સવારનું પાંચ મિનિટનું મૌન: પોતાની જાત સુધી પહોંચવાનો માર્ગ
સવાર માત્ર નવા દિવસની શરૂઆત નથી, પરંતુ જીવન આપણને દરરોજ આપતું એક નવું આમંત્રણ છે. ગઈકાલે જે બન્યું તે હવે પાછળ રહી ગયું છે અને આવતીકાલ હજુ આપણા હાથમાં આવ્યો નથી. સાચા અર્થમાં આપણી પાસે જે ક્ષણ છે તે આજની છે. અને આખા દિવસમાં કદાચ સૌથી નિર્મળ, શાંત અને પવિત્ર સમય એ હોય છે, જ્યારે આપણે ઊંઘમાંથી હમણાં જ જાગ્યા હોઈએ છીએ. એ ક્ષણે દુનિયાની દોડધામ હજુ આપણા મન સુધી પહોંચી નથી, જવાબદારીઓએ આપણને ઘેરી લીધા નથી, મોબાઇલની નોટિફિકેશનો શરૂ થઈ નથી અને ગઈકાલની ચિંતાઓ પણ થોડા સમય માટે ઊંઘની ચાદર નીચે દબાયેલી હોય છે. જો આ અમૂલ્ય સમયની માત્ર પાંચ મિનિટ આપણે પોતાની જાતને આપી શકીએ, તો શક્ય છે કે આખો દિવસ જોવાની આપણી દૃષ્ટિ ધીમે ધીમે બદલાઈ જાય.
સવારે ઊઠીને માત્ર પાંચ મિનિટ શાંતિથી બેસવાની આદત પાડવી જોઈએ. આ પાંચ મિનિટમાં કશું વિશેષ કરવાની જરૂર નથી. કોઈ પ્રાર્થના કરવાની ફરજ નથી, કોઈ જપ કરવાનો નથી, કોઈ મંત્ર બોલવાનો નથી અને મનને બળજબરીથી શાંત કરવાનો પણ પ્રયાસ કરવાનો નથી. માત્ર શાંતિથી બેસવાનું છે અને પોતાની અંદર શું ચાલી રહ્યું છે તે જોવાનું છે. કોઈ વિચાર આવે તો તેને આવવા દો, કોઈ જૂની યાદ અચાનક સામે આવે તો તેને પણ આવવા દો, કોઈ ચિંતા જન્મે તો તેને રોકશો નહીં અને કોઈ આનંદની લાગણી આવે તો તેને પણ પકડી રાખવાનો પ્રયાસ ન કરો. પોતાની અંદર ઊઠતા વિચારો અને લાગણીઓને એવા જોતા રહો, જાણે રસ્તાની બાજુમાં ઊભા રહીને પસાર થતાં વાહનોને જોઈ રહ્યા હો.
ઘણા લોકોને એવું લાગે છે કે મૌન અથવા ધ્યાનનો અર્થ મનમાં એકપણ વિચાર ન આવવો. તેથી તેઓ આંખ બંધ કરીને બેસે છે અને થોડા જ સમયમાં નિરાશ થઈ જાય છે. કારણ કે આંખ બંધ કરતાં જ વિચારોની આખી દુનિયા જાગી ઊઠે છે. આજે શું કરવાનું છે, ગઈકાલે કોઈએ મારી સાથે આવું કેમ કહ્યું, આવતીકાલે શું થશે, બાળકોનું શું થશે, પૈસાનું શું થશે, કામ સમયસર પૂરું થશે કે નહીં, કોઈ સંબંધમાં ઊભી થયેલી ગેરસમજ કેવી રીતે દૂર થશે, આવી અનેક વાતો મનમાં દોડવા લાગે છે. પછી માણસ પોતાને કહે છે કે મારાથી ધ્યાન થઈ શકતું નથી. હકીકતમાં સમસ્યા વિચારો આવવામાં નથી, સમસ્યા દરેક વિચારની પાછળ દોડી જવામાં છે.
