આજે સવારે જ્યારે મેં મારા ફોનમાં જોયું, ત્યારે મારા દાદાજી વોટ્સએપ પર ટાઈપ કરવાને બદલે વોઈસ નોટ મોકલી રહ્યા હતા. આ દ્રશ્ય ભલે નાનું લાગે, પણ તે દર્શાવે છે કે ટેકનોલોજી અને આપણી સંસ્કૃતિ વચ્ચે કેટલો ઊંડો સંબંધ બંધાઈ ચૂક્યો છે. વર્ષો પહેલાં જે વાતો ખાટલા પર બેસીને કે ચોરા વચ્ચે થતી હતી, તે આજે વોટ્સએપ ગ્રૂપો અને ઇન્સ્ટાગ્રામના કોમેન્ટ સેક્શનમાં થઈ રહી છે. સવાલ એ થાય છે કે, શું આ ટેકનોલોજી આપણી સંસ્કૃતિને ભૂંસી રહી છે કે પછી તેને નવું આયખું આપી રહી છે?
ઓટલાથી લઈને ઓનલાઈન સુધીની સફર
એક સમય હતો જ્યારે ગુજરાતી સંસ્કૃતિનો જીવ ‘ઓટલા સંસ્કૃતિ’માં વસતો હતો. સાંજે કામ પતાવીને પાડોશીઓ ઓટલે બેસતા, સુખ-દુઃખની વાતો થતી અને સંબંધો જીવંત રહેતા. આજે ફ્લેટ સિસ્ટમ અને ટેકનોલોજીના કારણે આ ઓટલા ગાયબ થઈ ગયા છે, પણ તેની જગ્યા ‘ઓનલાઈન કમ્યુનિટીઝ’ એ લઈ લીધી છે. વિદેશમાં વસતા ગુજરાતીઓ આજે ફેસબુક ગ્રૂપ્સ કે ઝૂમ મીટિંગ્સ દ્વારા ડાયરાનું આયોજન કરે છે. જે ગરબા માત્ર સોસાયટીના ચોકમાં ગવાતા હતા, તે આજે રીલ્સ (Instagram Reels) દ્વારા વૈશ્વિક સ્તરે પહોંચી ગયા છે. અમેરિકામાં બેઠેલો યુવાન પણ આજે ધૂળેટી કે નવરાત્રીના વીડિયો જોઈને પોતાની માટી સાથે જોડાયેલો અનુભવે છે.
ભાષાનું નવું સ્વરૂપ: 'મેમ્સ' અને ઇમોશન
સૌથી મોટો અને રસપ્રદ બદલાવ ગુજરાતી ભાષામાં આવ્યો છે. આપણી લોકબોલી અને કહેવતો, જે કદાચ લુપ્ત થવાના આરે હતી, તેને ઇન્ટરનેટ અને 'મેમ્સ' (Memes) દ્વારા નવું જીવન મળ્યું છે. જુવાનિયાઓ આજે સોશિયલ મીડિયા પર કાઠિયાવાડી કે સુરતી લઢણના ફની વીડિયો બનાવી રહ્યા છે. દયારામ અને નરસિંહ મહેતાની કવિતાઓ ગીફ્ટ અને રીમિક્સ મ્યુઝિક સાથે સ્પોટિફાય કે યુટ્યુબ પર વાગી રહી છે.
પરંતુ, સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. આજના બાળકો ગુજરાતી બોલી શકે છે પણ લખી શકતા નથી, કારણ કે ફોન પર કીબોર્ડ અંગ્રેજી (Hinglish/Gujlish) થઈ ગયું છે. 'આવજો' હવે 'TC' (Take Care) કે 'Bye' માં ફેરવાઈ ગયું છે. આપણી લિપિ ધીમે ધીમે સ્ક્રીન પરથી ગાયબ થઈ રહી છે તે ચિંતાનો વિષય છે.
ટેકનોલોજી એ કોઈ વાવાઝોડું નથી કે જે આપણી સંસ્કૃતિને ઉખાડી ફેંકે, પણ એ તો વહેતી નદી છે. આપણે નક્કી કરવાનું છે કે આ પાણીથી આપણે આપણી સંસ્કૃતિના મૂળિયાં સીંચવાં છે કે તેને ધોવાઈ જવા દેવી છે.
આજે ટેકનોલોજીએ આપણી અસ્મિતા અને વેપારને પણ વૈશ્વિક મંચ આપ્યો છે. જે સંસ્કૃતિ 'રોટલો અને ઓટલો' આપવા માટે જાણીતી હતી, તે આજે 'ઓનલાઈન ઓર્ડર' સુધી વિસ્તરી છે. ઘરમાં બેસીને પાપડ, અથાણાં કે ખાખરા બનાવતી ગૃહઉદ્યોગની બહેનો આજે ઇન્સ્ટાગ્રામ અને વેબસાઇટ્સ દ્વારા સાત સમુંદર પાર ઓર્ડર મોકલી રહી છે. બાંધણી, પટોળા અને કચ્છી ભરતકામ જેવી આપણી હસ્તકલા આજે ઈ-કોમર્સના માધ્યમથી વિદેશીઓના ડ્રોઈંગ રૂમ સુધી પહોંચી છે. સંસ્કૃતિ માત્ર વાતોમાં જ નહીં, પણ આર્થિક રીતે પણ આત્મનિર્ભર બનીને ડિજિટલ યુગમાં ધબકી રહી છે.
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને આપણો ગરબો
આજે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના યુગમાં, જ્યારે કોઈ રોબોટ કે એલેક્સા (Alexa) પાસે આપણે મીઠો ગુજરાતી ટહુકો સાંભળીએ છીએ, ત્યારે અંદરથી ગર્વ થાય છે. આપણો વારસો, આપણી વાર્તાઓ, અને આપણો ઇતિહાસ હવે ડિજિટલ ફોર્મેટમાં હંમેશા માટે સચવાઈ રહ્યા છે. મોટી સંખ્યામાં જૂના ગ્રંથો,
લોકસાહિત્ય અને ઝવેરચંદ મેઘાણીની વાર્તાઓનું ડિજિટલાઈઝેશન થઈ રહ્યું છે, જેથી આવનારી પેઢી તેને માત્ર એક ક્લિક પર વાંચી શકે.
ટેકનોલોજી સંસ્કૃતિને નબળી નથી બનાવતી, પણ જો તેનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ ન થાય તો સંબંધોમાં 'ડિજિટલ અંતર' ચોક્કસ લાવી શકે છે. તહેવારોમાં રૂબરૂ મળવાની પરંપરા હવે માત્ર વોટ્સએપના 'ફોરવર્ડેડ મેસેજ' પૂરતી સીમિત ન થઈ જાય તે જોવાની જવાબદારી આપણી છે.
આપણો ધ્યેય એ હોવો જોઈએ કે સ્ક્રીનની ચમક વચ્ચે આપણા સંસ્કારોની સુગંધ ઝાંખી ન પડે. ફોનના નોટિફિકેશન વચ્ચે ક્યારેક રૂબરૂ મળીને, આંખોમાં આંખ પરોવીને 'જય શ્રી કૃષ્ણ' કે 'રામ રામ' કહેવાનો આનંદ અને આપણો અસલ મિજાજ હંમેશા અકબંધ રહેવો જોઈએ.
