આજ ની મારી આ વાર્તા માં આપડે જાણી શું કે વાસુદેવ અને એમના ભાઈ નંદ કેમના માળિયા...
શ્રીકૃષ્ણ વસુદેવ અને દેવકીના વાસ્તવિક પુત્ર હતા, પરંતુ કંસના અત્યાચારને કારણે તેઓ પોતાના પુત્રનો જન્મોત્સવ ઉજવી શક્યા નહોતા. છતાં ધર્મપિતા નંદ મહારાજે અત્યંત ઉત્સાહ સાથે શ્રીકૃષ્ણનો જન્મોત્સવ ઉજવ્યો. બીજા જ દિવસે જાહેરાત કરવામાં આવી કે યશોદાએ પુત્રને જન્મ આપ્યો છે.
વૈદિક પરંપરા અનુસાર નંદ મહારાજે વિદ્વાન જ્યોતિષીઓ અને બ્રાહ્મણોને જન્મોત્સવની વિધિઓ કરાવવા આમંત્રિત કર્યા. બાળકના જન્મ પછી જ્યોતિષીઓ જન્મલગ્નની ગણતરી કરીને તેના ભવિષ્ય વિશેની જન્મકુંડળી તૈયાર કરે છે. જન્મોત્સવ પહેલાં પરિવારના લોકો સ્નાન કરીને શુદ્ધ થાય છે, સુંદર વસ્ત્રો અને આભૂષણો ધારણ કરે છે અને બાળકના ભવિષ્ય વિશે સાંભળવા એકત્ર થાય છે.
નંદ મહારાજ અને તેમના પરિવારજનો પણ સુંદર વસ્ત્રો પહેરી જન્મસ્થળે ઉપસ્થિત થયા. બ્રાહ્મણોએ વૈદિક મંત્રોચ્ચાર કર્યા અને જ્યોતિષીઓએ વિધિ પૂર્ણ કરી. આ પ્રસંગે દેવતાઓ અને પિતૃઓની પણ પૂજા કરવામાં આવી. નંદ મહારાજે બ્રાહ્મણોને બે લાખ સુશોભિત ગાયો દાનમાં આપી. ગાયો ઉપરાંત સોનાના આભૂષણોથી શોભિત વસ્ત્રો અને અનાજના ઢગલાઓ પણ દાનમાં આપ્યા.
આ દુનિયામાં ધનસંપત્તિ વિવિધ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, પરંતુ તે હંમેશા શુદ્ધ માર્ગોથી પ્રાપ્ત થતી નથી. તેથી વૈદિક આદેશો અનુસાર સંપત્તિને શુદ્ધ કરવા માટે બ્રાહ્મણોને ગાયો, સોનું અને દાન આપવામાં આવે છે. નવજાત શિશુની શુદ્ધિ માટે પણ બ્રાહ્મણોને દાન આપવામાં આવે છે. મનુષ્યે પોતાનું જીવન, સંપત્તિ અને પોતાને શુદ્ધ રાખવા જોઈએ. જીવનની શુદ્ધિ દૈનિક સ્નાન, આંતરિક અને બાહ્ય સ્વચ્છતા તથા વિવિધ સંસ્કારો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
ભગવાનની પૂજા અને દાન દ્વારા આપણે પોતાની સંપત્તિને પવિત્ર બનાવી શકીએ છીએ. આત્મસાક્ષાત્કાર અને પરમ સત્યના જ્ઞાન માટે વેદોના અધ્યયન દ્વારા આત્મશુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. તેથી વેદોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જન્મથી દરેક વ્યક્તિ શુદ્ર હોય છે, પરંતુ સંસ્કારો દ્વારા દ્વિજ બને છે. વેદોના અભ્યાસથી મનુષ્ય વિદ્વાન બને છે, જે બ્રાહ્મણ બનવા માટે આવશ્યક લાયકાત છે. જ્યારે મનુષ્ય પરમ સત્યને સંપૂર્ણ રીતે સમજી લે છે ત્યારે તે બ્રાહ્મણ કહેવાય છે. અને જ્યારે બ્રાહ્મણ વધુ પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરે છે ત્યારે તે વૈષ્ણવ અથવા ભગવાનનો ભક્ત બની જાય છે.