આકાશમાં વાદળો આવે છે અને જાય છે, પરંતુ આકાશ કોઈ વાદળને પકડી રાખતું નથી. નદીમાં પાણી સતત વહેતું રહે છે, પરંતુ કિનારો કોઈ એક ટીપાને રોકી રાખતો નથી. એવી જ રીતે આપણા મનમાં પણ વિચારો આવતા અને જતા રહે છે. દરેક વિચારને પકડી રાખવાની જરૂર નથી. દરેક વિચાર સાચો પણ નથી અને દરેક વિચાર પ્રમાણે વર્તવું જરૂરી પણ નથી. આપણે વિચાર નથી, આપણે વિચારોને જોનાર છીએ. આ નાનકડી સમજણ આંતરિક શાંતિ તરફનું અત્યંત મહત્ત્વનું પગલું બની શકે છે.
ઓશોના ધ્યાનવિચારમાં સાક્ષીભાવને ખૂબ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. તેમના વિચારોનો એક સુંદર સાર એવો છે કે મન સામે લડવાથી મન શાંત થતું નથી. આપણે જેટલું કોઈ વિચારને દબાવવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ, એટલો જ તે વધુ શક્તિશાળી બનીને પાછો આવી શકે છે. તેના બદલે જો આપણે મનમાં ચાલતી પ્રક્રિયાને માત્ર જાગૃતિપૂર્વક જોવાનું શીખીએ, તો ધીમે ધીમે આપણા અને આપણા વિચારો વચ્ચે થોડું અંતર ઊભું થાય છે. વિચાર આવે અને આપણે તરત જ તેની સાથે વહી જઈએ તો વિચાર આપણો માલિક બની જાય છે, પરંતુ વિચાર આવે અને આપણે તેને માત્ર જોઈ શકીએ તો આપણે તેના સાક્ષી બનીએ છીએ. આ બંને સ્થિતિ વચ્ચેનો તફાવત જ આંતરિક સ્વતંત્રતાનો તફાવત છે.
સવારનો સમય આ માટે વિશેષ છે. આખી રાતની ઊંઘ પછી શરીર અને મન દિવસના બીજા સમયની સરખામણીએ ઓછા બાહ્ય ઉત્તેજનામાં હોય છે. હજુ ફોનના સંદેશા જોયા નથી, સોશિયલ મીડિયા ખોલ્યું નથી, સમાચાર વાંચ્યા નથી, કામના પ્રશ્નો શરૂ થયા નથી અને દુનિયાએ આપણા મનના દરવાજા પર પોતાનો ઘોંઘાટ શરૂ કર્યો નથી. તેથી જ જાગ્યા પછીની શરૂઆતની થોડી મિનિટો અત્યંત કિંમતી હોય છે. પરંતુ આજના સમયમાં આપણામાંથી ઘણા લોકો આંખ ખોલતાની સાથે જ મોબાઇલ હાથમાં લઈ લે છે. WhatsApp, Facebook, Instagram, ઈમેઇલ અને સમાચાર દ્વારા થોડી જ ક્ષણોમાં આખી દુનિયા આપણા શાંત મનમાં પ્રવેશી જાય છે.
કોઈના સારા સમાચાર આપણામાં સરખામણી જગાવે છે, કોઈ દુઃખદ સમાચાર ભય પેદા કરે છે, કોઈ વ્યક્તિનો મેસેજ ચિંતા ઊભી કરે છે, કોઈ ચર્ચા ગુસ્સો જગાવે છે અને કોઈ અધૂરું કામ યાદ આવતાં દિવસ શરૂ થાય તે પહેલાં જ મન દોડવા લાગે છે. થોડા સમય પહેલાં જે મન ઊંઘ પછી શાંત હતું તેમાં હવે અનેક લોકોના વિચારો, અપેક્ષાઓ અને પ્રશ્નો ભરાઈ ગયા હોય છે. તેથી પોતાને એક સવાલ પૂછવા જેવો છે કે સવારે આંખ ખોલ્યા પછી આપણા મનના દરવાજામાં સૌથી પહેલાં પ્રવેશનાર વ્યક્તિ આપણે પોતે હોવા જોઈએ કે આખી દુનિયા? સવારની પાંચ મિનિટનું મૌન માત્ર એટલું જ કહે છે કે દુનિયાને મળતાં પહેલાં થોડો સમય પોતાની જાતને મળો.
શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં મનની સ્થિરતા, સમત્વ અને ઇન્દ્રિયસંયમને અત્યંત મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. ગીતાનો સંદેશ જીવન છોડીને ભાગવાનો નથી, પરંતુ જીવનના સંઘર્ષોની વચ્ચે રહીને આંતરિક સંતુલન જાળવવાનો છે. કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં અર્જુન બહારનું યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં પોતાના મનના યુદ્ધમાં ફસાઈ ગયો હતો. તેની સામે પોતાના સ્વજનો હતા, મનમાં મોહ હતો, હૃદયમાં કરુણા હતી, બુદ્ધિમાં મૂંઝવણ હતી, ભવિષ્યનો ભય હતો અને પોતાના કર્તવ્ય અંગે સંશય હતો. તેની સમસ્યા માત્ર સામે ઊભેલું યુદ્ધ નહોતું, પરંતુ એ પરિસ્થિતિએ તેના મનમાં ઊભું કરેલું તોફાન હતું.
આપણા જીવનમાં પણ અનેક કુરુક્ષેત્ર આવે છે. આપણું કુરુક્ષેત્ર કદાચ કોઈ યુદ્ધનું મેદાન નથી. તે ઓફિસ હોઈ શકે છે, વ્યવસાય હોઈ શકે છે, પરિવાર હોઈ શકે છે, કોઈ સંબંધ હોઈ શકે છે, આર્થિક મુશ્કેલી હોઈ શકે છે, કોઈ બીમારી હોઈ શકે છે અથવા પોતાના મનમાં ચાલતી કોઈ અદૃશ્ય લડાઈ હોઈ શકે છે. બહારની પરિસ્થિતિ ઘણી વખત આપણા નિયંત્રણમાં હોતી નથી, પરંતુ તેને જોવાની દૃષ્ટિ ધીમે ધીમે આપણા હાથમાં આવી શકે છે. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સમત્વની દૃષ્ટિ આપે છે. સુખ આવે ત્યારે તેમાં પોતાને ગુમાવી ન દેવું, દુઃખ આવે ત્યારે સંપૂર્ણપણે તૂટી ન જવું, સફળતા મળે ત્યારે અહંકારમાં ન ડૂબવું અને નિષ્ફળતા મળે ત્યારે પોતાની કિંમત ભૂલી ન જવી. આ આંતરિક સંતુલન જ જીવનના યુદ્ધમાં સાચી શક્તિ બને છે. સવારની પાંચ મિનિટનું મૌન આવા સમત્વ તરફની એક નાનકડી શરૂઆત બની શકે છે.
સ્વામી વિવેકાનંદના સમગ્ર જીવન અને વિચારોમાં મનોબળ, એકાગ્રતા, આત્મવિશ્વાસ અને માણસની અંદર રહેલી શક્તિનું વિશેષ મહત્ત્વ જોવા મળે છે. માણસ સામાન્ય રીતે શક્તિનો અર્થ બહારની સત્તા, સંપત્તિ, હોદ્દો અથવા પ્રભાવ માને છે, પરંતુ જે વ્યક્તિ પોતાના મનની દરેક તરંગથી હલી જાય છે તે બહારથી ગમે તેટલી શક્તિશાળી દેખાય, અંદરથી શાંતિ અનુભવી શકતી નથી. કોઈ આપણી પ્રશંસા કરે તો આપણે ખુશ થઈ જઈએ, કોઈ ટીકા કરે તો દુઃખી થઈ જઈએ, કોઈ મેસેજનો જવાબ ન આપે તો ચિંતા શરૂ થઈ જાય, કોઈ આપણાથી આગળ નીકળી જાય તો ઈર્ષ્યા જન્મે અને કોઈ અપમાન કરે તો આખો દિવસ બગડી જાય. જો આપણા મનની સ્થિતિ સતત બીજા લોકોના વર્તનથી નક્કી થતી હોય, તો આપણા સુખની ચાવી આપણા હાથમાં રહી જ ક્યાં?
