સંઘર્ષ જીવનની શ્રેષ્ઠ પાઠશાળા
જીવનમાં કેટલીક ક્ષણો એવી આવે છે જ્યારે માણસને લાગે છે કે જાણે આખું જગત તેની વિરુદ્ધ થઈ ગયું છે. મહેનત કર્યા પછી પણ પરિણામ ન મળે, સંબંધોમાં નિરાશા આવે, આર્થિક મુશ્કેલી ઊભી થાય, સ્વાસ્થ્ય સાથ ન આપે, પોતાની વ્યક્તિ દૂર થઈ જાય કે વર્ષોથી જોયેલું સ્વપ્ન અચાનક તૂટી જાય ત્યારે મનમાં એક જ પ્રશ્ન ઊઠે છે: “મારી સાથે જ આવું કેમ?”
પરંતુ કદાચ જીવનનો સાચો પ્રશ્ન “મારી સાથે આવું કેમ થયું?” નથી. સાચો પ્રશ્ન છે “જે થયું તેમાંથી હું શું શીખ્યો અને હવે હું કેવો માણસ બનીને બહાર આવીશ?”
જીવનમાં આવતી દરેક મુશ્કેલી માત્ર દુઃખ નથી હોતી. કેટલીક મુશ્કેલીઓ જીવનની કસોટી હોય છે. કસોટી આપણને તોડવા માટે નહીં, આપણી અંદર છુપાયેલી શક્તિનો પરિચય કરાવવા માટે આવે છે.
સોનું આગમાં જાય ત્યારે તેની કિંમત ઘટતી નથી, તેની શુદ્ધતા વધે છે. પથ્થર પર છીણીના ઘા પડે ત્યારે પથ્થરનો અંત નથી આવતો; તેમાંથી સુંદર મૂર્તિ જન્મે છે. બીજ જમીનની અંદર અંધકારમાં દબાય છે ત્યારે તેનું જીવન પૂરું નથી થતું; ત્યાંથી જ વૃક્ષ બનવાની શરૂઆત થાય છે. તેવી જ રીતે માણસના જીવનમાં આવતી મુશ્કેલીઓ પણ ઘણીવાર અંત નહીં પરંતુ નવા વ્યક્તિત્વની શરૂઆત હોય છે.
કસોટી આવે ત્યારે માણસ ગભરાય છે
સુખના સમયમાં જીવન ખૂબ સરળ લાગે છે. બધું આપણી ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલતું હોય ત્યારે આપણે આપણા સામર્થ્ય વિશે બહુ વિચારતા નથી. પરંતુ પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાય ત્યારે આપણી સાચી ઓળખ સામે આવે છે.
કસોટીની ક્ષણે માણસ સૌથી પહેલાં પરિણામ વિશે વિચારે છે. “હવે શું થશે?”, “હું હારી જઈશ તો?”, “લોકો શું કહેશે?”, “આ મુશ્કેલીમાંથી બહાર નહીં આવી શકું તો?” આવા પ્રશ્નો મનને ઘેરી લે છે.
અહીં જ ભય જન્મે છે.
ઘણી વખત મુશ્કેલી જેટલી મોટી હોય છે તેના કરતાં તેની કલ્પનામાં જન્મેલો ભય વધારે મોટો હોય છે. આપણે ભવિષ્યમાં બની શકે તેવી દસ ખરાબ ઘટનાઓની કલ્પના કરીને વર્તમાનની એક સમસ્યાને પણ દસ ગણી મોટી બનાવી દઈએ છીએ.
એટલે કસોટીનો પહેલો પાઠ છે
જે આપણા હાથમાં નથી તેની ચિંતા કરતાં, જે આપણા હાથમાં છે તેના પર ધ્યાન આપવું.
પરિણામ હંમેશાં આપણા હાથમાં નથી હોતું, પરંતુ પ્રયત્ન આપણા હાથમાં હોય છે. પરિસ્થિતિ આપણા હાથમાં ન હોય, પરંતુ પરિસ્થિતિ પ્રત્યેનો આપણો અભિગમ આપણા હાથમાં હોય છે. બીજા માણસનું વર્તન આપણા હાથમાં નથી, પરંતુ તેના વર્તનને કારણે આપણે આપણા મનને કેટલું દુઃખી થવા દઈએ તે ઘણી હદ સુધી આપણા હાથમાં છે.
આ સમજણ માણસને કસોટીમાં સ્થિર રહેવાનું શીખવે છે.
