"જેના નામ પરથી આ ધરા 'પૃથ્વી' કહેવાઈ, એ પ્રથમ ચક્રવર્તી સમ્રાટ પૃથુના અદભૂત પરાક્રમની સાક્ષી એટલે રઘુવંશ."
#રઘુવંશ
ભાગ 3 રાજા અનેના અને પૃથુનું પરાક્રમ
મહારાજ વિકુક્ષીના ન્યાયી શાસન પછી અયોધ્યાના સિંહાસન પર તેમના તેજસ્વી પુત્ર રાજા અનેના બિરાજમાન થયા. અનેના એટલે એવા શાસક જેમના જીવનમાં 'અન' (નહીં) અને 'એન' (પાપ) — એટલે કે જેમના જીવનમાં પાપનો કોઈ અંશ નહોતો. તેમના સમયમાં પ્રજા એટલી સુખી હતી કે પૃથ્વી પર રોગ, દુષ્કાળ કે અકાળ મૃત્યુનો ભય સમૂળગો નષ્ટ થઈ ગયો હતો.
પરંતુ સૂર્યવંશની આ કીર્તિ પતાકાને સાચા અર્થમાં દિગ્વિજય અપાવનાર રાજા હતા અનેનાના પુત્ર — મહારાજ પૃથુ. પૃથુનો જન્મ જ ધર્મના રક્ષણ માટે થયો હતો. જ્યારે પૃથ્વી પર અરાજકતા વધવા લાગી, ત્યારે પૃથુએ પોતાના પરાક્રમથી પૃથ્વીને દોહીને (દુગ્ધ કાઢીને) માનવજાત માટે અન્ન અને ઔષધિઓ સુલભ કરી આપી હતી. આ જ કારણ છે કે તેમના નામ પરથી આ ધરા 'પૃથ્વી' તરીકે ઓળખાઈ.
રાજા પૃથુના શાસનમાં અયોધ્યાની સીમાઓનો અભૂતપૂર્વ વિસ્તાર થયો. તેઓ પ્રથમ 'ચક્રવર્તી' સમ્રાટ તરીકે પ્રસ્થાપિત થયા. તેમણે માત્ર શસ્ત્રોથી જ નહીં, પણ શાસ્ત્રો અને યજ્ઞો દ્વારા પણ દેવોને સંતુષ્ટ કર્યા હતા. તેમની ન્યાયપ્રિયતા એટલી પ્રબળ હતી કે સાક્ષાત્ ઇન્દ્રદેવ પણ તેમના યજ્ઞોની સફળતા જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હતા.
પૃથુએ સ્થાપેલી વ્યવસ્થા અને નગર આયોજન આજે પણ આદર્શ માનવામાં આવે છે. તેમણે જંગલોને ખેતીલાયક બનાવ્યા અને માનવ વસાહતોને સુરક્ષિત કરી. સૂર્યવંશના આ પ્રતાપી રાજાએ સાબિત કર્યું કે રાજા માત્ર કર ઉઘરાવનાર નથી, પણ પ્રજાનો સાચો પાલક અને પૃથ્વીનો રક્ષક છે.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: શ્રીમદ ભાગવત પુરાણ (૪થો સ્કંધ, પૃથુ ચરિત્ર) અને વિષ્ણુ પુરાણ.
વિગત: રાજા પૃથુ દ્વારા પૃથ્વીનું દોહન અને પ્રથમ ચક્રવર્તી સમ્રાટનો
રાજા પૃથુ માત્ર શાસક નહોતા, પણ તેઓ ભગવાન વિષ્ણુના 'અંશાવતાર' માનવામાં આવે છે. જ્યારે તેમના પિતા વેન નામના અત્યાચારી રાજાના પાપથી પૃથ્વી ફાટી રહી હતી, ત્યારે ઋષિઓએ વેનની જમણી ભુજાનું મંથન કર્યું અને તેમાંથી પૃથુ પ્રગટ્યા. તેમના પ્રગટ થતાની સાથે જ આકાશમાંથી દેવોએ પુષ્પવર્ષા કરી, કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે હવે પૃથ્વી પર 'રામરાજ્ય'નો પૂર્વજન્મ થવાનો છે.