તે ઉત્સવમાં ઉપસ્થિત તમામ બ્રાહ્મણોએ શિશુના કલ્યાણ માટે વિવિધ વૈદિક મંત્રોનું પઠન કર્યું. સૂત, માગધ, બંદી અને વિરદાવલી ગાન કરનારોએ પણ પોતાના મંત્રો અને ગીતો ગાયા. આ ઉપરાંત ભેરીઓ અને દુન્દુભિઓ પણ વાગી રહી હતી. આ પ્રસંગે બધા ઘરો અને ગૌશાળાઓમાં આનંદના સ્વરો સંભળાઈ રહ્યા હતા. ઘરોની અંદર અને બહાર પીસેલા ચોખાથી સુંદર રંગોળીઓ બનાવવામાં આવી હતી. રસ્તાઓ અને ગલીઓમાં સુગંધિત પાણી છાંટવામાં આવ્યું હતું. છતો, ધ્વજો અને દરવાજાઓને વિવિધ પ્રકારની ઝાલરો, તોરણો અને પાંદડાઓથી શણગારવામાં આવ્યા હતા. બધા દ્વારો લીલા પાંદડાં અને ફૂલોથી સજાવવામાં આવ્યા હતા. ગાયો, વાછરડાં અને સાંઢોને તેલ તથા હળદરનો લેપ કરવામાં આવ્યો હતો. ગેરુ વગેરે રંગોથી તેમને સુંદર રીતે શણગારવામાં આવ્યા હતા. તેમના ગળામાં મોરપિચ્છના હાર પહેરાવવામાં આવ્યા હતા અને રંગબેરંગી વસ્ત્રો તથા સુવર્ણ આભૂષણોથી તેમને સુશોભિત કરવામાં આવ્યા હતા.
જ્યારે બધા ગોપાલકોએ સાંભળ્યું કે શ્રીકૃષ્ણના પિતા નંદ મહારાજ પોતાના પુત્રનો જન્મોત્સવ ઉજવી રહ્યા છે, ત્યારે તેઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેમણે કિંમતી વસ્ત્રો ધારણ કર્યા, વિવિધ પ્રકારના કાનના આભૂષણો અને હારોથી પોતાને શણગાર્યા તથા પોતાના માથા પર મોટી-મોટી પાઘડીઓ બાંધી. આ રીતે સજ્જ થઈને તેઓ વિવિધ ભેટો લઈને નંદ મહારાજના ઘરે આવ્યા.
જ્યારે તમામ ગોપીઓએ સાંભળ્યું કે યશોદાએ પુત્રને જન્મ આપ્યો છે, ત્યારે તેઓ આનંદથી ઝૂમી ઊઠ્યાં. તેમણે પણ કિંમતી વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી પોતાને શણગાર્યાં અને પોતાના શરીર પર સુગંધિત દ્રવ્યો લગાવ્યાં.
જેમ પરાગની ધૂળથી કમળનું ફૂલ વધુ સુંદર લાગે છે, તેમ ગોપીઓએ પોતાના કમળ સમાન મુખમંડળ પર કુંકુમનો લેપ કર્યો. ત્યારબાદ આ સુંદર ગોપીઓ પોતાની-પોતાની ભેટો લઈને નંદ મહારાજના ઘરે પહોંચી. પોતાના ભરાવદાર નિતંબો અને ઉન્નત ઉરોજોના ભારથી ધીમે ધીમે ચાલતી આ ગોપીઓ નંદના ઘરની તરફ આગળ વધી રહી હતી.