સવારનું મૌન ધીમે ધીમે આ ચાવી આપણને પાછી આપવાનું કામ કરે છે. આ પાંચ મિનિટમાં આપણે દુનિયાને બદલતા નથી. આપણે કોઈ વ્યક્તિને બદલતા નથી. સમસ્યાઓ દૂર કરતા નથી. આપણે માત્ર પોતાની અંદર શું થઈ રહ્યું છે તે જોવાનું શરૂ કરીએ છીએ. અને જે વ્યક્તિ પોતાની અંદરની સ્થિતિને સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકે છે તે ધીમે ધીમે તેને સંભાળવાનું પણ શીખી શકે છે. સાચી શક્તિ કદાચ એ નથી કે આપણા જીવનમાં ક્યારેય ગુસ્સો, ભય કે ચિંતા ન આવે; સાચી શક્તિ એ છે કે એ બધું આવે ત્યારે પણ આપણે સંપૂર્ણપણે તેના ગુલામ ન બની જઈએ.
માનો કે સવારે તમે શાંત બેઠા છો અને અચાનક ગઈકાલે કોઈએ કરેલું અપમાન યાદ આવે છે. મનમાં તરત ગુસ્સો ઊભો થાય છે. સામાન્ય રીતે આપણે એ ઘટનાની વાર્તામાં ફરી પ્રવેશી જઈએ છીએ. તેણે મારી સાથે આવું કેમ કર્યું, મારે ત્યારે આ જવાબ આપવો જોઈતો હતો, હવે હું તેને બતાવી દઈશ જેવા વિચારો શરૂ થઈ જાય છે. પાંચ મિનિટ પછી આપણું શરીર તો રૂમમાં બેઠું હોય છે, પરંતુ મન ગઈકાલના યુદ્ધમાં પહોંચી ગયું હોય છે. સાક્ષીભાવનો માર્ગ થોડો જુદો છે. એ કહે છે કે માત્ર એટલું જુઓ કે મારી અંદર અત્યારે ગુસ્સો ઊભો થઈ રહ્યો છે. તેને સારો કે ખરાબ કહેવાની જરૂર નથી. તેને યોગ્ય ઠેરવવાની પણ જરૂર નથી અને દબાવવાની પણ જરૂર નથી. માત્ર તેને જુઓ. થોડા સમય પછી તમે અનુભવી શકો કે તેની તીવ્રતા બદલાઈ રહી છે.
અહીં એક સુંદર સમજણ જન્મે છે. જે ક્ષણે તમે તમારા ગુસ્સાને જોઈ શકો છો, તે ક્ષણે તમે માત્ર ગુસ્સો નથી. જે ક્ષણે તમે તમારી ચિંતા જોઈ શકો છો, તે ક્ષણે તમે માત્ર ચિંતા નથી. જે ક્ષણે તમે તમારા વિચારોને જોઈ શકો છો, તે ક્ષણે તમે વિચારો કરતાં વિશાળ છો. વિચારો આપણા મનના મહેમાન છે, તેઓ આપણી સંપૂર્ણ ઓળખ નથી. આ અનુભૂતિ માણસને અંદરથી હળવો બનાવી શકે છે.
મનને એક વ્યસ્ત રસ્તા જેવું સમજી શકાય. રસ્તા પર કાર આવે છે, બસ આવે છે, બાઈક આવે છે અને ટ્રક આવે છે. કોઈ વાહન ઝડપથી પસાર થાય છે અને કોઈ ધીમેથી. આપણે રસ્તાની બાજુમાં ઊભા રહીને દરેક વાહન પાછળ દોડતા નથી. આપણે તેને આવતાં અને જતાં જોઈએ છીએ. મનના વિચારો પણ એવા જ છે. આજે ઘણું કામ છે એવો વિચાર આવ્યો, તેને જુઓ. મારે એક વ્યક્તિને ફોન કરવો છે એવો વિચાર આવ્યો, તેને પણ જુઓ. મારાથી કદાચ આ કામ નહીં થાય એવો નકારાત્મક વિચાર આવ્યો, તેને પણ પસાર થવા દો. મુશ્કેલી ત્યારે થાય છે જ્યારે દરેક વિચાર આવતા જ આપણે તેના વાહનમાં બેસી જઈએ છીએ. પછી એ વિચાર આપણને ક્યાં લઈ જાય છે તેની ખબર જ રહેતી નથી. પાંચ મિનિટનું મૌન આપણને ફરી રસ્તાની બાજુમાં ઊભા રહેવાનું શીખવે છે.