પૃથુ મહારાજના જીવનની સૌથી મોટી ઘટના એટલે 'પૃથ્વી-દોહન'. પુરાણોમાં વર્ણન છે કે જ્યારે પૃથ્વી (ધરા) અન્ન સંતાડીને ગાયનું રૂપ ધારણ કરી ભાગવા લાગી, ત્યારે પૃથુએ પોતાના ધનુષ પર બાણ ચઢાવ્યું. ડરેલી પૃથ્વીએ જ્યારે પૃથુના શરણ લીધા, ત્યારે રાજાએ સ્વયં 'મનુ' ને વાછરડું બનાવીને પૃથ્વીરૂપી ગાયને દોહી હતી. આ દોહનમાંથી જે દૂધ નીકળ્યું, તે જ પૃથ્વી પરના અન્ન, ઔષધિઓ અને મનુષ્યો માટેના જીવનજરૂરી તત્વો હતા.
રાજા પૃથુએ જ આ પૃથ્વીને રહેવા લાયક બનાવી. તેમણે પર્વતોને તોડીને સપાટ મેદાનો બનાવ્યા, જેથી ખેતી થઈ શકે અને ગામો વસી શકે. પૃથુ પહેલાં લોકો માત્ર ગુફાઓ કે જંગલોમાં ભટકતા હતા, પણ પૃથ્વી પર 'નગર સભ્યતા' અને 'ગ્રામીણ વ્યવસ્થા'નો પાયો નાખનાર રાજા પૃથુ હતા.
તમે જાણીને આશ્ચર્ય પામશો કે પૃથુ મહારાજે ૧૦૦ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો. જ્યારે તેઓ ૯૯ યજ્ઞો પૂર્ણ કરી ૧૦૦મો યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે સ્વયં ઇન્દ્રદેવે ઈર્ષ્યાવશ યજ્ઞનો ઘોડો ચોરી લીધો હતો. પરંતુ પૃથુએ ક્રોધ કરવાને બદલે ક્ષમા અને ધર્મનો માર્ગ પસંદ કર્યો, જેનાથી પ્રસન્ન થઈને સાક્ષાત્ ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને દર્શન આપ્યા હતા. પૃથુએ સાબિત કર્યું કે સાચો વિજય અહંકાર પર નથી, પણ આત્મા પર છે.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: શ્રીમદ ભાગવત પુરાણ (૪થો સ્કંધ, અધ્યાય ૧૭ થી ૨૩).
ઐતિહાસિક તથ્ય: પૃથુને 'પ્રથમ અભિષિક્ત રાજા' (The First Enthroned King) કહેવામાં આવે છે.
મહારાજ પૃથુના જીવનનો સૌથી મર્મસ્પર્શી પ્રસંગ ત્યારે આવ્યો જ્યારે તેમના ૯૯મા યજ્ઞ પછી સાક્ષાત્ ભગવાન વિષ્ણુ પ્રગટ થયા. ભગવાને પૃથુને વરદાન માંગવા કહ્યું, ત્યારે એક ચક્રવર્તી રાજા હોવા છતાં પૃથુએ શું માંગ્યું? તેમણે કહ્યું, "હે પ્રભુ, મારે મોક્ષ નથી જોઈતો, મારે અઢળક સંપત્તિ પણ નથી જોઈતી. મને માત્ર દસ હજાર કાન આપો, જેથી હું તમારી કથાનું શ્રવણ તૃપ્તિપૂર્વક કરી શકું." એક શાસકની આ ભક્તિ જોઈને સ્વયં નારાયણ પણ ગદગદ થઈ ગયા હતા.