ગોપીઓ ધીમે ચાલતી હતી, પરંતુ શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેના તેમના ગાઢ પ્રેમને કારણે તેઓ ઝડપથી આગળ વધવા લાગી. તેમના કાનમાં મોતીની વાળીઓ હતી, ગળામાં સુંદર હાર હતા અને તેમના હોઠો તથા આંખો વિવિધ રંગો અને કાજળથી શોભતા હતા. તેમના હાથોમાં સોનાની ચુડીઓ હતી. તેઓ ઉતાવળમાં રસ્તો પાર કરી રહી હતી, તેથી તેમના શરીરને શોભાવતી ફૂલમાળાઓ તૂટીને નીચે પડી રહી હતી. એવું લાગતું હતું જાણે આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા થઈ રહી હોય. તેમના આભૂષણોની હલચલથી તેમની સુંદરતા વધુ વધી રહી હતી.
આ રીતે ગોપીઓ નંદ-યશોદાના ઘેર પહોંચી અને બાળકને આશીર્વાદ આપવા લાગી:
“હે બાલક! તું અમારી રક્ષા માટે દીર્ઘાયુષ્ય પ્રાપ્ત કર.”
આશીર્વાદ આપતી વખતે તેમણે હળદર અને તેલનો લેપ, દહીં, દૂધ તથા પાણીનું મિશ્રણ માત્ર બાળક પર જ નહીં, પરંતુ ત્યાં હાજર અન્ય લોકો પર પણ છાંટ્યું. આ શુભ પ્રસંગે સંગીતકારો વિવિધ પ્રકારના વાદ્યો વગાડી રહ્યા હતા.
જ્યારે ગોપાલકોએ ગોપીઓની આ આનંદમય લીલાઓ જોઈ, ત્યારે તેઓ ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને ગોપીઓ પર દહીં, દૂધ, માખણ તથા પાણી છાંટવા લાગ્યા. પછી બંને તરફથી એકબીજા પર માખણ ફેંકવામાં આવવા લાગ્યું. નંદ મહારાજ પણ ગોપ-ગોપીઓની આ રમૂજી લીલાઓ જોઈને અત્યંત આનંદિત થયા. તેમણે ત્યાં ઉપસ્થિત ચારણોને ઉદારતાપૂર્વક દાન આપ્યું. કેટલાક ચારણો ઉપનિષદો અને પુરાણોની કથાઓ ગાઈ રહ્યા હતા, કેટલાક પૂર્વજોના ગુણગાન કરી રહ્યા હતા અને કેટલાક મધુર ગીતો ગાઈ રહ્યા હતા. ત્યાં ઘણા વિદ્વાન બ્રાહ્મણો પણ હાજર હતા. નંદ મહારાજે પ્રસન્ન થઈને તેમને વસ્ત્રો, આભૂષણો અને ગાયોનું દાન આપ્યું.
આ પ્રસંગથી સમજાય છે કે વૃંદાવનવાસીઓ માત્ર ગોપાલનના કારણે કેટલા સમૃદ્ધ હતા. બધા ગોપાલકો વૈશ્ય જાતિના હતા, જેમનો વ્યવસાય ગોપાલન અને ખેતી હતો. તેમની વેશભૂષા અને જીવનશૈલી જોઈને તેઓ નાના ગામના રહેવાસી લાગે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેઓ ખૂબ સમૃદ્ધ હતા. તેમની પાસે દૂધ અને દૂધમાંથી બનતી વસ્તુઓ એટલી વધારે હતી કે તેઓ તેને આનંદથી એકબીજા પર ફેંકી શકતા હતા.
તેમની સંપત્તિ મુખ્યત્વે દૂધ, દહીં, ઘી અને અન્ય દૂધજન્ય પદાર્થો હતી. ઉપરાંત, ખેતીના ઉત્પાદનોના વેપારથી તેઓ વિવિધ પ્રકારના રત્નો અને કિંમતી વસ્તુઓથી પણ સમૃદ્ધ હતા. તેમની પાસે માત્ર સંપત્તિ જ નહોતી, પરંતુ તેઓ નંદ મહારાજની જેમ ઉદારતાથી દાન પણ આપી શકતા હતા.
