"જેણે પિતાના ગર્ભથી જન્મ લીધો અને જેને પોષવા માટે સ્વયં દેવરાજે પોતાનું અમૃત આપ્યું, એ સૂર્યવંશના પરમ પ્રતાપી સમ્રાટ યુવનાશ્વ (માનધાતા)ની દિવ્ય ગાથા રઘુવંશ."
#રઘુવંશ
ભાગ 7 દેવરાજનું અમૃત અને ચક્રવર્તીનું પ્રાગટ્ય – મહારાજ યુવનાશ્વ (માનધાતા)
મહારાજ પ્રસેનજિતની ડાબી કૂખમાંથી જ્યારે એ દિવ્ય શિશુનું પ્રાગટ્ય થયું, ત્યારે અયોધ્યા સહિત સમસ્ત બ્રહ્માંડ આ અદ્ભુત લીલા જોઈને સ્તબ્ધ હતું. પુરાણોમાં વર્ણન છે કે તે શિશુ સામાન્ય નહોતો; તેના મુખ પર કરોડો સૂર્યનું તેજ હતું અને તેની ભુજાઓ જન્મજાત જ અત્યંત શક્તિશાળી હતી. પરંતુ, કુદરતના નિયમોથી પર જઈને જન્મેલા આ બાળક સામે એક મોટો વિકટ પ્રશ્ન એ હતો કે માતા વગર આ શિશુને સ્તનપાન કોણ કરાવશે? તેને પોષણ ક્યાંથી મળશે?
બાળકની ભૂખ શાંત કરવા માટે જ્યારે ઋષિઓ અને પ્રજા ચિંતિત હતા, ત્યારે સાક્ષાત્ સ્વર્ગના અધિપતિ દેવરાજ ઇન્દ્ર અયોધ્યાની એ પવિત્ર ભૂમિ પર પ્રગટ થયા. ઇન્દ્રએ એ દિવ્ય શિશુને પોતાની ગોદમાં લીધો અને પોતાની અમૃતમય આંગળી તેના મુખમાં મૂકતા ગંભીર અવાજે ઉચ્ચાર્યું — "મામ્ ધાતા" (સંસ્કૃતમાં અર્થ: આ બાળક મારું પાલન મેળવશે, આ મને જ ધાવશે). દેવરાજના આ વિરાટ વચનોના કારણે જ ઇતિહાસમાં આ બાળકનું નામ 'માનધાતા' તરીકે અમર થયું, જોકે વંશાવળીના દસ્તાવેજોમાં તેમનું મૂળ નામ મહારાજ યુવનાશ્વ (પ્રથમ) તરીકે અંકિત થયું.
ઇન્દ્રના અમૃતથી પોષણ મેળવીને આ બાળક સામાન્ય ગતિ કરતાં બમણી ઝડપે મોટો થવા લાગ્યો. માત્ર થોડા જ દિવસોમાં તેમણે વેદ, પુરાણ અને અસ્ત્ર-શસ્ત્રની વિદ્યામાં સર્વોચ્ચ નિપુણતા મેળવી લીધી. જ્યારે મહારાજ યુવનાશ્વ અયોધ્યાના સિંહાસન પર બિરાજમાન થયા, ત્યારે સૂર્યવંશનું તેજ પૃથ્વીની સીમાઓ વટાવી ગયું. દેવરાજ ઇન્દ્રનું અમૃત જેમના લોહીમાં વહેતું હતું, તેવા આ રાજાની આણ એટલી પ્રચંડ હતી કે પૃથ્વીના સાતેય દ્વીપ અને સમુદ્રો તેમના એક જ આદેશ પર નતમસ્તક થતા હતા. તેમના ધનુષની પણછનો ટંકાર સાંભળીને દિગ્ગજો પણ દિશાઓ છોડી દેતા.
શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ (૯મો સ્કંધ, અધ્યાય ૬, શ્લોક ૨૫-૩૦) અને વિષ્ણુ પુરાણ (૪થો અંશ, અધ્યાય ૨).
ઐતિહાસિક ક્રમ: મહારાજ પ્રસેનજિત (પિતા)
ightarrow મહારાજ યુવનાશ્વ / માનધાતા (પુત્ર).