બીજી એક અત્યંત મહત્વની વાત એ છે કે પૃથુએ જ આ ધરતી પર 'મર્યાદા' અને 'વ્યવસ્થા' સ્થાપિત કરી હતી. પૃથુ પહેલાં માનવીય વસાહતોમાં કોઈ શિસ્ત નહોતી. તેમણે જ સૌપ્રથમ પૃથ્વીને નવ ખંડોમાં વિભાજિત કરી અને દરેક ખંડ માટે અલગ રક્ષકોની નિમણૂક કરી. તેમણે ઋષિ સનતકુમારો પાસેથી 'આત્મજ્ઞાન' પ્રાપ્ત કર્યું હતું, જેનો બોધ તેમણે પોતાની પ્રજાને પણ આપ્યો. પૃથુના શાસનમાં રાજા અને પ્રજા વચ્ચેનો સંબંધ પિતા અને પુત્ર જેવો હતો.
જ્યારે તેમનો અંતિમ સમય આવ્યો, ત્યારે તેમણે કોઈ યુદ્ધમાં પ્રાણ નહોતા ત્યાગ્યા, પણ સ્વેચ્છાએ રાજપાટ પોતાના પુત્ર વિજિતાશ્વને સોંપી દીધો હતો. તેઓ પોતાની પત્ની અર્ચિ સાથે વનમાં ગયા અને ત્યાં કઠોર તપસ્યા દ્વારા પંચતત્વમાં વિલીન થયા. સૂર્યવંશમાં પૃથુ એવા પ્રથમ રાજા હતા જેમણે સાબિત કર્યું કે 'રાજગાદી' એ ભોગવવાનું સાધન નથી, પણ ઈશ્વરની સેવા કરવાનું માધ્યમ છે.
તેમણે પૃથ્વીને ગાયનું રૂપ આપીને જે દોહન કર્યું હતું, તેમાં માત્ર અન્ન જ નહોતું, પણ સંસ્કારોનું અમૃત પણ હતું. એટલે જ આજે પણ જ્યારે આપણે 'પૃથ્વી' બોલીએ છીએ, ત્યારે અજાણતા જ સૂર્યવંશના આ મહાન પૂર્વજ મહારાજ પૃથુનું સ્મરણ કરીએ છીએ.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: શ્રીમદ ભાગવત પુરાણ (૪થો સ્કંધ, પૃથુ સ્તુતિ).
વિશેષ વિગત: પૃથુ દ્વારા સ્થાપિત પ્રથમ સામાજિક અને નગર વ્યવસ્થા.
મહારાજ પૃથુના જીવનનો સૌથી મર્મસ્પર્શી પ્રસંગ ત્યારે આવ્યો જ્યારે તેમના ૯૯મા યજ્ઞ પછી સાક્ષાત્ ભગવાન વિષ્ણુ પ્રગટ થયા. ભગવાને પૃથુને વરદાન માંગવા કહ્યું, ત્યારે એક ચક્રવર્તી રાજા હોવા છતાં પૃથુએ શું માંગ્યું? તેમણે કહ્યું, "હે પ્રભુ, મારે મોક્ષ નથી જોઈતો, મારે અઢળક સંપત્તિ પણ નથી જોઈતી. મને માત્ર દસ હજાર કાન આપો, જેથી હું તમારી કથાનું શ્રવણ તૃપ્તિપૂર્વક કરી શકું." એક શાસકની આ ભક્તિ જોઈને સ્વયં નારાયણ પણ ગદગદ થઈ ગયા હતા.
બીજી એક અત્યંત મહત્વની વાત એ છે કે પૃથુએ જ આ ધરતી પર 'મર્યાદા' અને 'વ્યવસ્થા' સ્થાપિત કરી હતી. પૃથુ પહેલાં માનવીય વસાહતોમાં કોઈ શિસ્ત નહોતી. તેમણે જ સૌપ્રથમ પૃથ્વીને નવ ખંડોમાં વિભાજિત કરી અને દરેક ખંડ માટે અલગ રક્ષકોની નિમણૂક કરી. તેમણે ઋષિ સનતકુમારો પાસેથી 'આત્મજ્ઞાન' પ્રાપ્ત કર્યું હતું, જેનો બોધ તેમણે પોતાની પ્રજાને પણ આપ્યો. પૃથુના શાસનમાં રાજા અને પ્રજા વચ્ચેનો સંબંધ પિતા અને પુત્ર જેવો હતો.