આ રીતે શ્રીકૃષ્ણના ધર્મપિતા નંદ મહારાજે ત્યાં એકત્રિત થયેલા તમામ લોકોની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે સૌનું આદરપૂર્વક સ્વાગત કર્યું અને જે કોઈએ જે માગ્યું તે દાનમાં આપ્યું. તે સમયના વિદ્વાન બ્રાહ્મણો પાસે આવકનું બીજું કોઈ સાધન નહોતું, તેથી તેઓ પોતાના જીવનનિર્વાહ માટે વૈશ્ય અને ક્ષત્રિય વર્ગ પર આધાર રાખતા હતા. જન્મદિવસ, લગ્ન વગેરે શુભ પ્રસંગોએ તેમને ભેટો અને દાન મળતાં હતાં.
આ પ્રસંગે જ્યારે નંદ મહારાજ ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરી રહ્યા હતા અને લોકોની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવામાં વ્યસ્ત હતા, ત્યારે તેમની એકમાત્ર કામના એ હતી કે નવજાત શિશુ શ્રીકૃષ્ણ હંમેશા સુખી અને પ્રસન્ન રહે. નંદ મહારાજને તો એનો જરા પણ ખ્યાલ નહોતો કે આ બાળક સ્વયં ભગવાન શ્રીવિષ્ણુનું મૂળ સ્વરૂપ છે. તેઓ તેની રક્ષા માટે ભગવાન વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરી રહ્યા હતા.
બલરામજીની માતા રોહિણીદેવી વસુદેવજીની અત્યંત ભાગ્યશાળી પત્ની હતી. ભલે તેઓ પોતાના પતિથી દૂર રહેતી હતી, છતાં નંદ મહારાજના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણના જન્મોત્સવમાં વધાઈ આપવા માટે તેમણે સુંદર વસ્ત્રો પહેર્યા. તેમણે હાર, કુંડળો અને અન્ય આભૂષણો ધારણ કર્યા અને ઉત્સવસ્થળે જઈને આનંદપૂર્વક ફરી રહી હતી.
વૈદિક પરંપરા મુજબ, જે સ્ત્રીનો પતિ ઘરમાં ન હોય તે સામાન્ય રીતે શૃંગાર કરતી નથી. પરંતુ રોહિણીદેવીએ પોતાના પતિથી દૂર હોવા છતાં આ શુભ પ્રસંગે શૃંગાર કર્યો હતો.
શ્રીકૃષ્ણના જન્મોત્સવના વૈભવ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તે સમયે વૃંદાવન દરેક રીતે સમૃદ્ધ હતું. કારણ કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે નંદ મહારાજ અને માતા યશોદાના ઘરમાં જન્મ લીધો હતો, તેથી એવું લાગતું હતું કે દેવી લક્ષ્મીએ વૃંદાવનમાં પોતાનું ઐશ્વર્ય પ્રગટ કર્યું હોય. જાણે વૃંદાવન પહેલેથી જ લક્ષ્મીદેવીની ક્રીડાભૂમિ બની ગયું હોય.
જન્મોત્સવ પછી નંદ મહારાજે કંસના રાજ્યને આપવાનો વાર્ષિક કર ચૂકવવા માટે મથુરા જવાનું નક્કી કર્યું. જવા પહેલાં તેમણે ગામના જવાબદાર ગોપાલકોને બોલાવી પોતાની ગેરહાજરીમાં વૃંદાવનની સંભાળ રાખવાની જવાબદારી સોંપી.
જ્યારે નંદ મહારાજ મથુરા પહોંચ્યા, ત્યારે વસુદેવજીને આ સમાચાર મળ્યા. પોતાના મિત્રને અભિનંદન આપવા માટે તેઓ ખૂબ ઉત્સુક થયા અને તરત જ ત્યાં પહોંચ્યા જ્યાં નંદ મહારાજ રોકાયા હતા.