એક માણસ દરરોજ સવારે ઊઠતાની સાથે મોબાઇલ જોતો હતો. ઓફિસના મેસેજ, સમાચાર, સોશિયલ મીડિયા અને દિવસના અધૂરા કામ જોઈને તેની સવાર શરૂ થતી. ધીમે ધીમે તેને અનુભવ થવા લાગ્યો કે સવારે આંખ ખોલતાં જ મન પર અજાણ્યો ભાર આવી જાય છે. તેણે એક નાનકડો ફેરફાર કર્યો. મોબાઇલ હાથમાં લેતાં પહેલાં માત્ર પાંચ મિનિટ બારી પાસે શાંતિથી બેસવાનું શરૂ કર્યું. પહેલા દિવસે કંટાળો આવ્યો, બીજા દિવસે ખૂબ વિચારો આવ્યા, ત્રીજા દિવસે લાગ્યું કે આ પાંચ મિનિટનો કોઈ ફાયદો નથી. છતાં તેણે આ ક્રમ થોડા દિવસ ચાલુ રાખ્યો.
ધીમે ધીમે તેને એક સૂક્ષ્મ પરિવર્તન દેખાવા લાગ્યું. તેની સમસ્યાઓ ઓછી થઈ નહોતી. ઓફિસનું કામ એટલું જ હતું, લોકો પણ એ જ હતા, પરિવારની જવાબદારીઓ પણ હતી અને જીવનના પડકારો પણ યથાવત હતા. પરંતુ હવે દરેક પરિસ્થિતિ સામે તેની તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા થોડી ઓછી થઈ હતી. કોઈ કડવું બોલે તો તરત જવાબ આપવાને બદલે એક ક્ષણ રોકાઈ શકતો હતો. કોઈ ખરાબ સમાચાર આવે તો તરત સૌથી ખરાબ પરિણામની કલ્પના કરવાને બદલે હકીકતને સમજવાનો પ્રયાસ કરતો હતો. પરિસ્થિતિ એ જ હતી, પરંતુ તેને જોનાર માણસ બદલાઈ રહ્યો હતો. આ જ મૌનની સુંદરતા છે. મૌન હંમેશાં પરિસ્થિતિને બદલે એવું નથી, પરંતુ પરિસ્થિતિને જોનાર વ્યક્તિને બદલવાની શરૂઆત ચોક્કસ કરી શકે છે.
જીવનમાં પ્રતિક્રિયા અને પ્રતિભાવ વચ્ચે બહુ મોટો તફાવત છે. કોઈ વ્યક્તિ આપણને કડવું બોલે અને આપણે તરત જ તેનાથી વધારે કડવું બોલી દઈએ, તે પ્રતિક્રિયા છે. કોઈ આપણને કડવું બોલે, આપણી અંદર ગુસ્સો ઊઠે, આપણે તેને એક ક્ષણ જોઈ શકીએ અને પછી નક્કી કરીએ કે શું જવાબ આપવો, તે પ્રતિભાવ છે. જીવનની ઘણી સમસ્યાઓ મૂળ ઘટનાથી એટલી મોટી નથી બનતી જેટલી આપણી તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયાથી બની જાય છે. એક ક્ષણનો ગુસ્સો વર્ષો જૂનો સંબંધ તોડી શકે છે, એક ઉતાવળનો નિર્ણય જીવનભરનો પસ્તાવો આપી શકે છે અને એક અયોગ્ય શબ્દ એવી ઈજા આપી શકે છે જે વર્ષો સુધી યાદ રહે.
મૌનની સાધના ઘટના અને પ્રતિક્રિયા વચ્ચે એક નાનકડી જગ્યા ઊભી કરવાની શરૂઆત કરે છે. વિચાર અને નિર્ણય વચ્ચે જગ્યા, ગુસ્સા અને શબ્દ વચ્ચે જગ્યા, ભય અને પગલા વચ્ચે જગ્યા. ઘણી વખત જીવનની પરિપક્વતા આ નાનકડી જગ્યામાં જ જન્મતી હોય છે. જે વ્યક્તિ આ જગ્યા ઊભી કરી શકે છે તે જીવનના દરેક પ્રશ્નનો જવાબ જાણતી હોય એવું નથી, પરંતુ તે પ્રશ્નો સામે વધુ જાગૃત રીતે ઊભી રહી શકે છે.