કસોટી આપણને પોતાની ઓળખ કરાવે છે
આપણે ઘણી વખત આખું જીવન દુનિયાને ઓળખવામાં પસાર કરી દઈએ છીએ, પરંતુ પોતાને ઓળખવાનો સમય જ કાઢતા નથી.
કોણ આપણને પસંદ કરે છે, કોણ નથી કરતું, કોણ આપણા વિશે શું કહે છે, સમાજમાં આપણી પ્રતિષ્ઠા કેટલી છે, આપણી પાસે કેટલું છે આ બધામાં આપણે એટલા વ્યસ્ત થઈ જઈએ છીએ કે એક મહત્વનો પ્રશ્ન રહી જાય છે:
“હું ખરેખર કોણ છું?”
કસોટી આ પ્રશ્ન પૂછવા માટે આપણને મજબૂર કરે છે.
જ્યારે બહારના બધા આધાર થોડા સમય માટે નબળા પડી જાય ત્યારે માણસ પોતાની અંદર આધાર શોધવાનું શરૂ કરે છે. ત્યારે સમજાય છે કે પોતાની અંદર કેટલી સહનશક્તિ છે, કેટલું ધૈર્ય છે, કેટલો આત્મવિશ્વાસ છે અને કેટલી લડવાની શક્તિ છે.
ઘણા લોકો પોતાની શક્તિથી અજાણ હોય છે જ્યાં સુધી જીવન તેમને એવી પરિસ્થિતિમાં ન મૂકે જ્યાં મજબૂત બનવા સિવાય બીજો વિકલ્પ જ ન રહે.
જે વ્યક્તિ કહેતી હોય કે “હું આ સહન નહીં કરી શકું,” એ જ વ્યક્તિ જ્યારે પરિસ્થિતિ આવે ત્યારે વર્ષો સુધી સંઘર્ષ કરતી રહે છે. જેને લાગે કે “આટલી મોટી જવાબદારી હું કેવી રીતે સંભાળીશ?” એ જ માણસ સમય આવે ત્યારે આખા પરિવારનો આધાર બની જાય છે.
ત્યારે સમજાય છે
આપણે ઘણીવાર જેટલા નબળા માનીએ છીએ, ખરેખર એટલા નબળા નથી હોતા.
સુખ અને આનંદ વચ્ચેનો તફાવત
જીવનમાં આપણે મોટાભાગે સુખની શોધ કરીએ છીએ. સારી નોકરી, સુંદર ઘર, પૈસા, પ્રવાસ, સફળતા, પ્રતિષ્ઠા આ બધું મળે તો આપણે સુખી થઈશું એવું માનીએ છીએ.
પરંતુ સુખ ઘણીવાર પરિસ્થિતિ આધારિત હોય છે.
ઇચ્છા પૂરી થઈ એટલે સુખ. પ્રશંસા મળી એટલે સુખ. સફળતા મળી એટલે સુખ. અપેક્ષા પૂરી થઈ એટલે સુખ.
પણ જો આપણું આખું જીવન બહારની પરિસ્થિતિ પર આધારિત હશે તો આપણું મન હંમેશાં બીજાના હાથમાં રહેશે.
સાચો આનંદ થોડો જુદો છે.
આનંદ અંદરથી જન્મે છે. પોતાની જાતને સ્વીકારવામાં, જે છે તેના માટે કૃતજ્ઞ રહેવામાં, પોતાના પ્રયત્ન પ્રત્યે સંતોષ રાખવામાં અને જીવનની અનિશ્ચિતતાને સ્વીકારવામાં આનંદ મળે છે.
જે માણસ આનંદને માત્ર પરિણામ સાથે જોડે છે તે ક્યારેય લાંબા સમય સુધી આનંદિત રહી શકતો નથી. કારણ કે એક ઇચ્છા પૂરી થાય એટલે બીજી જન્મે છે. એક સફળતા મળે એટલે બીજી સફળતાની દોડ શરૂ થાય છે.
પરંતુ જે માણસ મુસાફરીને માણવાનું શીખી જાય છે તેને મંઝિલ મળતાં પહેલાં પણ જીવન સુંદર લાગે છે.
સફળતા અને નિષ્ફળતા બંને કસોટી છે
આપણે સામાન્ય રીતે માનીએ છીએ કે નિષ્ફળતા કસોટી છે અને સફળતા પુરસ્કાર છે. હકીકતમાં બંને કસોટી છે.
નિષ્ફળતા આવે ત્યારે માણસ ના ધૈર્ય ની પરીક્ષા થાય છે.
સફળતા આવે ત્યારે માણસની નમ્રતા ની પરીક્ષા થાય છે.