જ્યારે નંદ મહારાજે વસુદેવજીને જોયા, ત્યારે તેમને એવું લાગ્યું જાણે તેમને નવું જીવન મળી ગયું હોય. તેઓ ભાવવિભોર થઈ ઊભા થઈ ગયા અને વસુદેવજીને હૃદયથી ભેટ્યા. ત્યારબાદ તેમણે વસુદેવજીનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કરીને તેમને સુંદર આસન પર બેસાડ્યા.
વસુદેવજી તે સમયે પોતાના બે પુત્રો વિશે ખૂબ ચિંતિત હતા, જેમને નંદ મહારાજના સંરક્ષણમાં રાખવામાં આવ્યા હતા અને નંદને તેમની સાચી ઓળખની જાણ નહોતી. તેમણે ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક તેમના વિષે પૂછપરછ કરી. શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ બંને વસુદેવજીના પુત્રો હતા. બલરામજીને વસુદેવજીની પત્ની રોહિણીના ગર્ભમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યા હતા અને રોહિણીદેવી નંદ મહારાજના આશ્રયમાં રહેતી હતી. શ્રીકૃષ્ણને પણ યશોદામાતાની પુત્રીના સ્થાને ગુપ્ત રીતે ત્યાં પહોંચાડવામાં આવ્યા હતા.
નંદ મહારાજ જાણતા હતા કે બલરામ વસુદેવજીના પુત્ર છે, પરંતુ તેમને એ ખબર નહોતી કે શ્રીકૃષ્ણ પણ વસુદેવજીના જ પુત્ર છે. તેથી વસુદેવજીએ ઉત્સુકતાપૂર્વક શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ બંનેના કુશળક્ષેમ પૂછ્યા.
પછી વસુદેવજીએ નંદ મહારાજને સંબોધીને કહ્યું:
“હે મિત્ર! વૃદ્ધાવસ્થામાં તમારી સૌથી મોટી ઇચ્છા પુત્રપ્રાપ્તિની હતી, પરંતુ તમને પુત્ર મળ્યો નહોતો. હવે ભગવાનની કૃપાથી તમને સુંદર પુત્ર પ્રાપ્ત થયો છે. મારા મત પ્રમાણે આ તમારા માટે અત્યંત શુભ પ્રસંગ છે.
મને તો કંસે કેદી બનાવી રાખ્યો હતો, અને હવે હું મુક્ત થયો છું. તેથી મારા માટે આ જાણે નવો જન્મ છે. મને આશા નહોતી કે હું ફરીથી તમારું દર્શન કરી શકીશ, પરંતુ ભગવાનની કૃપાથી આજે હું તમને મળી રહ્યો છું.”
આ રીતે વસુદેવજીએ શ્રીકૃષ્ણ અંગેની પોતાની ચિંતા પરોક્ષ રીતે વ્યક્ત કરી. શ્રીકૃષ્ણને ગુપ્ત રીતે માતા યશોદાની શરણમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા અને તેમના જન્મોત્સવની ભવ્ય ઉજવણી પછી નંદ મહારાજ મથુરા આવ્યા હતા. તેથી વસુદેવજી અત્યંત પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા:
“આ તો મારો નવો જન્મ છે.”
તેમને ક્યારેય આશા નહોતી કે શ્રીકૃષ્ણ જીવિત રહેશે, કારણ કે કંસે તેમના અન્ય તમામ પુત્રોની હત્યા કરી નાખી હતી.
વસુદેવજી આગળ કહેવા લાગ્યા:
“પ્રિય મિત્ર! આપણું સતત સાથે રહેવું ખૂબ મુશ્કેલ છે. ભલે આપણાં કુટુંબ, પત્ની, પુત્ર અને પુત્રીઓ હોય, છતાં પ્રકૃતિના નિયમ પ્રમાણે આપણે ઘણીવાર એકબીજાથી અલગ થઈ જઈએ છીએ.
