જીવન પથ
-રાકેશ ઠક્કર
ભાગ-૪૫
‘જો નિષ્ફળતા તમને મજબૂત બનાવે છે તો તમે ક્યારેય હારશો નહી.’
આ વિચાર આજના સ્પર્ધાત્મક યુગમાં એક રક્ષાકવચ સમાન છે. આજના જીવનમાં આપણે સફળતાને એક 'ઇન્સ્ટન્ટ કોફી' જેવી માની લીધી છે. આપણને બધું જ ઝડપથી અને પહેલા પ્રયત્ને જ જોઈએ છે. જો કોઈ પરીક્ષામાં થોડા માર્કસ ઓછા આવે, કોઈ ઇન્ટરવ્યુમાં રિજેક્શન મળે કે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ પોસ્ટને ધાર્યા મુજબ લાઈક્સ ન મળે તો આપણે તરત જ હતાશ થઈ જઈએ છીએ. આપણને લાગે છે કે આપણી જિંદગી ત્યાં જ અટકી ગઈ છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે નિષ્ફળતા એ કોઈ અંતિમ વિરામ નથી પણ જીવનના ગણિતમાં આવતો એક 'સુધારો' છે.
આપણે નિષ્ફળતાને એક 'ગંભીર બીમારી' ગણી લીધી છે. ખરેખર તો તે એક 'કડવી પણ ગુણકારી દવા' છે. ‘નિષ્ફળતા એ સફળતાની ચાવી છે’ એ કહેવત આપણે વર્ષોથી સાંભળતા આવ્યા છીએ પણ તેને આત્મસાત કરવાનું ભૂલી ગયા છીએ. નિષ્ફળતા આપણને આપણી મર્યાદાઓ અને ભૂલોનો અરીસો બતાવે છે. જે સફળતા ક્યારેય કરી શકતી નથી. જ્યારે તમે જીતો છો ત્યારે તમે માત્ર ઉજવણી કરો છો પણ જ્યારે તમે નિષ્ફળ જાઓ છો ત્યારે તમે ચિંતન કરો છો અને એ ચિંતન જ તમને અંદરથી લોખંડ જેવો મજબૂત બનાવે છે.
આજના જીવનમાં લોકો 'ફેઈલ' (FAIL) શબ્દથી એટલા ડરે છે કે તેઓ પ્રયત્ન કરવાનું જ છોડી દે છે. પણ ‘FAIL’ નો સાચો અર્થ તો ‘First Attempt In Learning’ એટલે કે ‘શીખવાનો પ્રથમ પ્રયાસ’ થાય છે. જે વ્યક્તિ પોતાની નિષ્ફળતામાંથી પાઠ શીખે છે તે ક્યારેય હારતી નથી. કાં તો તે જીતે છે અને કાં તો તે શીખે છે.
આજના યુવાનો માટે એ સમજવું જરૂરી છે કે દુનિયામાં જેટલા પણ મહાન લોકો થયા છે તેમની સફળતાની ચમક પાછળ અસંખ્ય નિષ્ફળતાઓનું અંધારું રહેલું છે. જેમ સોનું અગ્નિમાં તપીને જ શુદ્ધ બને છે અને હીરો દબાણ સહન કરીને જ ચમકે છે તેમ માણસ પણ નિષ્ફળતાના ઘા સહીને જ ઘડાય છે. જો તમે તમારી નિષ્ફળતાને એક વજન તરીકે જોશો તો તે તમને ડુબાડી દેશે પણ જો તમે તેને એક સીડીના પગથિયા તરીકે જોશો તો તે તમને ઊંચાઈ પર લઈ જશે.
ગુજરાતીમાં કહેવાય છે કે ‘હારે તે જીતે.’ પણ એ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે હાર્યા પછી માણસ મેદાન છોડીને ભાગવાને બદલે ફરીથી લડવાની તૈયારી કરે. આજના જમાનામાં ‘રેટ રેસ’ (ઉંદર દોડ) માં દોડતી વખતે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે પડવું એ ગુનો નથી પણ પડીને ઊભા ન થવું એ સૌથી મોટી હાર છે.