નિષ્ફળતામાં માણસે પોતાને તૂટતા બચાવવાનો હોય છે અને સફળતામાં માણસે પોતાના અહંકારને વધતા રોકવાનો હોય છે.
ક્યારેક સફળતા માણસને નિષ્ફળતા કરતાં વધારે નુકસાન કરે છે. સફળતા પછી માણસને લાગવા લાગે કે “મારા જેવું કોઈ નથી,” ત્યારે વિકાસ અટકી જાય છે.
બીજી તરફ નિષ્ફળતાને યોગ્ય રીતે સ્વીકારનાર વ્યક્તિ શીખે છે, પોતાની ભૂલો સુધારે છે અને ફરી પ્રયત્ન કરે છે. આવી નિષ્ફળતા ઘણીવાર ભવિષ્યની મોટી સફળતાનું બીજ બની જાય છે.
જીવનમાં સફળ થવું મહત્વનું છે, પરંતુ સફળ થયા પછી પણ માણસ બની રહેવું તેનાથી વધારે મહત્વનું છે.
હારવું અને હારી જવું અલગ બાબતો છે
જીવનમાં દરેક વખતે જીતવું શક્ય નથી.
ક્યારેક પરીક્ષામાં નિષ્ફળતા મળે, ક્યારેક વ્યવસાયમાં નુકસાન થાય, ક્યારેક સંબંધ બચાવી શકાય નહીં, ક્યારેક વર્ષોની મહેનત છતાં પરિણામ અપેક્ષા મુજબ ન આવે.
આ બધું “હારવું” છે.
પરંતુ “હારી જવું” જુદી બાબત છે.
હારવું એક ઘટના છે.
હારી જવું એક માનસિક નિર્ણય છે.
જ્યાં સુધી માણસ ફરી ઊભો થવા તૈયાર છે ત્યાં સુધી તેની કોઈ હાર અંતિમ નથી.
પડી જવું જીવનનો ભાગ છે. પડ્યા પછી ત્યાં જ પડી રહેવું કે ફરી ઊભા થવું એ આપણો નિર્ણય છે.
ક્યારેક જીવનમાં રસ્તો બંધ થાય તો તેનો અર્થ મુસાફરી પૂરી થઈ એવો નથી. કદાચ રસ્તો બદલવાનો સમય આવ્યો છે.
કસોટી સંબંધોની સાચી ઓળખ કરાવે છે
સુખના દિવસોમાં આસપાસ ઘણા લોકો હોય છે. પરંતુ મુશ્કેલી આવે ત્યારે સંબંધોની સાચી ઓળખ થાય છે.
કેટલાક લોકો આપણા હાસ્યમાં ભાગીદાર હોય છે, કેટલાક આપણા લાભમાં. પરંતુ થોડા લોકો એવા હોય છે જે આપણા આંસુમાં પણ બાજુમાં ઊભા રહે છે.
કસોટી માણસની સાથે સંબંધોની પણ પરીક્ષા લે છે.
જે માણસ તમારી મુશ્કેલીમાં તમારો હાથ પકડીને કહે કે, “ચિંતા ન કર, હું છું,” તે માણસની કિંમત દુનિયાની કોઈ સંપત્તિથી માપી શકાય નહીં.
જીવન આપણને શીખવે છે કે હજારો ઓળખાણ કરતાં બે સાચા સંબંધો વધારે કિંમતી છે.
મુશ્કેલીના સમયમાં કોણ નજીક આવ્યું અને કોણ દૂર ગયું તેનો હિસાબ રાખીને કડવાશ રાખવાની જરૂર નથી. માત્ર એટલું સમજી લેવું કે જીવન એ આપણને માણસોની ઓળખ કરાવી દીધી.
કેટલાક લોકો જીવનમાં સાથ આપવા આવે છે, કેટલાક પાઠ શીખવવા આવે છે.
બંનેનું પોતાનું મહત્વ છે.
આત્મસાક્ષાત્કાર તરફનો રસ્તો
જીવનમાં સૌથી મોટો વિકાસ બહાર નથી થતો, અંદર થાય છે.
કસોટી આપણને પોતાની અંદર જોવાનું શીખવે છે. આપણે શું ગુમાવ્યું તેની સાથે સાથે શું મેળવ્યું તે પણ જોવું જોઈએ.
કદાચ મુશ્કેલીમાં પૈસા ગયા હશે, પરંતુ સમજણ મળી હશે.
કદાચ કોઈ સંબંધ તૂટ્યો હશે, પરંતુ પોતાની કિંમત સમજાઈ હશે.