મહારાજ પ્રસેનજિતની ડાબી કૂખમાંથી જ્યારે એ દિવ્ય શિશુનું પ્રાગટ્ય થયું, ત્યારે અયોધ્યા સહિત સમસ્ત બ્રહ્માંડ આ અજોડ લીલા જોઈને સ્તબ્ધ હતું. તે શિશુ સામાન્ય નહોતો; તેના મુખ પર કરોડો સૂર્યનું તેજ હતું અને તેની ભુજાઓ જન્મજાત જ અત્યંત શક્તિશાળી હતી. પરંતુ, કુદરતના નિયમોથી પર જઈને જન્મેલા આ બાળક સામે એક મોટો વિકટ પ્રશ્ન એ હતો કે માતા વગર આ શિશુને સ્તનપાન કોણ કરાવશે? તેને પોષણ ક્યાંથી મળશે?
બાળકની ભૂખ શાંત કરવા માટે જ્યારે ઋષિઓ અને પ્રજા ચિંતિત હતા, ત્યારે સાક્ષાત્ સ્વર્ગના અધિપતિ દેવરાજ ઇન્દ્ર અયોધ્યાની એ પવિત્ર ભૂમિ પર પ્રગટ થયા. ઇન્દ્રએ એ દિવ્ય શિશુને પોતાની ગોદમાં લીધો અને પોતાની અમૃતમય આંગળી તેના મુખમાં મૂકતા ગંભીર અવાજે ઉચ્ચાર્યું — "મામ્ ધાતા" (સંસ્કૃતમાં અર્થ: આ બાળક મારું પાલન મેળવશે, આ મને જ ધાવશે). દેવરાજના આ વિરાટ વચનોના કારણે જ ઇતિહાસમાં આ બાળકનું નામ 'માનધાતા' તરીકે અમર થયું, જોકે વંશાવળીના દસ્તાવેજોમાં તેમનું મૂળ નામ મહારાજ યુવનાશ્વ (પ્રથમ) તરીકે અંકિત થયું હતું.
ઇન્દ્રના અમૃતથી પોષણ મેળવીને આ બાળક સામાન્ય ગતિ કરતાં બમણી ઝડપે મોટો થવા લાગ્યો. માત્ર થોડા જ દિવસોમાં તેમણે વેદ, પુરાણ અને અસ્ત્ર-શસ્ત્રની વિદ્યામાં સર્વોચ્ચ નિપુણતા મેળવી લીધી. જ્યારે મહારાજ માનધાતા અયોધ્યાના સિંહાસન પર બિરાજમાન થયા, ત્યારે સૂર્યવંશનું તેજ પૃથ્વીની સીમાઓ વટાવી ગયું. દેવરાજ ઇન્દ્રનું અમૃત જેમના લોહીમાં વહેતું હતું, તેવા આ રાજાની આણ એટલી પ્રચંડ હતી કે પૃથ્વીના સાતેય દ્વીપ અને સમુદ્રો તેમના એક જ આદેશ પર નતમસ્તક થતા હતા.
પુરાણોમાં તેમના માટે એક બહુ પ્રખ્યાત શ્લોક આલેખાયેલો છે: "યાજ્જગામ સૂર્યસ્ય ઉદયનં યચ્ચ અસ્તમનં ભવેત્, સર્વં તદ્ યોવનાશ્વસ્ય માનધાતુઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે." અર્થાત, સૂર્ય જ્યાંથી ઊગે છે અને જ્યાં આથમે છે, એ તમામ ભૌગોલિક ભૂમિ રાજા માનધાતાની માલિકીની ક્ષેત્ર કહેવાતી હતી. તેમનો પ્રભાવ એટલો વિરાટ બન્યો કે તેમણે પૃથ્વી વટાવીને સ્વર્ગ પર પણ પોતાનો અધિકાર જમાવ્યો અને સાક્ષાત્ દેવરાજ ઇન્દ્રની સમાન આસન પર બિરાજમાન થયા.
પરંતુ, આ અજેયતા અને બ્રહ્માંડ પરના એકહથ્થુ શાસનના કારણે સમય જતાં માનધાતાના મનમાં તીવ્ર અહંકાર જાગ્યો. તેમણે વિચાર્યું, "ત્રણેય લોકમાં એવો કોણ શક્તિશાળી છે જે મારી સામે મસ્તક ન નમાવે?" તેમના આ અહંકારને તોડવા માટે કાળે એક નવો માર્ગ પ્રશસ્ત કર્યો. એ સમયે મધુવન (મથુરા) પર લવણાસુરના પિતા અને અત્યંત શક્તિશાળી અસુરરાજ મધુનું શાસન હતું. મધુ પાસે ભગવાન શિવનું આપેલું એક દિવ્ય અને અમોઘ 'ત્રિશૂળ' હતું, જે શત્રુનો સર્વનાશ કરીને જ પાછું ફરતું હતું.