એક નાના શહેરમાં અમન નામનો એક યુવાન રહેતો હતો. અમનનું સપનું હતું કે તે પોતાનું એક મોટું સ્ટાર્ટઅપ શરૂ કરે અને દુનિયામાં પોતાનું નામ બનાવે. તેણે ખૂબ મહેનત કરી, લોન લીધી અને એક નવી ટેકનોલોજી પર આધારિત પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો. શરૂઆતમાં બધું સારું લાગતું હતું, પણ બજારની પરિસ્થિતિ બદલાતા તેનો વ્યવહાર ઠપ્પ થઈ ગયો. એક વર્ષની અંદર જ અમનનું સ્ટાર્ટઅપ નિષ્ફળ ગયું અને તે દેવામાં ડૂબી ગયો. તેના મિત્રો અને સબંધીઓ તેની મજાક ઉડાવવા લાગ્યા. અમન એકદમ ભાંગી પડ્યો હતો. તેને લાગતું હતું કે તેના જીવનમાં હવે કશું જ બચ્યું નથી. તે દિવસો સુધી પોતાના રૂમમાં પુરાઈ રહ્યો.
એક સાંજે તે બગીચામાં બેઠો હતો, ત્યાં તેણે એક નાના બાળકને પતંગ ચગાવતા જોયો. પવન ખૂબ તેજ હતો અને બાળકની પતંગ વારંવાર નીચે પડી જતી હતી. પતંગ નીચે પડે એટલે બાળક નિરાશ થવાને બદલે દોડીને પતંગ ઉપાડતો. તેની કન્ની બરાબર કરતો અને ફરીથી આકાશમાં ફેંકતો. અમન જોઈ રહ્યો હતો કે પતંગ જેટલી વાર નીચે પડતી હતી તેટલી વાર પેલો બાળક કંઈક નવું કરતો. ક્યારેક દોરી ઢીલી છોડતો તો ક્યારેક જોરથી ખેંચતો. અંતે પવનની એ જ ગતિનો ઉપયોગ કરીને બાળકે પતંગને આકાશની ઊંચાઈ પર પહોંચાડી દીધી.
આ દ્રશ્ય જોઈને અમનને વીજળીના ઝબકારા જેવો વિચાર આવ્યો. તેણે વિચાર્યું, ‘જો પતંગ નીચે ન પડી હોત તો બાળકને એ ખબર જ ન પડી હોત કે પવનની દિશા કઈ છે અને દોરી કેવી રીતે પકડવી જોઈએ. તેની નિષ્ફળતાએ જ તેને પતંગ ચગાવતા શીખવ્યું.’
અમન ઉભો થયો અને પોતાના ઘરે પાછો ફર્યો. તેણે પોતાની નિષ્ફળતાના કારણોનું લિસ્ટ બનાવ્યું. તેણે જોયું કે તેની પાસે ટેકનોલોજી તો સારી હતી પણ માર્કેટિંગ અને નાણાકીય વ્યવસ્થાપનમાં ભૂલ હતી. તેણે નક્કી કર્યું કે તે હારશે નહીં. તેણે એક નાની નોકરી શરૂ કરી જેથી દેવું ઓછું થાય. સાથે સાથે તે બીજી વસ્તુઓ શીખવા લાગ્યો.
બે વર્ષ પછી અમનને ફરીથી એક તક મળી. આ વખતે તેની પાસે જૂની નિષ્ફળતાનો અનુભવ હતો. જે લોકો તેની મજાક ઉડાવતા હતા તેઓ હવે તેની સલાહ લેવા આવતા હતા. અમનનું નવું સાહસ અગાઉ કરતાં દસ ગણું વધુ સફળ થયું. જ્યારે કોઈએ તેને પૂછ્યું કે, ‘તમારી સફળતાનું રહસ્ય શું છે?’ ત્યારે તેણે સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો, ‘મારી સફળતાનું રહસ્ય મારી પહેલી નિષ્ફળતા છે. જો હું ત્યારે નિષ્ફળ ન થયો હોત તો હું અત્યારે આટલો મજબૂત અને સમજદાર ન હોત. મેં હારનો સ્વીકાર કર્યો હતો મેં ‘હારવાનું’ સ્વીકાર્યું નહોતું.’
આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે નિષ્ફળતા આપણને તોડવા માટે નહીં આપણા પાયાને વધુ મજબૂત કરવા માટે આવે છે. જે વ્યક્તિ નિષ્ફળતાના દર્દને પોતાની શક્તિ બનાવી લે છે તેને દુનિયાની કોઈ પણ તાકાત હરાવી શકતી નથી. કહેવાય છે કે ‘ઘેટું પાછું હટે છે એનો અર્થ એ નથી કે તે ડરી ગયું છે, પણ એનો અર્થ એ છે કે તે હવે વધુ જોરથી પ્રહાર કરવા માટે શક્તિ ભેગી કરી રહ્યું છે.’
આપણે પણ જીવનમાં જ્યારે પાછળ પડીએ ત્યારે નિરાશ થવાને બદલે એ જોવું જોઈએ કે આપણે ક્યાં સુધારો કરી શકીએ છીએ. આજના ઝડપી જીવનમાં જે માણસ પોતાની ભૂલોને પ્રેમ કરે છે અને તેમાંથી શીખવાની હિંમત રાખે છે, તે જ સાચો વિજેતા છે.
જીવનમાં ક્યારેય એવું ન વિચારો કે તમારી હાર થઈ ગઈ છે. હાર તો ત્યારે થાય જ્યારે તમે મેદાન છોડી દો. જ્યાં સુધી તમે ફરીથી પ્રયત્ન કરવાની ક્ષમતા રાખો છો ત્યાં સુધી તમે અજય છો. નિષ્ફળતા એ તો કુદરતની એ રીત છે જેનાથી તે આપણને ચકાસે છે કે આપણે આપણા સપનાઓ માટે ખરેખર લાયક છીએ કે નહીં. જો તમે આ પરીક્ષામાં પાસ થઈ ગયા અને નિષ્ફળતાને પચાવી ગયા તો સમજવું કે તમે હવે ક્યારેય હારશો નહીં. તમારી સૌથી મોટી જીત તમારી સૌથી મોટી નિષ્ફળતાના બરાબર પછી જ છુપાયેલી હોય છે. બસ જરૂર છે તો માત્ર એક વધુ પ્રયત્ન કરવાની અને તમારી જાતને વધુ મજબૂત બનાવવાની. જીવનના અંતે એ મહત્ત્વનું નથી કે તમે કેટલી વાર પડ્યા પણ એ મહત્ત્વનું છે કે તમે કેટલી વાર પડીને ફરીથી બેઠા થયા અને કેટલી મજબૂતીથી આગળ વધ્યા.
તમારા જીવનના દરેક સંઘર્ષને એક ટ્રેનિંગ તરીકે જુઓ. આજે જે મુશ્કેલી છે તે આવતીકાલની તમારી શક્તિ બનવાની છે. જેવી રીતે જિમમાં વજન ઉપાડતી વખતે સ્નાયુઓ થોડા તૂટે છે અને પછી પહેલા કરતાં વધુ મજબૂત બને છે તેવું જ આપણા મન અને વ્યક્તિત્વનું છે. નિષ્ફળતા આપણા અહંકારને તોડે છે અને આપણને નમ્રતા તથા ગહન સમજણ આપે છે. તેથી જ્યારે નિષ્ફળતા મળે ત્યારે માથું નમાવીને તેનો સ્વીકાર કરો. તેમાંથી જે શીખવા જેવું હોય તે શીખો અને પછી પહેલા કરતાં પણ વધુ આત્મવિશ્વાસ સાથે ઊભા થાઓ. યાદ રાખો, હારનો ડર રાખનારા લોકો ક્યારેય ઇતિહાસ રચતા નથી પણ જેઓ હારને ગળે લગાવીને આગળ વધે છે, ઇતિહાસ તેમના જ ગુણગાન ગાય છે.