કદાચ કોઈ સ્વપ્ન પૂરું ન થયું હોય, પરંતુ જીવન માટે નવી દિશા મળી હશે.
કદાચ કોઈ દુઃખે આપણી આંખોમાં આંસુ આપ્યાં હશે, પરંતુ એ જ દુઃખે બીજાના આંસુ સમજવાની સંવેદના પણ આપી હશે.
જીવનની દરેક ઘટના નફા-નુકસાનના હિસાબથી માપી શકાય નહીં.
કેટલીક ઘટનાઓ આપણને સંપત્તિ નથી આપતી, પરંતુ પરિપક્વતા આપે છે.
અને પરિપક્વતા જીવનની સૌથી મોટી સંપત્તિ ઓ માંની એક છે.
કસોટીમાં ફરિયાદ નહીં, પ્રશ્ન બદલો
મુશ્કેલી આવે ત્યારે આપણે પૂછીએ છીએ:
“આ મારી સાથે કેમ થયું?”
આ પ્રશ્નનો જવાબ ઘણીવાર મળતો નથી.
તેના બદલે પૂછીએ:
“આમાંથી હું શું શીખી શકું?”
આ પ્રશ્ન આખી દિશા બદલી નાખે છે.
પ્રથમ પ્રશ્ન આપણને પીડિત બનાવે છે, બીજો પ્રશ્ન શીખનાર બનાવે છે.
“મારી સાથે જ કેમ?” માણસને ભૂતકાળમાં અટકાવી રાખે છે.
“હવે આગળ શું?” માણસને ભવિષ્ય તરફ લઈ જાય છે.
જીવનની કેટલીક ઘટનાઓનો અર્થ તે ક્ષણે સમજાતો નથી. વર્ષો પછી પાછળ ફરીને જોઈએ ત્યારે સમજાય છે કે જે ઘટનાને આપણે શાપ માનતા હતા તે જ કદાચ જીવનનો વળાંક હતી.
ક્યારેક બંધ થયેલો એક દરવાજો આપણને એવા રસ્તે લઈ જાય છે જેની આપણે ક્યારેય કલ્પના પણ કરી ન હોય.
પોતાની કિંમત બીજાની નજરથી ન નક્કી કરો
માણસના દુઃખનું એક મોટું કારણ છે કે તે પોતાની કિંમત બીજાના અભિપ્રાયથી નક્કી કરે છે.
કોઈ પ્રશંસા કરે તો ખુશ.
કોઈ ટીકા કરે તો દુઃખી.
કોઈ સ્વીકાર કરે તો આત્મવિશ્વાસ વધે.
કોઈ અવગણે તો પોતાને નકામા સમજવા લાગે.
આ રીતે જીવીએ તો આપણા મનની ચાવી બીજાના હાથમાં આપી દઈએ છીએ.
આત્મસાક્ષાત્કાર નો અર્થ એ છે કે માણસ પોતાની શક્તિ અને મર્યાદા બંનેને ઓળખે. પોતાની ભૂલ સ્વીકારી શકે, પરંતુ પોતાની કિંમત પર શંકા ન કરે.
ભૂલ કરવી અને નકામા હોવું એક જ વાત નથી.
જીવનમાં આપણે અનેક વાર ખોટા નિર્ણયો લઈશું. પરંતુ ખોટો નિર્ણય આપણું આખું વ્યક્તિત્વ નક્કી કરતો નથી.
ભૂલમાંથી શીખીને આગળ વધવું એ જ વિકાસ છે.
કસોટી વગર વિકાસ શક્ય નથી
વ્યાયામ માં સ્નાયુઓ પર ભાર પડે છે ત્યારે તેઓ મજબૂત બને છે. અભ્યાસમાં મુશ્કેલ પ્રશ્નો ઉકેલવાથી બુદ્ધિ વિકસે છે. જીવનમાં પડકારોનો સામનો કરવાથી વ્યક્તિત્વ મજબૂત બને છે.
જો જીવનમાં ક્યારેય વિરોધ ન મળે, નિષ્ફળતા ન મળે, રાહ જોવી ન પડે, દુઃખ ન આવે તો કદાચ આપણે આરામથી જીવી શકીએ, પરંતુ ઊંડાણથી વિકસી ન શકીએ.
શાંત સમુદ્ર સારો નાવિક બનાવતો નથી.
તોફાનોનો સામનો કરનાર નાવિક જ સમુદ્રને સાચી રીતે ઓળખે છે.
એ જ રીતે જીવનના તોફાનોમાંથી પસાર થયેલો માણસ જીવનને અલગ નજરથી જુએ છે. તેની અંદર નમ્રતા આવે છે, સંવેદના આવે છે અને નાની બાબતો માટે કૃતજ્ઞતા જન્મે છે.