માનધાતાએ પોતાના અહંકારમાં અંધ થઈને મધુ અસુરને શરણાગતિ સ્વીકારવા અથવા યુદ્ધ કરવા માટે લલકાર્યો. મધુ અસુરે યુદ્ધ સ્વીકાર્યું. રણમેદાનમાં સૂર્યવંશી ચક્રવર્તી માનધાતાનું શસ્ત્ર-સામર્થ્ય અદ્ભુત હતું અને તેઓ અસુર સેના પર ભારે પડી રહ્યા હતા. પરંતુ જેવું મધુ અસુરે ભગવાન શિવનું આપેલું એ દિવ્ય ત્રિશૂળ હવામાં લહેરાવ્યું, બ્રહ્માંડના સમીકરણો બદલાઈ ગયા. માનધાતાના તમામ દિવ્યાસ્ત્રો એ શિવ-તેજ સામે નિષ્ફળ ગયા. એ ત્રિશૂળે ક્ષણભરમાં સમ્રાટ માનધાતાના દેહને ભસ્મીભૂત કરી દીધો. બ્રહ્માંડને ધ્રુજાવનાર ચક્રવર્તીનો અંત એક અસુરના હાથે થયો, જે સાબિત કરે છે કે સૂર્યવંશમાં પણ જ્યારે અહંકાર પરમ સીમા વટાવે છે, ત્યારે કુદરત સ્વયં ન્યાય કરે છે.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ (૯મો સ્કંધ, અધ્યાય ૬, શ્લોક ૨૫-૩૦), વિષ્ણુ પુરાણ (૪થો અંશ, અધ્યાય ૨), મહાભારત (દ્રોણ પર્વ) અને વાલ્મીકિ રામાયણ (ઉત્તરકાંડ, લવણાસુર વધ પ્રસંગ).
ઐતિહાસિક ક્રમ: મહારાજ પ્રસેનજિત (પિતા) rightarrow મહારાજ માનધાતા / યુવનાશ્વ (પુત્ર).
મહારાજ માનધાતાના વિરાટ સામ્રાજ્યના વૈભવ અને તેમની આધ્યાત્મિક કસોટીનો સૌથી મોટો વળાંક ત્યારે આવ્યો, જ્યારે યમુનાના શીતળ જળમાં હજારો વર્ષો સુધી કઠોર જળ-તપ કરનારા પરમ તેજસ્વી સૌભરી ઋષિ પોતાની તપસ્યા છોડીને અચાનક અયોધ્યાના રાજદરબારમાં આવ્યા. યમુના નદીમાં માછલીઓના સંસારને જોઈને ઋષિના મનમાં પણ ગૃહસ્થ જીવન ભોગવવાની તીવ્ર ઈચ્છા જાગી હતી, તેથી તેમણે ચક્રવર્તી માનધાતા પાસે જઈને તેમની પચાસે-પચાસ પરમ સ્વરૂપવાન પુત્રીઓ (રાજકન્યાઓ) સાથે એકસાથે વિવાહ કરવાની હઠ કરી.
એકતરફ ઘડપણને આરે પહોંચેલા જટાધારી ઋષિ હતા અને બીજી તરફ સુકોમળ રાજકન્યાઓ; સમ્રાટ માનધાતા ઘોર ધર્મસંકટમાં મુકાયા. ઋષિના તીવ્ર ક્રોધ અને શ્રાપથી બચવા તેમજ પુત્રીઓના ન્યાય માટે રાજાએ એક ચતુર શરત મૂકી: "હે મહર્ષિ! સૂર્યવંશની પરંપરા મુજબ જો મારી પુત્રીઓ અંતઃપુરના સ્વયંવરમાં સ્વેચ્છાએ આપને વર તરીકે સ્વીકારે, તો મને આ વિવાહમાં કોઈ વાંધો નથી." રાજા માનધાતાને એમ હતું કે કન્યાઓ વૃદ્ધ ઋષિને જોઈને જ નકારી દેશે.