જ્યારે તેમનો અંતિમ સમય આવ્યો, ત્યારે તેમણે કોઈ યુદ્ધમાં પ્રાણ નહોતા ત્યાગ્યા, પણ સ્વેચ્છાએ રાજપાટ પોતાના પુત્ર વિજિતાશ્વને સોંપી દીધો હતો. તેઓ પોતાની પત્ની અર્ચિ સાથે વનમાં ગયા અને ત્યાં કઠોર તપસ્યા દ્વારા પંચતત્વમાં વિલીન થયા. સૂર્યવંશમાં પૃથુ એવા પ્રથમ રાજા હતા જેમણે સાબિત કર્યું કે 'રાજગાદી' એ ભોગવવાનું સાધન નથી, પણ ઈશ્વરની સેવા કરવાનું માધ્યમ છે.
તેમણે પૃથ્વીને ગાયનું રૂપ આપીને જે દોહન કર્યું હતું, તેમાં માત્ર અન્ન જ નહોતું, પણ સંસ્કારોનું અમૃત પણ હતું. એટલે જ આજે પણ જ્યારે આપણે 'પૃથ્વી' બોલીએ છીએ, ત્યારે અજાણતા જ સૂર્યવંશના આ મહાન પૂર્વજ મહારાજ પૃથુનું સ્મરણ કરીએ છીએ.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: શ્રીમદ ભાગવત પુરાણ (૪થો સ્કંધ, પૃથુ સ્તુતિ).
વિશેષ વિગત: પૃથુ દ્વારા સ્થાપિત પ્રથમ સામાજિક અને નગર વ્યવસ્થા.
મહારાજ પૃથુ વિશેની સૌથી વિસ્મયકારી વાત એ છે કે તેઓ માત્ર પૃથ્વીના રાજા નહોતા, પણ તેમણે 'સૂતર' અને 'માગધ' (સ્તુતિ કરનારા ગાયકો) ની પરંપરા પણ સ્થાપી હતી. જ્યારે પૃથુનો રાજ્યાભિષેક થઈ રહ્યો હતો ત્યારે ગાયકોએ તેમની પ્રશંસા શરૂ કરી. પૃથુએ તેમને અટકાવ્યા અને કહ્યું, "હજી મેં કોઈ પરાક્રમ કર્યું નથી, તો તમે મારી સ્તુતિ કઈ રીતે કરી શકો? જે પરાક્રમ ભવિષ્યમાં થવાનું છે, તેનું અત્યારે ગુણગાન ન કરો." એક સમ્રાટની આટલી ઊંચી નૈતિકતા એ રઘુવંશનું સાચું લક્ષણ હતું.
તદુપરાંત, પૃથુ મહારાજે જ પૃથ્વી પર 'શ્રદ્ધા' અને 'દાન' ની પ્રથા મજબૂત કરી. તેમણે જ જમીનને માપવાની પદ્ધતિ (Surveying) ની શરૂઆત કરી હતી, જેથી દરેક ખેડૂતને પોતાની ભૂમિનો હક મળી શકે. તેમના શાસનમાં પશુ-પક્ષીઓ પણ નિર્ભય હતા કારણ કે રાજાનો આદેશ હતો કે કોઈપણ જીવને કારણ વગર પીડા ન આપવી.