જેને જીવનમાં દુઃખ જોયું છે તે બીજાના દુઃખની મજાક કરતો નથી.
જેને રાહ જોવી પડી છે તે બીજાની રાહ સમજે છે.
જેને કોઈએ મુશ્કેલીમાં હાથ આપ્યો છે તે આગળ જઈને બીજાનો હાથ પકડવાનું મહત્વ સમજે છે.
આ જ કસોટીની સૌથી સુંદર ભેટ છે.
અંતે કસોટી શું શીખવે છે?
કસોટી આપણને શીખવે છે કે જીવન માત્ર જીતવા માટે નથી, સમજવા માટે પણ છે.
દરેક ઘટના આપણા મન પ્રમાણે નહીં બને.
દરેક માણસ જીવનભર સાથે નહીં રહે.
દરેક પ્રયત્ન પ્રથમ વખત સફળ નહીં થાય.
દરેક પ્રશ્નનો જવાબ તરત નહીં મળે.
અને દરેક દુઃખનો અર્થ તે ક્ષણે સમજાશે પણ નહીં.
છતાં જીવન અટકતું નથી.
સૂર્ય દરરોજ ઊગે છે. રાત પછી સવાર આવે છે. પાનખર પછી નવી કૂંપળો આવે છે. વરસાદ પછી આકાશ ફરી સ્વચ્છ થાય છે.
માણસના જીવનમાં પણ આવું જ છે.
કોઈ કસોટી કાયમી નથી.
પરિસ્થિતિ બદલાય છે. સમય બદલાય છે. માણસ બદલાય છે. અને ઘણીવાર જે માણસ કસોટીમાં પ્રવેશે છે તે જ માણસ કસોટીમાંથી બહાર નથી આવતો બહાર આવે છે વધુ સમજદાર, વધુ મજબૂત, વધુ નમ્ર અને વધુ પરિપક્વ માણસ.
એટલે જીવન જ્યારે કસોટી કરે ત્યારે ગભરાઈ જવાને બદલે પોતાની જાતને એટલું કહીએ:
“આ સમય પણ પસાર થશે. મારે માત્ર આ સમય પસાર નથી કરવો, આ સમયમાંથી કંઈક શીખીને બહાર આવવું છે.”
જીવનમાં કેટલી વખત પડ્યા તેનો હિસાબ મહત્વનો નથી; કેટલી વખત ફરી ઊભા થયા તેનો હિસાબ મહત્વનો છે.
કેટલું મેળવ્યું એ જ સફળતા નથી; જે ન મળ્યું તેને સ્વીકારીને પણ કેટલી શાંતિથી જીવ્યા એ પણ સફળતા છે.
કેટલા લોકો આપણને પ્રેમ કરે છે તેનાથી જ જીવન સમૃદ્ધ નથી બનતું; આપણે કેટલા લોકોને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ આપી શક્યા તે પણ જીવનની સમૃદ્ધિ છે.
અને અંતે કદાચ જીવનની સૌથી મોટી કસોટી એ નથી કે આપણે કેટલું કમાયા, કેટલું જીત્યા કે કેટલા પ્રસિદ્ધ થયા.
સૌથી મોટી કસોટી એ છે કે
આટલી બધી સફળતા, નિષ્ફળતા, સુખ, દુઃખ, અપેક્ષા, નિરાશા અને સંઘર્ષમાંથી પસાર થયા પછી પણ શું આપણે આપણી અંદરનો સારો માણસ જીવતો રાખી શક્યા?
જો જવાબ “હા” હોય, તો માનવું કે જીવનની સૌથી મોટી પરીક્ષામાં આપણે સફળ થયા છીએ.
કસોટીથી ડરશો નહીં.
કારણ કે આગ સોનાને બાળતી નથી તેને શુદ્ધ કરે છે.
ઘા પથ્થરને નષ્ટ કરતા નથી તેમાંથી મૂર્તિ ઘડે છે.
અને જીવનની મુશ્કેલીઓ હંમેશાં માણસને તોડતી નથી
ક્યારેક એ જ મુશ્કેલીઓ માણસને એવો ઘડે છે, જેવો તે સુખના દિવસોમાં ક્યારેય બની શક્યો ન હોત.
જીવનની દરેક કસોટીને એટલું જ કહો
“તું મને અજમાવી શકે છે,
પરંતુ મારી આશા, મારા પ્રયત્ન અને મારી અંદરના માણસને હરાવી નહીં શકે.”
— સંજય શેઠ