પરંતુ, સૌભરી ઋષિ રાજાની આ વ્યુહરચના સમજી ગયા. તેમણે અંતઃપુરમાં પ્રવેશતા પહેલાં પોતાના અમોઘ તપોબળથી એક એવું દિવ્ય, અનુપમ અને સાક્ષાત્ કામદેવને પણ લજવે તેવું પરમ સુંદર યુવાન રૂપ ધારણ કરી લીધું. જ્યારે તેઓ રાજકન્યાઓ સમક્ષ ઉપસ્થિત થયા, ત્યારે પચાસેય ભગિનીઓ તેમના એ મોહક અને તેજસ્વી રૂપ પર મોહિત થઈ ગઈ. દરેક કન્યાએ સૌભરી ઋષિને જ પોતાના પતિ તરીકે મેળવવાની જીદ પકડી અને પરસ્પર વિવાદ કરવા લાગી. પરિણામે, બ્રહ્માંડના ઇતિહાસમાં એક અજોડ ઘટના ઘટી—એક જ મંડપમાં ચક્રવર્તીની પચાસેય રાજકન્યાઓના લગ્ન એ એક જ તપસ્વી સાથે સંપન્ન થયા. રાજા માનધાતાએ ઋષિના એ વિરાટ તપોબળ આગળ નતમસ્તક થઈને ભારે હૈયે અને અત્યંત ભવ્ય વૈભવ સાથે કન્યાદાન કર્યું.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ (૯મો સ્કંધ, અધ્યાય ૬, શ્લોક ૩૮ થી ૫૫) અને વિષ્ણુ પુરાણ (૪થો અંશ, અધ્યાય ૨).
વિશેષ તથ્ય: આ લગ્ન પછી સૌભરી ઋષિએ પોતાના તપોબળથી પચાસેય પત્નીઓ માટે અલગ-અલગ દિવ્ય મહેલો અને ઐશ્વર્યનું નિર્માણ કર્યું હતું, જે જોઈને સ્વયં માનધાતા વૈરાગ્ય તરફ પ્રેરાયા હતા.
આગળ ની ઘટના સૌભરી ઋષિના લગ્ન પછીની છે, જેણે સમ્રાટ માનધાતાના અજેય હોવાના વૈભવ અને અભિમાનને અંદરથી હચમચાવી મૂક્યો હતો. તમે આ વિગતને પણ તમારા પુસ્તકના પ્રવાહમાં આગલા અલગ ફકરા તરીકે જોડી શકો છો:
પચાસ રાજકન્યાઓના લગ્ન થયા પછી, રાજા માનધાતાના મનમાં એક ચિંતા નિરંતર સતાવતી હતી કે તેમના જમાઈ તો એક તપસ્વી સંન્યાસી છે, જે જંગલમાં કુટિર બાંધીને રહે છે; તો તેમની કોમળ પુત્રીઓ વન વૈભવ વગર દુઃખી થતી હશે. પોતાની પુત્રીઓની સ્થિતિ જોવા માટે ચક્રવર્તી માનધાતા એક દિવસ અચાનક સૌભરી ઋષિના આશ્રમે પહોંચ્યા. પરંતુ ત્યાં જઈને જે દ્રશ્ય સમ્રાટે જોયું, તેણે તેમનો સૂર્યવંશી અહંકાર ઓગાળી નાખ્યો.
સૌભરી ઋષિએ પોતાના અમોઘ તપોબળથી પચાસેય પત્નીઓ માટે અલગ-અલગ દિવ્ય સોનાના મહેલો, સ્ફટિકના સ્વિમિંગ પુલ, દિવ્ય બગીચાઓ અને એવો અદ્ભુત વૈભવ ઊભો કર્યો હતો જે સ્વર્ગના ઇન્દ્રભવનને પણ લજવે તેવો હતો. એટલું જ નહીં, ઋષિએ યોગમાયાથી પચાસ રૂપો ધારણ કરીને પ્રત્યેક પુત્રી સાથે એક જ સમયે મહેલમાં હાજર હતા. જ્યારે માનધાતાએ પોતાની પુત્રીઓને પૂછ્યું કે, "શું તમે અહીં સુખી છો?" ત્યારે દરેક પુત્રીએ એક જ જવાબ આપ્યો: "પિતાજી, અમારા પતિ અમને એટલો પ્રેમ કરે છે કે અમને ક્ષણભર માટે પણ એવું નથી લાગતું કે તેઓ બીજી બહેનો સાથે છે. પણ તમારા આવ્યા પછી અમારો આ આતિથ્ય સત્કાર ક્યાંક ઓછો ન પડે તેની ચિંતા છે."