તેમના જીવનનો અંતિમ પડાવ અત્યંત દિવ્ય હતો. જ્યારે મહારાજ પૃથુએ જોયું કે તેમનું શરીર વૃદ્ધ થઈ રહ્યું છે, ત્યારે તેમણે કોઈ રાજસી દબદબા વગર મૌન ધારણ કર્યું. તેમણે અગ્નિહોત્ર અને ધ્યાન દ્વારા પોતાની પ્રાણશક્તિને બ્રહ્મરંધ્રમાં સ્થિત કરી અને ભગવાનના ધામમાં પ્રયાણ કર્યું. તેમની પાછળ તેમની પત્ની મહારાણી અર્ચિ પણ સતી થયા, જે સૂર્યવંશના ઈતિહાસમાં પ્રેમ અને સમર્પણની એક અજોડ ઘટના હતી.
પૃથુએ સાબિત કર્યું કે રઘુવંશનો રાજા માત્ર ભોગ ભોગવવા નથી આવતો, પણ એક આદર્શ સ્થાપિત કરવા આવે છે.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: શ્રીમદ ભાગવત પુરાણ (૪થો સ્કંધ, અધ્યાય ૨૩).
વિશેષ વિગત: સ્તુતિ પરંપરા અને પૃથ્વીના નવ ખંડોનું વિભાજન.
મહારાજ પૃથુના જીવનની સૌથી ગુપ્ત ગણાય તેવી વાત એ છે કે તેઓ 'અર્ચિ' નામના શક્તિસ્વરૂપા દેવી સાથે પ્રગટ થયા હતા. જ્યારે ઋષિઓએ રાજા વેનની ભુજાઓનું મંથન કર્યું, ત્યારે પૃથુની સાથે જ એક દિવ્ય કન્યા પણ પ્રગટ થઈ હતી. આ કન્યા સાક્ષાત્ લક્ષ્મીનો અંશ હતી. આ ઘટના એ વાતનું પ્રમાણ છે કે રઘુવંશમાં 'શક્તિ' અને 'શાસન' હંમેશા સાથે રહ્યા છે.
એક બીજું મોટું રહસ્ય એ છે કે પૃથુએ જ પૃથ્વી પર 'વર્ણ અને આશ્રમ' વ્યવસ્થાને પવિત્ર રૂપ આપ્યું હતું. તેમણે નિયમ કર્યો હતો કે સમાજનો કોઈ પણ વ્યક્તિ ભૂખ્યો ન સૂવો જોઈએ. પૃથુએ પૃથ્વીને દોહીને જે 'દૂધ' મેળવ્યું હતું, તે હકીકતમાં 'જ્ઞાન અને અન્ન' નો સંગમ હતો. તેમણે સાબિત કર્યું કે પૃથ્વી એ માતા છે, અને જો તમે તેની સંભાળ રાખો તો તે ક્યારેય તમને કશાની ખોટ પડવા દેતી નથી.
તેમના શાસનની ચરમસીમા એ હતી કે તેમના સમયમાં અયોધ્યાની નગરી માત્ર ઈંટો અને પથ્થરથી નહીં, પણ 'સત્ય અને અહિંસા' ના પાયા પર ઉભી હતી. પૃથુએ જ સૌપ્રથમ ઘોષણા કરી હતી કે રાજા એ પ્રજાનો સ્વામી નહીં, પણ તેનો સૌથી મોટો સેવક છે. આ જ વિચારધારા સેંકડો પેઢીઓ પછી ભગવાન રામમાં જોવા મળી હતી.
જ્યારે તેમણે આ ધરા પરથી વિદાય લીધી, ત્યારે આકાશમાં પિતૃઓએ પણ તેમનું સ્વાગત કર્યું હતું, કારણ કે પૃથ્વીને 'પૃથ્વી' નામ અપાવનાર અને તેને મનુષ્યો માટે રહેવા લાયક બનાવનાર તે આદિ-પુરૂષ હતા.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: ભાગવત મહાપુરાણ (૪થો સ્કંધ) અને મહાભારત (શાંતિ પર્વ).
વિશેષ તથ્ય: પૃથુ અને અર્ચિનું યુગલ પ્રાગટ્ય અને તેમનું લક્ષ્મી-નારાયણ સ્વરૂપ.
#શ્રીરામ #ધર્મ #હિન્દુધર્મ #અનેરી #ગુજરાતીસાહિત્ય
