોતાના અનુભવમાંથી શીખ્યા અને પોતાની આંતરિક શક્તિ પ્રમાણે માર્ગ બનાવ્યો.
જીવનમાં પણ આપણે વારંવાર બીજાની સફળતા જોઈને પોતાની દિશા બદલવા લાગીએ છીએ. કોઈ વ્યક્તિ વહેલી સફળ થાય તો આપણે પોતાને પાછળ પડેલા માનીએ છીએ. કોઈની પ્રગતિ જોઈને આપણા પ્રયત્નો નકામા લાગે છે. પરંતુ દરેક વ્યક્તિનો સમય અલગ હોય છે. દરેકનો સંઘર્ષ અલગ હોય છે અને દરેકની સફર પણ અલગ હોય છે.
આથી સરખામણી કરતાં આત્મચિંતન વધુ જરૂરી છે.
પોતાને પૂછવું જોઈએ કે હું ગઈકાલ કરતાં આજે શું શીખ્યો? મારી ક્યાં ભૂલ થઈ? કઈ બાબતમાં હું વધુ સારું કરી શકું? મારા નિર્ણયોમાં ક્યાં ઉતાવળ હતી? ક્યાં મેં યોગ્ય ધીરજ રાખી?
આ પ્રશ્નો માણસને અંદરથી મજબૂત બનાવે છે.
સાચી પરિપક્વતા ત્યારે આવે છે જ્યારે આપણે પોતાની ભૂલને છુપાવતા નથી, પરંતુ સ્વીકારીને સુધારીએ છીએ. બીજાને દોષ આપવાથી થોડાક સમય માટે મનને શાંતિ મળી શકે, પરંતુ વિકાસ થતો નથી. વિકાસ ત્યારે થાય છે જ્યારે માણસ પોતાના જીવનની જવાબદારી સ્વીકારવા તૈયાર થાય છે.
આઝાદીના લડવૈયાઓનું જીવન પણ આપણને આ જ શીખવે છે કે મુશ્કેલી આવે એટલે રસ્તો છોડવો નહીં. જેલ, અપમાન, દમન, પરાજય અને અનિશ્ચિતતા હોવા છતાં તેઓ આગળ વધતા રહ્યા. કારણ કે તેમની શક્તિ બહારથી નહીં, અંદરથી આવતી હતી.
આપણાં જીવનમાં કદાચ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ જેવી પરિસ્થિતિ ન હોય, પરંતુ પોતાના પોતાના સ્તરે દરેક વ્યક્તિ કોઈ ને કોઈ લડાઈ લડી રહી છે. કોઈ નિષ્ફળતા સામે, કોઈ આર્થિક મુશ્કેલી સામે, કોઈ સંબંધોની સમસ્યા સામે, તો કોઈ પોતાની જ શંકા સામે.
એ સમયે સૌથી મોટો સાથી આપણો અનુભવ જ બને છે.
જ્યારે માણસ વારંવાર પડ્યા પછી ઊભો થવાનું શીખે છે, ત્યારે તેના અંદર એક એવી શક્તિ ઊભી થાય છે જેને બહારની પરિસ્થિતિ સહેલાઈથી હચમચાવી શકતી નથી. આ શક્તિ કોઈ ભેટરૂપે મળતી નથી. તે સમય, સંઘર્ષ, નિષ્ફળતા અને સતત પ્રયત્નોથી ઘડાય છે.
જીવનમાં સૌથી મોટી જીત બીજાઓને હરાવવામાં નથી. સાચી જીત તો પોતાની શંકા, ભય, કમજોરી અને નિરાશા પર વિજય મેળવવામાં છે.
મહાત્મા ગાંધીનો સંયમ, સરદાર પટેલની દૃઢતા, ભગતસિંહનો વિચાર અને સુભાષચંદ્ર બોઝનો આત્મવિશ્વાસ આ બધામાં એક સામાન્ય તત્ત્વ હતું: પોતાના માર્ગ પર વિશ્વાસ.
આપણે પણ બીજાથી પ્રેરણા લઈએ, પરંતુ પોતાની ઓળખ ગુમાવ્યા વગર. સલાહ સાંભળીએ, પરંતુ વિચાર્યા વગર સ્વીકારીએ નહીં. નિષ્ફળતા આવે તો તેને અપમાન નહીં, પાઠ માનીએ. સફળતા મળે તો તેને અંત નહીં, નવી જવાબદારી માનીએ.
અંતે જીવન આપણને એક જ વાત શીખવે છે:
જે માણસ પોતાના અનુભવમાંથી શીખે છે, પોતાની કમજોરીને ઓળખે છે અને પોતાની અંદરની શક્તિ પર વિશ્વાસ રાખે છે, તેને કોઈ પરિસ્થિતિ લાંબા સમય સુધી હરાવી શકતી નથી.
પોતાને જીતવું એટલે પોતાની અંદરના ભય કરતાં હિંમતને, શંકા કરતાં વિશ્વાસને અને નિરાશા કરતાં પ્રયત્નને વધુ શક્તિશાળી બનાવવું.