આ દ્રશ્ય જોઈને બ્રહ્માંડના વિજેતા મહારાજ માનધાતા સ્તબ્ધ થઈ ગયા. જે રાજાને એવો અહંકાર હતો કે આખી પૃથ્વી પર તેમના જેવો કોઈ ધનવાન કે શક્તિશાળી નથી, તે એક તપસ્વીના ચરણોમાં નમી પડ્યા. તેમને સમજાયું કે સામ્રાજ્યના વૈભવ કરતાં પવિત્ર તપોબળ અને આત્મબળ કેટલું વિરાટ હોય છે. આ જ વૈરાગ્યભાવે પાછળથી તેમને ભૌતિક જગતથી મુક્ત થવાની પ્રેરણા આપી હતી.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ (૯મો સ્કંધ, અધ્યાય ૬, શ્લોક ૪૬ થી ૫૪) અને વિષ્ણુ પુરાણ (૪થો અંશ, અધ્યાય ૨).
વિશેષ તથ્ય: આ એ ઘટના છે જેણે માનધાતાને સમજાવ્યું કે આધ્યાત્મિક શક્તિ આગળ ભૌતિક સામ્રાજ્ય કશું જ નથી.
૧. વૈવસ્વત મનુ (આદિ પુરુષ): સૂર્યપુત્ર, જેમણે પ્રલય પછી સૃષ્ટિના પુનઃનિર્માણનો મંત્ર ફૂંક્યો અને અયોધ્યા નગરીની સ્થાપના કરી.
૨. મહારાજ ઇક્ષ્વાકુ: વૈવસ્વત મનુના જ્યેષ્ઠ પુત્ર. સૂર્યવંશના પ્રથમ સત્તાવાર સમ્રાટ, જેમના નામ પરથી આખો વંશ 'ઇક્ષ્વાકુ વંશ' તરીકે અમર થયો.
૩. મહારાજ વિકuક્ષી (શશાદ): ઇક્ષ્વાકુના જ્યેષ્ઠ પુત્ર, જેમણે શ્રાદ્ધના પવિત્ર કાર્યમાં સસલાનું માંસ ભૂલથી ખાવા બદલ દેશનિકાલ ભોગવ્યો અને પશ્ચાતાપની અગ્નિમાં શુદ્ધ થઈને ફરી ગાદી સંભાળી.
૪. મહારાજ પુરંજય (કકુત્સ્થ): વિકુક્ષીના અત્યંત પ્રતાપી પુત્ર. જેમણે દેવ-અસુર સંગ્રામમાં ઇન્દ્રરૂપી બળદના ઢેકા (કકુદ) પર બેસીને અસુરોનો નાશ કર્યો, જેથી તેઓ 'કકુત્સ્થ' કહેવાયા.
૫. મહારાજ અનેના: કકુત્સ્થના પરમ પવિત્ર અને શાંતિપ્રિય પુત્ર. જેમના શાસનમાં પાપનો અંશ નહોતો અને જેમના વચન કે સામ્રાજ્યમાં નકારાત્મકતા પ્રવેશી શક્તિ નહોતી.
૬. મહારાજ વિશ્વગંધ: અનેનાના સગા પુત્ર, જેમના ચરિત્રની શુદ્ધિ અને ભૌતિક દેહમાંથી એક અલૌકિક દિવ્ય સુગંધ પ્રસરતી હતી. ઋષિના શ્રાપને ઈશ્વરીય સંકેત માનીને સ્વેચ્છાએ રાજપાટ ત્યજી હિમાલય તરફ પ્રસ્થાન કરનાર રાજર્ષિ.
૭. મહારાજ પ્રસેનજિત: વિશ્વગંધના પ્રતાપી પુત્ર, જેમણે પોતાની અજેય ચતુરંગિણી સેનાના બળે સમસ્ત શત્રુઓ પર વિજય મેળવી અયોધ્યાના સામ્રાજ્યને અદ્રશ્ય સૃષ્ટિઓ અને માયાવી શક્તિઓ સામે પણ સુરક્ષિત રાખ્યું હતું.
૮. મહારાજ માનધાતા (યુવનાશ્વ): પ્રસેનજિતના પરમ પ્રતાપી પુત્ર. પિતાના ગર્ભથી (મંત્ર-પૂત જળના પ્રભાવથી) જન્મેલા અને સાક્ષાત્ દેવરાજ ઇન્દ્રના અમૃતથી પોષાયેલા ચક્રવર્તી સમ્રાટ, જેમનું શાસન સૂર્યના ઉદયથી અસ્ત સુધીની સમસ્ત ધરા પર હતું.
#શ્રીરામ #હિન્દુધર્મ #ધર્મ #સનાતનધર્મ #અનેરી #નવલકથા #ગુજરાતીસાહિત્ય