દરેક જીવાત્મા પોતાના પૂર્વકર્મોના ફળ અનુસાર આ દુનિયામાં જન્મ લે છે. ભલે બધા લોકો કોઈ એક સ્થળે ભેગા થાય, પરંતુ લાંબા સમય સુધી સાથે રહેવું નિશ્ચિત નથી. દરેકને પોતાના કર્મો અનુસાર જુદા જુદા માર્ગે જવું પડે છે અને અંતે વિખૂટા પડવું પડે છે.
જેમ સમુદ્રની લહેરો પર તરતાં છોડ અને વેલીઓ ક્યારેક એકબીજાની નજીક આવી જાય છે, પરંતુ પછી ફરી અલગ થઈ જાય છે; તેમ જીવનમાં લોકોનો મેળાપ અને વિયોગ પણ કર્મોના નિયમો અનુસાર થતો રહે છે.”
બીજો જવાબ: આ જ રીતે જ્યારે આપણે સાથે-સાથે રહીએ છીએ, ત્યારે આપણો પારિવારિક સંગ સુંદર લાગે છે, પરંતુ કાળની તરંગોના પરિણામે થોડા સમય પછી આપણે અલગ પડી જઈએ છીએ.
વસુદેવે આવું કહેવાનો તાત્પર્ય એ હતો કે, દેવકીના ગર્ભમાંથી તેમને આઠ પુત્રો પ્રાપ્ત થયા હતા, પરંતુ દુર્ભાગ્યવશ તેઓ બધા ગુમાવી બેઠા હતા. અહીં સુધી કે તેઓ પોતાના એક પુત્ર શ્રીકૃષ્ણને પણ પોતાના પાસે રાખી શક્યા નહોતા. વસુદેવને તેમના વિયોગનો અનુભવ થઈ રહ્યો હતો, પરંતુ તેઓ આ વાત સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત કરી શકતા નહોતા. તેમણે કહ્યું, “કૃપા કરીને મને વૃંદાવનની કુશળતા જણાવો. તમારી પાસે એટલી બધી ગાયો છે—શું તેમને પૂરતું ઘાસ અને પાણી મળી રહ્યું છે? મને એ પણ જણાવો કે જ્યાં તમે હાલમાં રહો છો, તે સ્થળ ઉપદ્રવોથી મુક્ત અને શાંત છે કે નહીં?”
વસુદેવે શ્રીકૃષ્ણની કુશળતા જાણવા માટે જ આ બધા પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા. તેમને ખબર હતી કે કંસ અને તેના અનુયાયીઓ વિવિધ પ્રકારના અસુરોને મોકલીને શ્રીકૃષ્ણનો વધ કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા. તેઓ પહેલેથી જ નક્કી કરી ચૂક્યા હતા કે કૃષ્ણના જન્મ પછી દસ દિવસની અંદર જન્મેલા બધા બાળકોનો વધ કરી દેવામાં આવશે. કારણ કે વસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ વિશે અત્યંત ચિંતિત હતા, તેથી તેમણે તેમના નિવાસસ્થાનની સુરક્ષા વિશે પૂછ્યું. તેમણે બલરામ અને તેમની માતા રોહિણીના સમાચાર પણ પૂછ્યા, જેમને નંદ મહારાજની સંભાળમાં સોંપવામાં આવ્યા હતા.
વસુદેવે નંદ મહારાજને એ પણ યાદ અપાવ્યું કે બલરામ પોતાના અસલી પિતાને ઓળખતા નથી. “તે તમને જ પોતાના પિતા માને છે, અને હવે તમારી પાસે બીજો પુત્ર શ્રીકૃષ્ણ પણ છે. મારા મત પ્રમાણે તમે આ બંનેની સારી રીતે દેખભાળ કરી રહ્યા છો.”