આંતરિક શાંતિનો અર્થ જીવનથી ભાગવું નથી. સાચું મૌન માણસને જવાબદારીઓથી દૂર લઈ જતું નથી, પરંતુ જવાબદારીઓને વધુ સ્પષ્ટતા સાથે નિભાવવાની શક્તિ આપી શકે છે. ગીતા કર્મ છોડવાનું શીખવતી નથી. સ્વામી વિવેકાનંદના વિચારો નિષ્ક્રિયતા તરફ લઈ જતા નથી અને ઓશોનો સાક્ષીભાવ પણ જીવનમાંથી ભાગી જવાનું આમંત્રણ નથી. સમુદ્રની સપાટી પર મોજાં હોય છતાં તેના ઊંડાણમાં શાંતિ હોઈ શકે છે. એવી જ રીતે માણસ બહારથી અત્યંત સક્રિય રહી શકે છે અને છતાં અંદર એક સ્થિર કેન્દ્ર શોધી શકે છે.
આપણે ઓફિસ જવાનું છે, વ્યવસાય સંભાળવાનો છે, પરિવારની જવાબદારીઓ નિભાવવાની છે,
બાળકોની ચિંતા કરવાની છે, આર્થિક નિર્ણયો લેવા છે, સંબંધોને સાચવવાના છે અને જીવનના પડકારો સામે ઊભા રહેવાનું છે. મૌન આમાંથી કશું છોડવાનું નથી કહેતો. મૌન માત્ર એટલું કહે છે કે આ બધામાં પ્રવેશતાં પહેલાં થોડા સમય માટે પોતાની અંદર આવો. બહારની દુનિયા સાથે વાત શરૂ કરતાં પહેલાં પોતાની અંદરની દુનિયાને સાંભળો.
આ માટે કોઈ મુશ્કેલ પદ્ધતિ જરૂરી નથી. સવારે ઊઠ્યા પછી શક્ય હોય તો તરત મોબાઇલ ન જુઓ. શાંતિથી બેસો. આંખ બંધ રાખવી હોય તો રાખો અને ખુલ્લી રાખવી હોય તો રાખો. શ્વાસને ખાસ ધીમો કે ઊંડો કરવાની જરૂર નથી. તે જેમ ચાલે છે તેમ ચાલવા દો. પછી પોતાની અંદર શું થઈ રહ્યું છે તે માત્ર જુઓ. વિચાર આવે તો જુઓ, લાગણી આવે તો જુઓ, શરીરમાં કોઈ તાણ અનુભવાય તો તેને પણ નોંધો, કોઈ જૂની ઘટના યાદ આવે તો તેને આવવા દો અને ભવિષ્યની ચિંતા આવે તો તેને પણ જુઓ. આ સારો વિચાર છે, આ ખરાબ વિચાર છે, મારે આવું વિચારવું ન જોઈએ એવા ન્યાય કરવાની જરૂર નથી. પાંચ મિનિટ પછી ધીમેથી ઊઠો અને તમારો દિવસ શરૂ કરો. શરૂઆતમાં મન વધુ દોડતું લાગે તો પણ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. મૌન કોઈ પરીક્ષા નથી જેમાં પાસ કે ફેલ થવાનું હોય.
કોઈ વ્યક્તિ પૂછી શકે કે માત્ર પાંચ મિનિટથી શું બદલાઈ જશે? સાચી વાત છે. પાંચ મિનિટમાં તમારી નોકરી બદલાશે નહીં, બેંક બેલેન્સ વધી નહીં જાય, ઘરના બધા પ્રશ્નો ગાયબ નહીં થાય, દરેક મુશ્કેલી દૂર નહીં થાય અને દુનિયા અચાનક તમારી ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલવા નહીં લાગે. પરંતુ એક અત્યંત મહત્ત્વની વસ્તુ બદલવાની શરૂઆત થઈ શકે છે અને તે છે આ બધાને જોવાની તમારી દૃષ્ટિ. જીવનમાં ઘણી વાર પરિસ્થિતિ કરતાં દૃષ્ટિ વધુ નિર્ણાયક બને છે. બે વ્યક્તિ એકસરખી મુશ્કેલીમાંથી પસાર થાય છે. એક સંપૂર્ણ તૂટી જાય છે અને બીજી એ જ મુશ્કેલીમાંથી વધુ સમજદાર અને પરિપક્વ બની બહાર આવે છે. ફરક હંમેશાં પરિસ્થિતિમાં નથી હોતો, ઘણી વખત ફરક અંદરની તૈયારીમાં હોય છે.
