"જેના દુહામાં સોરઠની સોડમ છે, જેના છંદમાં સિંહની ગર્જના છે, અને જેના ભજનોમાં પરમાત્માની પરમ શાંતિ છે – એવા ચારણી સાહિત્યના સૂર્ય એટલે કવિ શ્રી દુલાભાયા કાગ."
ગુજરાતની પવિત્ર ધરતી એ સંતો, શૂરાઓ અને સાહિત્યકારોની ભૂમિ રહી છે. આ ધરતી પર એવા અનેક મહાપુરુષો થયા જેમણે પોતાના શબ્દોથી સમાજને ચેતના આપી છે. પરંતુ જ્યારે ચારણી સાહિત્ય, લોકજીવનના મર્મ અને ભક્તિરસના ત્રિવેણી સંગમની વાત આવે ત્યારે આકાશમાં ધ્રુવના તારાની જેમ એક નામ સૌથી વધુ ઝળહળે છે – પરમ આદરણીય કવિ શ્રી દુલાભાયા ભાયાભાઈ કાગ, જેમને આખો સંસાર ખૂબ જ આદર અને પ્રેમથી 'કાગબાપુ' કે 'ભગત બાપુ' તરીકે પૂજે છે.
આજે સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ યુગની ભીંસમાં જ્યારે આપણું મૂળ સાહિત્ય ક્યાંક ઢંકાઈ રહ્યું છે, ત્યારે કાગબાપુની અમર વાણીને ફરી એકવાર આપણી ભાષામાં જીવંત કરવાનો આ મારો એક નમ્ર પ્રયાસ છે. આ લેખમાળા એવા તમામ સાહિત્યરસિકો માટે મારા તરફથી એક અનમોલ ભેટ છે, જેઓ શબ્દના સાચા મહિમાને સમજે છે અને જેમના હૃદયમાં લોકસાહિત્ય પ્રત્યે અખૂટ પ્રેમ છે. અહીં આપણે માત્ર કાગબાપુનો પરિચય જ નહીં મેળવીએ, પરંતુ તેમના ગૂઢ દુહાઓ, પ્રચંડ છંદો અને મધુર પદો પાછળ છુપાયેલા જીવનના સાચા તત્વજ્ઞાનને ખૂબ જ સરળ અને રસપ્રદ શૈલીમાં સમજીશું.
••કાગબાપુ નો ટૂંકો પરિચય••
૰ જન્મ: ૨૫ નવેમ્બર, ૧૯૦૨ (મજાદર ગામ, જિલ્લો: અમરેલી, કાઠિયાવાડ, ગુજરાત)
૰ અવસાન: ૨૨ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૭૭
૰ બિરુદ: ભગત બાપુ, રાજકવિ, લોકસાહિત્યના મરમી
૰ મુખ્ય પ્રદાન: 'કાગવાણી' (ભાગ ૧ થી ૮)
૰ સન્માન: ભારત સરકાર તરફથી 'પદ્મશ્રી' એવોર્ડ.
•• કાગબાપુના વ્યક્તિત્વના અણમોલ પાસાં••
૧. પ્રકૃતિ અને અનુભવની પાઠશાળા
કાગબાપુનો જન્મ ચારણ જ્ઞાતિમાં થયો હતો. તેઓ માત્ર પ્રાથમિક શાળા સુધી જ ભણ્યા હતા અને નાનપણમાં ગાયો-ભેંસો ચરાવવાનું કામ કરતા હતા. પરંતુ, તેમની પાસે કુદરત અને જીવનના અનુભવની એવી યુનિવર્સિટી હતી કે મોટા-મોટા અક્ષરજ્ઞાન ધરાવતા વિદ્વાનો અને યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસરો પણ તેમની વાણી સાંભળીને નતમસ્તક થઈ જતા. પ્રકૃતિના ખોળે બેસીને તેમણે જે જ્ઞાન મેળવ્યું, તે જ જ્ઞાન પાછળથી સરસ્વતીના આશીર્વાદ બનીને તેમની કલમમાંથી વહ્યું હતું.
