જીવન પથ
-રાકેશ ઠક્કર
ભાગ-૭૮
‘બુદ્ધિશાળી મગજ માટે શાંત વાણીથી સારો કોઈ સાથી નથી.’
આ સુવિચાર આપણને વાણી અને બુદ્ધિમત્તા વચ્ચેના ગાઢ સંબંધની એક ખૂબ જ સુંદર અને ઊંડી સમજ આપે છે. આજની આ ઝડપી અને અશાંત દુનિયામાં આપણે સૌ પોતાની વાત બીજાના ગળે ઉતારવા માટે મોટેથી બોલીએ છીએ, દલીલો કરીએ છીએ અને ઘણીવાર ગુસ્સાનો સહારો લઈએ છીએ. આપણને એમ લાગે છે કે ઊંચા અવાજમાં બોલવાથી આપણો પ્રભાવ પડે છે, પણ વાસ્તવમાં સાચી તાકાત મોટેથી બોલવામાં નહીં, પણ મનની સ્થિરતા અને શાંત વાણીમાં રહેલી છે.
એક અસલી બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ ક્યારેય શબ્દોનો વ્યય કરતી નથી. તેનું મગજ જેટલું તીક્ષ્ણ હોય છે, તેની વાણી એટલી જ માપપૂર્વકની અને શીતળ હોય છે. ગુજરાતીમાં બહુ સચોટ કહેવત છે કે, "બોલે તેના બોર વેચાય, પણ ન બોલે તેના મોતી." જે આપણને મૌન અને સંયમિત વાણીનું મહત્વ સમજાવે છે. જ્યારે તમારું મગજ શાંત હોય છે, ત્યારે તમારા મુખમાંથી નીકળતા શબ્દો બીજાના ઘા રૂઝવવાનું કામ કરે છે, જ્યારે અશાંત મગજથી બોલાયેલા શબ્દો સંબંધોમાં તિરાડ પાડી દે છે.
આજના આધુનિક યુગમાં સોશિયલ મીડિયાથી લઈને ઓફિસ મીટિંગ્સ સુધી દરેક જગ્યાએ 'બોલવું અને પ્રભાવ પાડવો' એ ફેશન બની ગઈ છે. લોકો સાંભળવા કરતાં બોલવામાં વધુ રસ ધરાવે છે. આ દોડધામમાં આપણે ઘણીવાર ઘણું બધું બોલી જઈએ છીએ જેની પછીથી પસ્તાવો થાય છે. જે વ્યક્તિ પોતાના વિચારો પર કાબૂ રાખી શકે છે અને ક્યારે બોલવું અને કેટલું બોલવું તે જાણે છે, તે જ જીવનની અડધી મુશ્કેલીઓથી બચી જાય છે.
"ઓછું બોલવું અને તોલીને બોલવું એ બુદ્ધિશાળીની ઓળખ છે." ક્રોધમાં કે ઉતાવળમાં બોલેલા શબ્દો ગમે તેટલા સાચા હોય તો પણ તેની અસર નષ્ટ થઈ જાય છે, જ્યારે શાંતિથી કહેલી સાદી વાત પણ સીધી સામેવાળાના હૃદયને સ્પર્શી જાય છે. શાંત વાણી એ કોઈ નબળાઈ નથી, પણ એ અંદરના આત્મવિશ્વાસ અને પરિપક્વતાની નિશાની છે.
આ વાતને સમજવા માટે એક અત્યંત પ્રેરક અને સુંદર પ્રસંગ જોઈએ. એક પ્રાચીન નગરમાં એક બહુ જ જ્ઞાની અને વિદ્વાન મહાત્મા રહેતા હતા. એક દિવસ એક અહંકારી અને યુવાન પંડિત તે નગરમાં આવ્યો અને તેણે મહાત્માની પરીક્ષા લેવાનું નક્કી કર્યું. તે પંડિત ગુસ્સામાં મહાત્મા પાસે ગયો અને તેમને જાતજાતના કટુ અને અપશબ્દો કહેવા લાગ્યો, તેમનું અપમાન કરવા લાગ્યો.
આસપાસના લોકો સ્તબ્ધ થઈ ગયા કે મહાત્મા હવે શું જવાબ આપશે. પણ મહાત્મા ખૂબ જ શાંત ચિત્તે, એક પણ શબ્દ બોલ્યા વગર માત્ર સ્મિત સાથે આ બધું સાંભળતા રહ્યા. પંડિત થાકી ગયો અને તેણે ગુસ્સાથી પૂછ્યું, "હું તમારી આટલી નિંદા કરું છું, તો પણ તમે કેમ કંઈ બોલતા નથી? શું તમને ગુસ્સો નથી આવતો?"
મહાત્માએ અત્યંત શાંત અને મધુર અવાજે જવાબ આપ્યો, "ભાઈ, જો કોઈ વ્યક્તિ તમને ભેટ આપે અને તમે એ ભેટનો સ્વીકાર ન કરો, તો એ ભેટ કોની પાસે રહે છે?"
પંડિતે કહ્યું, "સ્વાભાવિક છે, જેણે ભેટ આપી હોય તેની પાસે જ રહે."
મહાત્માએ હસીને કહ્યું, "બસ, તમે આ જે અપમાનરૂપી ભેટ મને આપી છે, મેં તેનો સ્વીકાર જ નથી કર્યો, તો તે તમારી પાસે જ રહી ગઈ."
આ સાંભળીને પંડિતનું મગજ ઠંડુ થઈ ગયું અને તેને પોતાની ભૂલ સમજાઈ ગઈ. તેને સમજાયું કે મહાત્માની શાંત વાણી અને શાંત મગજ આગળ તેનું અહંકારી મન હારી ગયું છે.
આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં ગમે તેવી ઉશ્કેરણીજનક પરિસ્થિતિ આવે, પણ જો તમે તમારા મગજને શાંત રાખીને યોગ્ય અને મધુર વાણીનો પ્રયોગ કરશો તો તમે મોટી મોટી લડાઈઓ જીતી શકશો. શાંત વાણી એ વિરોધીને પણ મિત્ર બનાવી દેવાની તાકાત ધરાવે છે. આજના જીવનનો સાર એ જ છે કે શબ્દોની તાકાતને સમજો. ક્રોધમાં કે આવેશમાં આવીને બોલેલા શબ્દો સમય જતાં ઝેર બની જાય છે, જ્યારે સંયમિત અને શાંત વાણી જીવનમાં સુગંધ ફેલાવે છે.
આજે કોઈ પણ ચર્ચા કે વિવાદમાં ઉતરતા પહેલાં એક ક્ષણ માટે થોભી જજો અને તમારા મગજને શાંત કરીને પછી જ બોલજો. તમે જોશો કે પરિણામ તદ્દન બદલાઈ ગયું હશે.
શું તમારા જીવનમાં ક્યારેક એવું બન્યું છે કે જ્યારે તમે ગુસ્સામાં કંઈક બોલી ગયા હોવ અને પછી પસ્તાવો થયો હોય? શું હવે પછી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં તમે શાંત વાણીનો સાથી બનાવીને વિજય મેળવશો?