દિવસના ચોવીસ કલાક એટલે 1440 મિનિટ. આમાંથી આપણે કામને સમય આપીએ છીએ, પરિવારને સમય આપીએ છીએ, મોબાઇલને સમય આપીએ છીએ, સોશિયલ મીડિયાને સમય આપીએ છીએ, સમાચારને સમય આપીએ છીએ, મનોરંજનને સમય આપીએ છીએ અને બીજા લોકોની વાતો સાંભળવામાં પણ ઘણો સમય આપીએ છીએ. પરંતુ જે વ્યક્તિ આ આખું જીવન જીવી રહી છે, તેને આપણે કેટલો સમય આપીએ છીએ? પોતાની જાતને? આ 1440 મિનિટમાંથી માત્ર પાંચ મિનિટ પોતાની જાત માટે રાખવી શું બહુ મોટી માંગ છે?
આજના યુગમાં બહારનો ઘોંઘાટ અસાધારણ રીતે વધી ગયો છે. મોબાઇલની નોટિફિકેશન, રીલ્સ, વીડિયો, સમાચાર, ચર્ચાઓ, અભિપ્રાયો અને સતત થતી તુલનાઓ વચ્ચે દરેક વ્યક્તિ જાણે આપણને કંઈક કહી રહી છે. શું વિચારવું, શું ખરીદવું, કેવું દેખાવું, શું બનવું, કોને પસંદ કરવું, કોની ટીકા કરવી અને કેવી રીતે જીવવું, આ બધું બહારની દુનિયા સતત આપણને સમજાવી રહી છે. આ બધા અવાજોની વચ્ચે એક અવાજ ધીમો પડતો જાય છે અને તે છે આપણો પોતાનો અવાજ. સવારનું મૌન એ અવાજને ફરી સાંભળવાની શરૂઆત બની શકે છે.
જીવનમાં આપણે અનેક લોકોને મળીએ છીએ. કોઈ આપણને પ્રેમ આપે છે, કોઈ દુઃખ આપે છે, કોઈ પાઠ શીખવે છે, કોઈ સાથ આપે છે અને કોઈ રસ્તાની વચ્ચે આપણો હાથ છોડીને ચાલ્યું જાય છે. પરંતુ જન્મથી મૃત્યુ સુધી એક વ્યક્તિ એવી છે જે દરેક ક્ષણે આપણી સાથે રહેવાની છે અને તે આપણે પોતે છીએ. છતાં કદાચ સૌથી ઓછી મુલાકાત આપણે પોતાની સાથે જ કરીએ છીએ. સવારની પાંચ મિનિટનું મૌન પોતાની જાત સાથેની રોજની મુલાકાત બની શકે છે. ત્યાં કોઈ દેખાવ નથી, કોઈ હોદ્દો નથી, કોઈ સામાજિક ઓળખ નથી, કોઈને પ્રભાવિત કરવાનું નથી અને કોઈ સામે પોતાને સાબિત કરવાનું નથી. ત્યાં માત્ર આપણે અને આપણું અસ્તિત્વ છે.
દરરોજની સવાર જીવન આપણને એક કોરો કાગળ આપે છે. તેના પર આખા દિવસ દરમિયાન શું લખાશે તેની સંપૂર્ણ સત્તા આપણા હાથમાં નથી. જીવન અણધાર્યા પ્રસંગો લાવશે. કોઈ સારા સમાચાર આવશે, કોઈ મુશ્કેલી આવશે, કોઈ આપણી પ્રશંસા કરશે, કોઈ ટીકા કરશે, ક્યાંક સફળતા મળશે અને ક્યાંક નિરાશા પણ મળશે. પરંતુ દિવસની શરૂઆત આપણે કઈ આંતરિક સ્થિતિથી કરીએ છીએ તેમાં આપણો હિસ્સો ચોક્કસ છે.