૨. 'કાગવાણી' – ગુજરાતી સાહિત્યનો અમૂલ્ય ખજાનો
કાગબાપુનું સૌથી મોટું અને અમર પ્રદાન એટલે 'કાગવાણી'. આ માત્ર પુસ્તકો નથી, પણ માનવ જીવન જીવવાની આચારસંહિતા છે. કુલ ૮ ભાગમાં વહેંચાયેલી આ કાગવાણીમાં તેમણે ભક્તિ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, રાષ્ટ્રપ્રેમ અને સામાજિક સુધારણાના વિષયોને વણી લીધા છે. તેમનું રચાયેલું ભજન "હેજી તારા આંગણિયા પૂછીને જે કોઈ આવે રે, શામળાજી, એને આવકારો મીઠો આપજે રે..." આજે પણ માત્ર ગુજરાતમાં જ નહીં, પણ વૈશ્વિક સ્તરે ભારતીય સંસ્કૃતિના 'અતિથિ દેવો ભવઃ'ના સંસ્કારનું સર્વોત્તમ પ્રતીક ગણાય છે.
૩. રાષ્ટ્રીય ચેતના અને ભૂદાન ચળવળ
કાગબાપુ માત્ર એક રૂઢિચુસ્ત કવિ નહોતા, પણ રાષ્ટ્રીય ચેતનાથી સભર મહાપુરુષ હતા. મહાત્મા ગાંધીના વિચારોથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે આઝાદીની લડતમાં સક્રિય રસ લીધો હતો. જ્યારે વિનોબા ભાવેએ 'ભૂદાન ચળવળ' શરૂ કરી, ત્યારે કાગબાપુએ પોતાની માલિકીની જમીન ગરીબો અને ભૂમિહીનો માટે દાનમાં આપી દીધી હતી. સાહિત્ય અને સમાજસેવા પ્રત્યેના તેમના આ અજોડ સમર્પણને જોઈને ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદના હસ્તે તેમને 'પદ્મશ્રી' એવોર્ડથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.
દુહા અને છંદોની સંસ્કાર વિરાસત
ચારણી સાહિત્યમાં દુહો એ બે લીટીનો હોવા છતાં આખા બ્રહ્માંડના જ્ઞાનને સમાવવાની તાકાત ધરાવે છે. કાગબાપુના દુહામાં સોરઠી બોલીનો એવો લહેકો છે જે સીધો માણસના કાળજા સોંસરો ઉતરી જાય છે. ભલે તે માતૃપ્રેમની વાત હોય, મિત્રતાની વ્યાખ્યા હોય કે પછી ઈશ્વરની આરાધના હોય – કાગબાપુએ પશુ, પક્ષી, પહાડ અને નદીઓને પણ પોતાની કવિતામાં પાત્રો બનાવીને સમાજને સત્ય, દયા અને કરુણાના પાઠ ભણાવ્યા છે.
સિંહણના દૂધ હોય તે જ સિંહના બચ્ચા પચાવી શકે, તેમ કાગબાપુના દુહા અને છંદોના ગૂઢ રહસ્યોને એ જ માણસ સમજી શકે જેના દિલમાં સાહિત્ય અને સંસ્કાર માટે સાચો પ્રેમ હોય.
•••••આ લેખમાળાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ•••••
ઘણીવાર આપણે લોકસાહિત્યના કાર્યક્રમોમાં કે ડાયરાઓમાં દુહાઓ સાંભળીએ છીએ અને ઝૂમી ઉઠીએ છીએ, પરંતુ તેની પાછળ છુપાયેલી વાર્તા, તેનો સાચો અર્થ અને કવિનો આશય શું હતો તે સમજવાનું ચૂકી જઈએ છીએ. કાગબાપુની વાણી માત્ર કાનથી સાંભળીને વાહ-વાહ કરવા માટે નથી, પણ હૃદયમાં ઉતારીને જીવનમાં જીવવા માટે છે.
આ લેખમાળાના અલગ-અલગ ભાગોમાં, હું મારી મર્યાદિત બુદ્ધિ અને સાહિત્ય પ્રત્યેના પ્રેમને સાક્ષી રાખીને, કાગબાપુના શ્રેષ્ઠ દુહાઓ, ચોપાઈઓ અને છંદોનો ગૂઢાર્થ મારી સરળ, સચોટ અને રસપ્રદ ભાષામાં તમારી સમક્ષ રજૂ કરીશ. આ સફર આપણને આપણા ભવ્ય વારસાની વધુ નજીક લઈ જશે.
ચાલો, તો તૈયાર થઈ જાઓ શબ્દોના આ અલૌકિક પ્રવાહમાં ડૂબકી લગાવવા માટે.તમારો સાથ અને સહકાર મળશે એજ મારો સાચો આનંદ છે ,આવનારા પ્રથમ ભાગથી આપણે કાગબાપુના હૃદયસ્પર્શી સર્જનોની સફર શરૂ કરીશું.