આ પણ મહત્વની વાત છે કે વસુદેવે નંદ મહારાજના ગૌધનની કુશળતા વિશે પૂછ્યું. પશુઓની, ખાસ કરીને ગાયોની, રક્ષા પોતાની સંતાનની જેમ કરવામાં આવતી હતી. વસુદેવ ક્ષત્રિય હતા અને નંદ મહારાજ વૈશ્ય હતા. ક્ષત્રિયનું કર્તવ્ય છે કે તે પ્રજાની રક્ષા કરે અને વૈશ્યનું કર્તવ્ય છે કે તે ગાયોની સુરક્ષા કરે. ગાયો એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે જેટલી પ્રજા. જે રીતે પ્રજાને દરેક પ્રકારની સુરક્ષા આપવામાં આવે છે, તે જ રીતે ગાયોની પણ સુરક્ષા થવી જોઈએ.
વસુદેવ આગળ કહેતા રહ્યા કે ધર્મનું પાલન, આર્થિક વિકાસ તથા ઇન્દ્રિયસુખ (કામ)ના કાર્યો પરિવારજનો, રાષ્ટ્રો અને સમગ્ર માનવજાતિના સહયોગ પર આધાર રાખે છે. તેથી દરેક વ્યક્તિનું કર્તવ્ય છે કે તેના નાગરિકો અને ગાયોને કોઈપણ પ્રકારનું દુઃખ ન પહોંચે.
તેમણે પોતાના બંધુઓ તથા પશુઓની શાંતિ અને સુવિધાનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. ત્યારે જ ધર્મ, અર્થ અને કામની પ્રાપ્તિ સરળતાથી થઈ શકે છે. વસુદેવને દુઃખ હતું કે તેઓ દેવકીથી જન્મેલા પોતાના પુત્રોને રક્ષણ આપવામાં અસામર્થ્ય રહ્યા. તેમને એવું લાગતું હતું કે ધર્મ, અર્થ અને કામ – બધું જ તેમણે ગુમાવી દીધું છે.
આ સાંભળીને નંદ મહારાજે જવાબ આપ્યો:
“હે પ્રિય વસુદેવ! મને ખબર છે કે દેવકીથી જન્મેલા તમારા બધા પુત્રોનો કંસ દ્વારા વધ કરવામાં આવ્યો હોવાથી તમે અત્યંત દુઃખી છો. જોકે છેલ્લું બાળક એક કન્યા હતી અને કંસ તેને મારી શક્યો નહોતો. તે સ્વર્ગલોકમાં ચાલી ગઈ છે. હે મિત્ર! શોક ન કરો. આપણે બધા આપણા ભૂતકાળના અદૃશ્ય કર્મોના આધિન છીએ. દરેક વ્યક્તિ પોતાના પૂર્વકર્મોના વશમાં છે, અને જે વ્યક્તિ કર્મ અને તેના ફળના સિદ્ધાંતને સમજે છે, તે જ સાચો જ્ઞાની કહેવાય. એવો મનુષ્ય સુખ કે દુઃખથી વ્યાકુળ થતો નથી.”
પછી વસુદેવે જવાબ આપ્યો:
“હે પ્રિય નંદ! જો તમે રાજકર (સરકારી કર) ચૂકવી દીધો હોય, તો કૃપા કરીને તરત જ પોતાના સ્થાને પાછા ફરી જાઓ, કારણ કે મારા વિચાર મુજબ ગોકુળમાં કોઈ ઉપદ્રવ થવાની શક્યતા છે.”
નંદ મહારાજ અને વસુદેવ વચ્ચેની આ મિત્રતાપૂર્ણ વાતચીત પછી વસુદેવ પોતાના ઘરે પરત ફર્યા. કર ચૂકવીને નંદ મહારાજ તથા તેમની સાથે મથુરા આવેલા ગ્વાલબાળકો પણ પાછા ફરી ગયા.