તેથી આવતીકાલથી કોઈ મોટી પ્રતિજ્ઞા લેવાની જરૂર નથી. એક કલાક ધ્યાન કરવાની જરૂર નથી. કોઈ કઠિન આધ્યાત્મિક સાધનાની શરૂઆત કરવાની પણ જરૂર નથી. માત્ર પાંચ મિનિટથી શરૂઆત કરો. સવારે આંખ ખોલ્યા પછી દુનિયાને તમારા મનમાં પ્રવેશવા દેતાં પહેલાં પોતાની જાત પાસે બેસો. કશું માંગશો નહીં, કશું બોલશો નહીં, કશું સાબિત કરશો નહીં. મનને રોકશો નહીં અને વિચારો સાથે લડશો નહીં. માત્ર જુઓ. શ્વાસ આવી રહ્યો છે અને જઈ રહ્યો છે, વિચારો આવી રહ્યા છે અને જઈ રહ્યા છે, લાગણીઓ આવી રહી છે અને જઈ રહી છે, યાદો આવી રહી છે અને જઈ રહી છે. તમે માત્ર તેના સાક્ષી બનીને બેઠા છો.
ધીમે ધીમે કદાચ સમજાશે કે શાંતિ બહાર ક્યાંકથી મેળવવાની વસ્તુ નહોતી. એ આપણી અંદર જ હતી, પરંતુ બહારના સતત અવાજોમાં આપણે તેની હાજરી અનુભવવાનું ભૂલી ગયા હતા. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા આપણને સમત્વ તરફ લઈ જાય છે, સ્વામી વિવેકાનંદના વિચારો આપણને પોતાની અંદર રહેલી શક્તિ ઓળખવા પ્રેરણા આપે છે અને ઓશોનો સાક્ષીભાવ મનમાં ચાલતી પ્રક્રિયાને માત્ર જોવાની સુંદર દિશા બતાવે છે. તેમની ભાષા અને અભિગમ જુદા હોઈ શકે છે, પરંતુ એક બિંદુ પર બધું આપણને પોતાની અંદર જોવાની યાદ અપાવે છે.
જીવનને બદલવા માટે હંમેશાં કોઈ મોટી ક્રાંતિ જરૂરી નથી. ઘણી વખત નાના અને સતત કરવામાં આવતા પરિવર્તનો જ સમય જતાં મોટી અસર ઊભી કરે છે. સવારની માત્ર પાંચ શાંત મિનિટ એવી જ એક નાનકડી શરૂઆત બની શકે છે. જે માણસ સવારે દુનિયાના અવાજો સાંભળતાં પહેલાં પોતાની અંદરના મૌનને સાંભળવાનું શીખે છે, તે ધીમે ધીમે દુનિયાના ઘોંઘાટ વચ્ચે પણ પોતાની જાત સાથે જોડાયેલો રહી શકે છે.
સવારની પાંચ મિનિટ પોતાની જાત માટે રાખો. તેમાં કોઈ જપ ન હોય તો ચાલશે, કોઈ મંત્ર ન હોય તો ચાલશે, કોઈ માંગણી ન હોય તો પણ ચાલશે. માત્ર મૌન હોય, જાગૃતિ હોય અને પોતાની અંદર ચાલતા જીવનને નિષ્પક્ષ રીતે જોવાની તૈયારી હોય. દુનિયાને મળતાં પહેલાં પોતાની જાતને મળો, કારણ કે દિવસની સૌથી સુંદર શરૂઆત માત્ર બહાર થતા સૂર્યોદયથી નથી થતી; સાચો સૂર્યોદય ત્યારે થાય છે જ્યારે આપણા પોતાના અંતરમાં જાગૃતિનો એક નાનકડો પ્રકાશ પ્રગટે છે.
સવારનું પાંચ મિનિટનું મૌન કદાચ તમારી આસપાસની દુનિયા ન બદલે, પરંતુ તે દુનિયાને જોનાર તમારી અંદરની વ્યક્તિને ધીમે ધીમે બદલી શકે છે. અને ઘણી વખત જીવન બદલવાની સાચી શરૂઆત ત્યાંથી જ થતી હોય છે.
